गरुडपुराणम्

आज्येनाभ्यञ्जनं कार्यं सर्वाङ्गेषु शवस्य च । दाहमृत्योरन्तराले विधिः पिण्डस्य तं शृणु

शवाच्या सर्व अंगांना तुपाने अभ्यंगन करावे; दहन आणि मृत्यू यामधल्या काळात पिंडाचा विधी कसा करावा ते ऐक.

पूर्वोक्तैः पञ्चभिः पिण्डैः शवस्याहुतियोग्यता । अन्यथा चोपघाताच्च राक्षसाद्या भवन्ति हि

पूर्वी सांगितलेल्या पाच पिंडांनी शव यज्ञासाठी योग्य होते; अन्यथा चुकल्यास राक्षस वगैरे उत्पन्न होतात.

संमृज्य चोपलिप्याथ उल्लिख्योद्धृत्य वेदिकाम् । अभ्युक्ष्योपसमाधाय वह्निं तत्र विधानतः

साफ करून, लेप लावून, खूण करून, वेदी उंच करून, पाणी शिंपडून, अग्नी योग्य पद्धतीने तेथे मांडावा.

पुष्पाक्षतैश्च संपूज्य देवं क्रव्यादसंज्ञकम् । श्रौतेन तु विधानेन ह्याहिताग्निं दहेद्वुधः

फुलं आणि अक्षता यांनी 'मांसभक्षक' देवतेची पूजा करावी; नंतर वेदविधीने अग्नी प्रज्वलित करून शव जाळावे.

चण्डालाग्निं चिताग्निं च पतिताग्निं परित्यजेत् । त्वं भूतकृज्जगद्योनिस्त्वं लोकपरिपालकः

चांडाळाचा अग्नी, चितेचा अग्नी आणि पतितांचा अग्नी टाळावा; तू भूतांचा कर्ता, जगाचा मूळ आणि लोकांचा रक्षक आहेस.

उपसंहर तस्मात्त्वमेनं स्वर्गं नयामृतम् । इति क्रव्यादमभ्यर्च्य शरीराहुतिमाचरेत्

म्हणून तू त्याला मागे घे आणि त्याला स्वर्गात, अमरतेकडे ने. अशा प्रकारे मांसभक्षकाचं पूजन करून, शरीराची आहुती द्यावी.

अर्धदग्धे तथा देहे दद्यादाज्याहुतिं ततः । अस्मात्त्वमधिजातोऽसि त्वदयं जायतां पुनः

शरीर अर्धवट जळल्यावर, तूपाची आहुती द्यावी आणि म्हणावं — 'यातून तू जन्मलास, आणि तुझ्यातूनच हे पुन्हा जन्मो.'

असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहेत्युक्त्वा तु नामतः । एवमाज्याहुतिं दत्त्वा तिलमिश्रां समन्त्रकम्

'हा स्वर्गासाठी आहे, स्वाहा' असं नाव घेऊन म्हणावं, आणि तिळासह, मंत्र म्हणत तुपाची आहुती द्यावी.

रोदितव्यं ततो गाढमेवं तस्य सुखं भवेत् । दाहस्यानन्तरं तत्र कृत्वा सञ्चयनिक्रियाम्

नंतर मनापासून रडावं; असं केल्याने त्याला सुख मिळतं. दहन झाल्यावर तिथे अस्थी गोळा करण्याची क्रिया करावी.

प्रेतपिण्डं प्रदद्याच्च दाहार्तिशमनं खग । ततः प्रदक्षिणं कृक्त्वा चिताप्रस्थानवीक्षकाः

दहनाच्या वेदना शांत करण्यासाठी, पक्ष्या, प्रेतासाठी पिंड द्यावा. त्यानंतर, चिताभोवती प्रदक्षिणा घालून, जे उपस्थित होते ते निघून जावेत.

कनिष्ठपूर्वाः स्नानार्थं गच्छेयुः सूक्तजापकाः । ततो जालसमीपे तु गत्वा प्रक्षाल्य चांशुकम्

सर्वांत लहान आणि सूक्त म्हणणारे आधी स्नानासाठी जावेत. मग पाण्याच्या काठी जाऊन आपली वस्त्रे धुवावीत.

परिधाय पुनस्तच्च ब्रृयुस्तं पुरुषं प्रति । उदकं तु करिष्यामः सचैलं पुरुषास्ततः

ती वस्त्रे परत घालून, त्या व्यक्तीला सांगावं — 'आता आपण वस्त्रांसह जलक्रिया करूया, पुरुषांनो.'

कुरुध्वमित्येव वदेच्छतवर्षावरे मृते । पुत्राद्या वृद्धपूर्वास्ते एकवस्त्राः शिखां विना

शंभर वर्षांच्या माणसाचं निधन झालं असेल, तर फक्त 'करा' असं सांगावं. मग मोठ्यापासून मुलांपर्यंत सर्वांनी एकच वस्त्र नेसून, शिखा न ठेवता पाण्यात उतरावं.

प्राचीनावीतिनः सर्वे विशेयुर्मौनिनो जलम् । अपनः शोशुचदघमनेन पितृदिङ्मुखाः

सर्वांनी दक्षिणेकडे तोंड करून, मौन पाळून, यज्ञोपवीत उजव्या खांद्यावर घेऊन पाण्यात उतरावं. अशा रीतीने पितरांच्या दिशेला तोंड करून, आपले पाप आणि दुःख दूर करावं.

जलावघट्टनं चव न कुर्युः स्नानकारकाः । ततस्तटे समागत्य शिखां बद्ध्वा ऋजून् कुशान्

स्नान करणाऱ्यांनी पाण्यात हात घालून आपटू नये. मग काठावर येऊन, केस बांधून, सरळ कुशा घ्याव्यात.

दक्षिणाग्रहस्तयोस्तु कृत्वाथ सतिलं जलम् । आदायाञ्जलिना याम्यां दुः खी पैतृकतीर्थतः

दक्षिणेकडील दोन्ही हातांनी, तिळांसह पाणी अंजलीत घेऊन, पितरांच्या तीरावर, दुःखाने दक्षिण दिशेला ते अर्पण करावं.

एकवारं त्रिवारं वा दशवारमथापि वा । भूमावश्मनि वा सर्वे क्षिपेयुर्वाग्यताः खग

एकदा, तीनदा किंवा दहा वेळा, सर्वांनी शांतपणे ते पाणी जमिनीवर किंवा दगडावर सोडावं, हे पक्ष्या.

तृप्यन्तु तृप्यतां वापि तर्पयाम्युपतिष्ठताम् । प्रेतैतदमुकगोत्रेत्युक्तेष्वेवं समुच्चरेत्

'ते तृप्त होवोत, मी तृप्त करतो' असं म्हणावं. 'या अमुक गोत्रातील प्रेतासाठी' असं नाव घेऊन, तशी क्रिया करावी.

जलाञ्जलौ कृते पश्चाद्विधेयं दन्तधावनम् । त्यजन्ति गोत्रिणः सर्वे दिनानि नव काश्यप

पाण्याचा अंजली दिल्यावर, दात घासावेत. सर्व गोत्रबंधूंनी नऊ दिवस काही गोष्टी टाळाव्यात, हे कश्यपा.

तत उत्तीर्योदकाद्वै वस्त्राणि परिधाय च । स्नानवस्त्रं सकृत्पीड्य विशेयुः शुचिभूतले

मग पाण्यातून बाहेर येऊन, वस्त्रे परिधान करावीत. स्नानाचे वस्त्र एकदाच पिळून, स्वच्छ जागेत जावं.

अश्रुपातं न कुर्वीत दत्त्वा दाहजलाञ्जलिम् । श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं प्रेतो भुङ्क्ते यतोऽवशः

दहनासाठी जलाञ्जली दिल्यावर, रडू नये; कारण नातेवाईकांनी ओघळवलेलं अश्रू आणि कफ, प्रेताला अनिच्छेने भोगावं लागतं.

अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः । ततस्तेषूपविष्टेषु पुराणज्ञः सुकृत्स्वकः

म्हणून रडू नये; आपल्याला जमतं तशी विधी करावी. सगळे बसल्यावर, ज्याला प्राचीन परंपरेचं ज्ञान आहे आणि जो सद्गुणी आहे, त्याने बोलावं.

शोकापनोदं कुर्वीत संसारानित्यतां ब्रुवन् । मानुष्ये कदलीस्तन्भे असारे सारमार्गणम्

तो दुःख दूर करावा आणि संसाराच्या क्षणभंगुरतेबद्दल सांगावं — 'माणसाच्या जीवनात, केळीच्या खांबासारखं, जे दिसतं तितकं सार्थक नसतं.'

करोति यः स संमूढो जलबुद्वद्रसन्निभे । पञ्चधा संभृतः कायो यदि पञ्चत्वमागतः

जो असे वागतो, तो पाण्यावरच्या फुग्यासारखा मूढ असतो; शरीर जरी पाच घटकांनी बनलेलं असलं, तरी ते शेवटी नाश पावणारच.

कर्मभिः स्वशरीरोत्थैस्तत्र का परिदेवना । गन्त्री वसुमती नाशमुदधिर्दैवतानि च

आपल्या कर्मामुळेच शरीर नष्ट होतं, मग त्यावर शोक करून काय उपयोग? पृथ्वी, समुद्र आणि देवताही शेवटी नाहीसे होतात.

फेनप्रख्यः कथं नाशं मर्त्यलोको न यास्यति । एवं संश्रावयेत्तत्र मृदुशाद्वलसंस्थितान्

मर्त्यलोक तर फेसासारखा आहे, तो नाश पावणार नाही असं कसं शक्य आहे? हे तिथे मऊ गवतावर बसलेल्या लोकांना सांगावं.

तेऽयि संश्रुत्य गच्छेयुर्गृहं बालपुरः सराः । विदश्य र्निबपत्राणि नियता द्वारि वेश्मनः

हे ऐकून, लहान मुलांच्या पुढेमागे घराकडे परतावं, दर्भाची पानं फेकावी आणि घराच्या दाराशी ठामपणे उभं राहावं.

आचम्य वह्निसलिलं गोमयं गौरसर्षपान् । दूर्वाप्रवालं वृषभमन्यदप्यथ मङ्गलम्

पाणी घेतल्यावर, अग्नी, पाणी, गोमय, गायीचं दूध, मोहरी, दुर्वा, प्रवाळ, वृषभ आणि इतर शुभ वस्तू आणाव्यात.

प्रविशेयुः समालभ्य कृत्वाश्मनि पदं शनैः । श्रौतेन तु विधानेन आहिताग्निं देहद्वधः

या वस्तू स्पर्श करून, हळूहळू दगडावर पाऊल ठेवावं; मग वेदविधीनुसार, अग्नी ठेवणाऱ्या गृहस्थाचं दहन करावं.