गरुडपुराणम्

पान्थो द्वारि भवेत्तेन प्रीता स्याद्वास्तुदेवता । चत्वरे खेचरस्तेन तुष्येद्भृतादिदेवता

दाराशी प्रवासी उभा राहतो, त्यामुळे वास्तुदेवता प्रसन्न होते; चौकात आकाशात फिरणारा जीव असतो आणि भृतादी देवता तृप्त होतात.

विश्रामे भूतसंज्ञोऽयं तुष्टस्तेन दिशो दश । चितायां साधक इति सञ्चितौ प्रेत उच्यते

विश्रांतीच्या जागी याला 'भूत' असे म्हणतात आणि त्यामुळे दहा दिशा तृप्त होतात; चितेवर 'साधक' आणि एकत्र येण्याच्या ठिकाणी 'प्रेत' असे म्हणतात.

तिलदर्भघृतेधांसि गृहीत्वा तु सुतादयः । गाथां यमस्य सूक्तं वाप्यधीयाना व्रजन्ति हि

तिळ, दुर्वा, तूप आणि दिवे घेऊन, मुले व इतर यमाची गाथा किंवा सूक्त म्हणतात आणि पुढे जातात.

अहरहर्नीयमानो गामश्वं पुरुषं वृषम् । वैवस्वतो न तृप्येत सुरया त्विव दुर्मतिः

दररोज गाय, घोडा, मनुष्य किंवा वळू दिला तरी वैवस्वत तृप्त होत नाही, जसा मूर्ख माणूस मद्याने कधीच तृप्त होत नाही.

इमां गाथमपेतेति सूक्तं वा पथि संपठेत् । दक्षिणस्यां दिश्यरण्यं व्रजेयुः सर्वबान्धवाः

मार्गावर ही गाथा किंवा सूक्त म्हणावे; सर्व नातेवाईकांनी दक्षिण दिशेला, जंगलात जावे.

पथि श्राद्धद्वयं कुर्यात्पूर्वोक्तविधिना खग । ततः शनैर्भूतले वै दक्षिणाशिरसं शवम्

मार्गावर दोन श्राद्धे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने करावीत, हे पक्ष्या; नंतर शव हळूहळू दक्षिण दिशेला डोकं करून जमिनीवर ठेवावे.

स्थापयित्वा चिताभूमौ पूर्वोक्तं श्राद्धमाचरेत् । तृणकाष्ठतिलाज्यादि स्वयं निन्युः सुतादयः

चिताभूमीवर ठेवून, पूर्वी सांगितलेले श्राद्ध करावे; मुले व इतर स्वतः गवत, लाकूड, तिळ, तूप वगैरे आणतात.

शूद्रानीतैः कृतं कर्म सर्वं भवति निष्फलम् । प्राचीनावीतिना भाव्यं दक्षिणाभिमुकेन च

शूद्रांनी केलेले सर्व कर्म निष्फळ होते; प्राचीनावीताने आणि दक्षिणेकडे तोंड करून करावे.

वेदी तत्र प्रकर्तव्या यथाशास्त्रमथाण्डज । प्रतेवस्त्रं द्विधा कृत्वार्धेन तं छादयेत्ततः

तेथे शास्त्रानुसार वेदी तयार करावी, हे अंडज; कफन दोन भाग करावे आणि त्यातील अर्ध्याने शव झाकावे.

अर्धं श्मशानवासार्थं भूमावेव विनिः क्षिपेत् । ततः पूर्वोक्तविधिना पिण्डं प्रेतकरे न्यसेत्

अर्धा कफन स्मशानासाठी जमिनीवर ठेवावा; नंतर पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने प्रेताच्या हातात पिंड ठेवावा.

आज्येनाभ्यञ्जनं कार्यं सर्वाङ्गेषु शवस्य च । दाहमृत्योरन्तराले विधिः पिण्डस्य तं शृणु

शवाच्या सर्व अंगांना तुपाने अभ्यंगन करावे; दहन आणि मृत्यू यामधल्या काळात पिंडाचा विधी कसा करावा ते ऐक.

पूर्वोक्तैः पञ्चभिः पिण्डैः शवस्याहुतियोग्यता । अन्यथा चोपघाताच्च राक्षसाद्या भवन्ति हि

पूर्वी सांगितलेल्या पाच पिंडांनी शव यज्ञासाठी योग्य होते; अन्यथा चुकल्यास राक्षस वगैरे उत्पन्न होतात.

संमृज्य चोपलिप्याथ उल्लिख्योद्धृत्य वेदिकाम् । अभ्युक्ष्योपसमाधाय वह्निं तत्र विधानतः

साफ करून, लेप लावून, खूण करून, वेदी उंच करून, पाणी शिंपडून, अग्नी योग्य पद्धतीने तेथे मांडावा.

पुष्पाक्षतैश्च संपूज्य देवं क्रव्यादसंज्ञकम् । श्रौतेन तु विधानेन ह्याहिताग्निं दहेद्वुधः

फुलं आणि अक्षता यांनी 'मांसभक्षक' देवतेची पूजा करावी; नंतर वेदविधीने अग्नी प्रज्वलित करून शव जाळावे.

चण्डालाग्निं चिताग्निं च पतिताग्निं परित्यजेत् । त्वं भूतकृज्जगद्योनिस्त्वं लोकपरिपालकः

चांडाळाचा अग्नी, चितेचा अग्नी आणि पतितांचा अग्नी टाळावा; तू भूतांचा कर्ता, जगाचा मूळ आणि लोकांचा रक्षक आहेस.

उपसंहर तस्मात्त्वमेनं स्वर्गं नयामृतम् । इति क्रव्यादमभ्यर्च्य शरीराहुतिमाचरेत्

म्हणून तू त्याला मागे घे आणि त्याला स्वर्गात, अमरतेकडे ने. अशा प्रकारे मांसभक्षकाचं पूजन करून, शरीराची आहुती द्यावी.

अर्धदग्धे तथा देहे दद्यादाज्याहुतिं ततः । अस्मात्त्वमधिजातोऽसि त्वदयं जायतां पुनः

शरीर अर्धवट जळल्यावर, तूपाची आहुती द्यावी आणि म्हणावं — 'यातून तू जन्मलास, आणि तुझ्यातूनच हे पुन्हा जन्मो.'

असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहेत्युक्त्वा तु नामतः । एवमाज्याहुतिं दत्त्वा तिलमिश्रां समन्त्रकम्

'हा स्वर्गासाठी आहे, स्वाहा' असं नाव घेऊन म्हणावं, आणि तिळासह, मंत्र म्हणत तुपाची आहुती द्यावी.

रोदितव्यं ततो गाढमेवं तस्य सुखं भवेत् । दाहस्यानन्तरं तत्र कृत्वा सञ्चयनिक्रियाम्

नंतर मनापासून रडावं; असं केल्याने त्याला सुख मिळतं. दहन झाल्यावर तिथे अस्थी गोळा करण्याची क्रिया करावी.

प्रेतपिण्डं प्रदद्याच्च दाहार्तिशमनं खग । ततः प्रदक्षिणं कृक्त्वा चिताप्रस्थानवीक्षकाः

दहनाच्या वेदना शांत करण्यासाठी, पक्ष्या, प्रेतासाठी पिंड द्यावा. त्यानंतर, चिताभोवती प्रदक्षिणा घालून, जे उपस्थित होते ते निघून जावेत.

कनिष्ठपूर्वाः स्नानार्थं गच्छेयुः सूक्तजापकाः । ततो जालसमीपे तु गत्वा प्रक्षाल्य चांशुकम्

सर्वांत लहान आणि सूक्त म्हणणारे आधी स्नानासाठी जावेत. मग पाण्याच्या काठी जाऊन आपली वस्त्रे धुवावीत.

परिधाय पुनस्तच्च ब्रृयुस्तं पुरुषं प्रति । उदकं तु करिष्यामः सचैलं पुरुषास्ततः

ती वस्त्रे परत घालून, त्या व्यक्तीला सांगावं — 'आता आपण वस्त्रांसह जलक्रिया करूया, पुरुषांनो.'

कुरुध्वमित्येव वदेच्छतवर्षावरे मृते । पुत्राद्या वृद्धपूर्वास्ते एकवस्त्राः शिखां विना

शंभर वर्षांच्या माणसाचं निधन झालं असेल, तर फक्त 'करा' असं सांगावं. मग मोठ्यापासून मुलांपर्यंत सर्वांनी एकच वस्त्र नेसून, शिखा न ठेवता पाण्यात उतरावं.

प्राचीनावीतिनः सर्वे विशेयुर्मौनिनो जलम् । अपनः शोशुचदघमनेन पितृदिङ्मुखाः

सर्वांनी दक्षिणेकडे तोंड करून, मौन पाळून, यज्ञोपवीत उजव्या खांद्यावर घेऊन पाण्यात उतरावं. अशा रीतीने पितरांच्या दिशेला तोंड करून, आपले पाप आणि दुःख दूर करावं.

जलावघट्टनं चव न कुर्युः स्नानकारकाः । ततस्तटे समागत्य शिखां बद्ध्वा ऋजून् कुशान्

स्नान करणाऱ्यांनी पाण्यात हात घालून आपटू नये. मग काठावर येऊन, केस बांधून, सरळ कुशा घ्याव्यात.

दक्षिणाग्रहस्तयोस्तु कृत्वाथ सतिलं जलम् । आदायाञ्जलिना याम्यां दुः खी पैतृकतीर्थतः

दक्षिणेकडील दोन्ही हातांनी, तिळांसह पाणी अंजलीत घेऊन, पितरांच्या तीरावर, दुःखाने दक्षिण दिशेला ते अर्पण करावं.

एकवारं त्रिवारं वा दशवारमथापि वा । भूमावश्मनि वा सर्वे क्षिपेयुर्वाग्यताः खग

एकदा, तीनदा किंवा दहा वेळा, सर्वांनी शांतपणे ते पाणी जमिनीवर किंवा दगडावर सोडावं, हे पक्ष्या.

तृप्यन्तु तृप्यतां वापि तर्पयाम्युपतिष्ठताम् । प्रेतैतदमुकगोत्रेत्युक्तेष्वेवं समुच्चरेत्

'ते तृप्त होवोत, मी तृप्त करतो' असं म्हणावं. 'या अमुक गोत्रातील प्रेतासाठी' असं नाव घेऊन, तशी क्रिया करावी.

जलाञ्जलौ कृते पश्चाद्विधेयं दन्तधावनम् । त्यजन्ति गोत्रिणः सर्वे दिनानि नव काश्यप

पाण्याचा अंजली दिल्यावर, दात घासावेत. सर्व गोत्रबंधूंनी नऊ दिवस काही गोष्टी टाळाव्यात, हे कश्यपा.