गरुडपुराणम्

किं दानमिति तुर्यस्य प्रश्नस्योत्तरमीरितम् । दाहमृत्योरन्तरे किमितिप्रश्नोत्तरं शृणु

‘चौथ्या दानाचे काय?’ या प्रश्नाचे उत्तर सांगितले; आता ‘दहन आणि मृत्यू यामध्ये काय?’ या प्रश्नाचे उत्तर ऐक.

गतप्राणं ततो ज्ञात्वा स्नात्वा पुत्रादिराशु तम् । शवं जलेन शुद्धेन क्षालयेदविचारयन्

प्राण गेले हे समजून, स्नान करून, पुत्र व इतरांनी त्या मृतदेहाला शुद्ध पाण्याने त्वरेने धुवावे, कोणतीही शंका न बाळगता.

परिधाप्याहते वस्त्रे चन्दनैः प्रोक्षयेत्तनुम् । ततो मृतस्य स्थाने वै एकोद्दिष्टं समाचरेत्

शुद्ध वस्त्र घालून, चंदनाने अंग शिंपडून, नंतर त्या मृताच्या ठिकाणी एकोदिष्ट विधी करावा.

प्रयोगपूर्वं दाहस्य योग्यतादिर्यथा भवेत् । आंसनं प्राक्षण च स्यान्न स्यादेतच्चतुष्टयम्

दहनाच्या आधी, जे जे योग्य आहे ते करावे, उचलणे व ठेवणे असावे, पण ती चार गोष्टी करू नयेत.

आवाहनार्चन चैव पान्त्रालम्भावगाहने । भवेद्दानान्नसङ्कल्पः पिण्डदानं सदा भवेत्

आवाहन व पूजन करावे, पात्र उचलावे व स्नान करावे; अन्नदानाचा संकल्प करावा आणि पिंडदान नेहमी करावे.

पदार्थपञ्चकं न स्याद्रेखा प्रत्यवनेजनम् । दद्यादक्षय्यमुदकं न स्यादेतत्त्रयं पुनः

पाच वस्तू वापरू नयेत, रेषा काढू नयेत किंवा पुसू नये; अक्षय पाणी द्यावे, आणि ती तीन गोष्टी पुन्हा करू नयेत.

स्वधावाचनमाशीश्च तिलकं च खगोत्तम । घटं दद्यात्समाषान्नं दद्याल्लोहस्य दक्षिणाम्

हे पक्षीराज, स्वधा म्हणावी, आशीर्वाद द्यावा, तिलक लावावा; घडा द्यावा, शिजवलेले अन्न द्यावे आणि लोखंडाची दक्षिणा द्यावी.

पिण्डस्य चालनं प्रोक्तं नैव प्रोक्तमिदं त्रिकम् । प्रच्छादनविसर्गौ च स्वस्तिवाचनकं तथा

पिंड हलवणे हे सांगितले आहे, पण ही तीन कृत्ये — झाकणे, सोडून देणे आणि शुभेच्छा म्हणणे — सांगितलेली नाहीत.

एषु षट्सु विधिः प्रोक्तः श्राद्धेषु मलिनेषु ते । षडेव मरणस्थाने द्वारि चात्वरिके तथा

हे सहा विधी अशुद्ध श्राद्धासाठी सांगितले आहेत; मृत्यूच्या ठिकाणी, दाराशी आणि चौकात फक्त हे सहाच करावेत.

विश्रामे काष्ठचयने तथा सञ्चयने खग । मृतिस्थाने शवो नाम भूमिस्तुष्यति देवता

विश्रांतीच्या जागी, लाकडाच्या चबुतऱ्यावर आणि एकत्र येण्याच्या ठिकाणी, हे पक्ष्या, मृत्यूच्या ठिकाणी पृथ्वीला 'शव' असे नाव आहे आणि देवता तृप्त होतात.

पान्थो द्वारि भवेत्तेन प्रीता स्याद्वास्तुदेवता । चत्वरे खेचरस्तेन तुष्येद्भृतादिदेवता

दाराशी प्रवासी उभा राहतो, त्यामुळे वास्तुदेवता प्रसन्न होते; चौकात आकाशात फिरणारा जीव असतो आणि भृतादी देवता तृप्त होतात.

विश्रामे भूतसंज्ञोऽयं तुष्टस्तेन दिशो दश । चितायां साधक इति सञ्चितौ प्रेत उच्यते

विश्रांतीच्या जागी याला 'भूत' असे म्हणतात आणि त्यामुळे दहा दिशा तृप्त होतात; चितेवर 'साधक' आणि एकत्र येण्याच्या ठिकाणी 'प्रेत' असे म्हणतात.

तिलदर्भघृतेधांसि गृहीत्वा तु सुतादयः । गाथां यमस्य सूक्तं वाप्यधीयाना व्रजन्ति हि

तिळ, दुर्वा, तूप आणि दिवे घेऊन, मुले व इतर यमाची गाथा किंवा सूक्त म्हणतात आणि पुढे जातात.

अहरहर्नीयमानो गामश्वं पुरुषं वृषम् । वैवस्वतो न तृप्येत सुरया त्विव दुर्मतिः

दररोज गाय, घोडा, मनुष्य किंवा वळू दिला तरी वैवस्वत तृप्त होत नाही, जसा मूर्ख माणूस मद्याने कधीच तृप्त होत नाही.

इमां गाथमपेतेति सूक्तं वा पथि संपठेत् । दक्षिणस्यां दिश्यरण्यं व्रजेयुः सर्वबान्धवाः

मार्गावर ही गाथा किंवा सूक्त म्हणावे; सर्व नातेवाईकांनी दक्षिण दिशेला, जंगलात जावे.

पथि श्राद्धद्वयं कुर्यात्पूर्वोक्तविधिना खग । ततः शनैर्भूतले वै दक्षिणाशिरसं शवम्

मार्गावर दोन श्राद्धे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने करावीत, हे पक्ष्या; नंतर शव हळूहळू दक्षिण दिशेला डोकं करून जमिनीवर ठेवावे.

स्थापयित्वा चिताभूमौ पूर्वोक्तं श्राद्धमाचरेत् । तृणकाष्ठतिलाज्यादि स्वयं निन्युः सुतादयः

चिताभूमीवर ठेवून, पूर्वी सांगितलेले श्राद्ध करावे; मुले व इतर स्वतः गवत, लाकूड, तिळ, तूप वगैरे आणतात.

शूद्रानीतैः कृतं कर्म सर्वं भवति निष्फलम् । प्राचीनावीतिना भाव्यं दक्षिणाभिमुकेन च

शूद्रांनी केलेले सर्व कर्म निष्फळ होते; प्राचीनावीताने आणि दक्षिणेकडे तोंड करून करावे.

वेदी तत्र प्रकर्तव्या यथाशास्त्रमथाण्डज । प्रतेवस्त्रं द्विधा कृत्वार्धेन तं छादयेत्ततः

तेथे शास्त्रानुसार वेदी तयार करावी, हे अंडज; कफन दोन भाग करावे आणि त्यातील अर्ध्याने शव झाकावे.

अर्धं श्मशानवासार्थं भूमावेव विनिः क्षिपेत् । ततः पूर्वोक्तविधिना पिण्डं प्रेतकरे न्यसेत्

अर्धा कफन स्मशानासाठी जमिनीवर ठेवावा; नंतर पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने प्रेताच्या हातात पिंड ठेवावा.

आज्येनाभ्यञ्जनं कार्यं सर्वाङ्गेषु शवस्य च । दाहमृत्योरन्तराले विधिः पिण्डस्य तं शृणु

शवाच्या सर्व अंगांना तुपाने अभ्यंगन करावे; दहन आणि मृत्यू यामधल्या काळात पिंडाचा विधी कसा करावा ते ऐक.

पूर्वोक्तैः पञ्चभिः पिण्डैः शवस्याहुतियोग्यता । अन्यथा चोपघाताच्च राक्षसाद्या भवन्ति हि

पूर्वी सांगितलेल्या पाच पिंडांनी शव यज्ञासाठी योग्य होते; अन्यथा चुकल्यास राक्षस वगैरे उत्पन्न होतात.

संमृज्य चोपलिप्याथ उल्लिख्योद्धृत्य वेदिकाम् । अभ्युक्ष्योपसमाधाय वह्निं तत्र विधानतः

साफ करून, लेप लावून, खूण करून, वेदी उंच करून, पाणी शिंपडून, अग्नी योग्य पद्धतीने तेथे मांडावा.

पुष्पाक्षतैश्च संपूज्य देवं क्रव्यादसंज्ञकम् । श्रौतेन तु विधानेन ह्याहिताग्निं दहेद्वुधः

फुलं आणि अक्षता यांनी 'मांसभक्षक' देवतेची पूजा करावी; नंतर वेदविधीने अग्नी प्रज्वलित करून शव जाळावे.

चण्डालाग्निं चिताग्निं च पतिताग्निं परित्यजेत् । त्वं भूतकृज्जगद्योनिस्त्वं लोकपरिपालकः

चांडाळाचा अग्नी, चितेचा अग्नी आणि पतितांचा अग्नी टाळावा; तू भूतांचा कर्ता, जगाचा मूळ आणि लोकांचा रक्षक आहेस.

उपसंहर तस्मात्त्वमेनं स्वर्गं नयामृतम् । इति क्रव्यादमभ्यर्च्य शरीराहुतिमाचरेत्

म्हणून तू त्याला मागे घे आणि त्याला स्वर्गात, अमरतेकडे ने. अशा प्रकारे मांसभक्षकाचं पूजन करून, शरीराची आहुती द्यावी.

अर्धदग्धे तथा देहे दद्यादाज्याहुतिं ततः । अस्मात्त्वमधिजातोऽसि त्वदयं जायतां पुनः

शरीर अर्धवट जळल्यावर, तूपाची आहुती द्यावी आणि म्हणावं — 'यातून तू जन्मलास, आणि तुझ्यातूनच हे पुन्हा जन्मो.'

असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहेत्युक्त्वा तु नामतः । एवमाज्याहुतिं दत्त्वा तिलमिश्रां समन्त्रकम्

'हा स्वर्गासाठी आहे, स्वाहा' असं नाव घेऊन म्हणावं, आणि तिळासह, मंत्र म्हणत तुपाची आहुती द्यावी.

रोदितव्यं ततो गाढमेवं तस्य सुखं भवेत् । दाहस्यानन्तरं तत्र कृत्वा सञ्चयनिक्रियाम्

नंतर मनापासून रडावं; असं केल्याने त्याला सुख मिळतं. दहन झाल्यावर तिथे अस्थी गोळा करण्याची क्रिया करावी.