गरुडपुराणम्

रथं द्विजातये दत्त्वा राजसूयफलं लभ्त्

जो कोणी द्विजाला रथ दान करतो, त्याला राजसूय यज्ञाचे फळ मिळते.

दुग्धाधिकां च महिषीं नवमेघवर्णां सन्तुष्टतर्णकवलीं जघनाभिरामाम् । दत्त्वा सुवर्णतिलकां द्विजपुङ्गवाय लोकोदयं स जयतीति किमत्र चित्रम्

दुधाने भरपूर, नव्या मेघासारखी काळी, चारा खाऊन समाधानी, सुडौल पाठीची, सोन्याच्या ठिपक्याने सजलेली म्हैस जर कोणी श्रेष्ठ ब्राह्मणाला दान दिली, तर त्याने लोकांचा उत्कर्ष मिळवला यात काय आश्चर्य?

तालवृन्तस्य दानेन वायुना वीज्यते पथि । कान्तियुक्सुभगः श्रीमान् भवत्यम्बरदानतः

ताडाच्या पंख्याचे दान केल्याने वाटेवर वाऱ्याने शीतलता मिळते; वस्त्र दान केल्याने तेजस्वी, भाग्यवान आणि श्रीमंत होतो.

रसान्नोपस्करयुतं गृहं विप्राय योर्ऽपयेत् । न हीयते तस्य वंशः स्वर्गं प्राप्नोत्यनुत्तमम्

जो कोणी ब्राह्मणाला भांडी आणि अन्नाने भरलेले घर देतो, त्याच्या वंशाचा क्षय होत नाही आणि तो उत्तम स्वर्ग प्राप्त करतो.

भवत्यत्र खगश्रेष्ठ फलगौखलाघवम् । श्रद्धाश्रद्धाविभेदेन दानगौरवलाघवात्

हे पक्षीराज, येथे श्रद्धा आहे किंवा नाही, आणि दान मोठं आहे की लहान, यावर फळ हलकं किंवा जड ठरतं.

ततो येनाम्बुदानानि कृतान्यत्र रसास्तथा । तदा खग तथाह्लादमापदि प्रतिपद्यते

मग, हे पक्षी, जो कोणी पाण्याचे घडे किंवा द्रव दान करतो, त्याला संकटातही आनंद मिळतो.

अन्नानि येन दत्तानि श्रद्धापूतेन चेतसा । सोऽपि तृप्तिमवाप्नोति विनाप्यन्नेन वै तदा

जो श्रद्धेने शुद्ध मनाने अन्न दान करतो, त्यालाही त्या वेळी अन्न नसतानाही तृप्ती मिळते.

आसन्ने मरणे कुर्यात्संन्यासं चेद्विधानतः । आवर्तेत पुनर्नासौ ब्रह्मभूयाय कल्पते

मरण जवळ आले असता, जो नीट नियमाने संन्यास घेतो, तो पुन्हा जन्ममरणाच्या फेऱ्यात येत नाही; अन्यथा ब्रह्मरूप होऊ शकत नाही.

आसन्नमरणो मत्यश्चेत्तीर्थं प्रतिनयिते । तीर्थप्राप्तौ भवेन्मुक्तिर्म्रियते यदि मार्गगः । पदेपदे क्रतुसमं भवेत्तस्य न संशयः

मरण जवळ आले असता, जर माणसाला तीर्थस्थळी नेले, तर तीर्थ गाठल्यावर त्याची मुक्ती होते; आणि मार्गातच मरण आले, तर प्रत्येक पावलाला यज्ञाचे फळ मिळते—यात शंका नाही.

गृह्णीयाच्चेदनशनं व्रतं विधिवदागते । मृत्यौ न सोऽपि संसारे भूयः पर्यटति द्विज

योग्य वेळी, जो नियमाने उपवास व व्रत पाळतो, त्याचा मृत्यूनंतर पुन्हा जन्ममरणाच्या फेऱ्यात प्रवेश होत नाही, हे द्विजा.

किं दानमिति तुर्यस्य प्रश्नस्योत्तरमीरितम् । दाहमृत्योरन्तरे किमितिप्रश्नोत्तरं शृणु

‘चौथ्या दानाचे काय?’ या प्रश्नाचे उत्तर सांगितले; आता ‘दहन आणि मृत्यू यामध्ये काय?’ या प्रश्नाचे उत्तर ऐक.

गतप्राणं ततो ज्ञात्वा स्नात्वा पुत्रादिराशु तम् । शवं जलेन शुद्धेन क्षालयेदविचारयन्

प्राण गेले हे समजून, स्नान करून, पुत्र व इतरांनी त्या मृतदेहाला शुद्ध पाण्याने त्वरेने धुवावे, कोणतीही शंका न बाळगता.

परिधाप्याहते वस्त्रे चन्दनैः प्रोक्षयेत्तनुम् । ततो मृतस्य स्थाने वै एकोद्दिष्टं समाचरेत्

शुद्ध वस्त्र घालून, चंदनाने अंग शिंपडून, नंतर त्या मृताच्या ठिकाणी एकोदिष्ट विधी करावा.

प्रयोगपूर्वं दाहस्य योग्यतादिर्यथा भवेत् । आंसनं प्राक्षण च स्यान्न स्यादेतच्चतुष्टयम्

दहनाच्या आधी, जे जे योग्य आहे ते करावे, उचलणे व ठेवणे असावे, पण ती चार गोष्टी करू नयेत.

आवाहनार्चन चैव पान्त्रालम्भावगाहने । भवेद्दानान्नसङ्कल्पः पिण्डदानं सदा भवेत्

आवाहन व पूजन करावे, पात्र उचलावे व स्नान करावे; अन्नदानाचा संकल्प करावा आणि पिंडदान नेहमी करावे.

पदार्थपञ्चकं न स्याद्रेखा प्रत्यवनेजनम् । दद्यादक्षय्यमुदकं न स्यादेतत्त्रयं पुनः

पाच वस्तू वापरू नयेत, रेषा काढू नयेत किंवा पुसू नये; अक्षय पाणी द्यावे, आणि ती तीन गोष्टी पुन्हा करू नयेत.

स्वधावाचनमाशीश्च तिलकं च खगोत्तम । घटं दद्यात्समाषान्नं दद्याल्लोहस्य दक्षिणाम्

हे पक्षीराज, स्वधा म्हणावी, आशीर्वाद द्यावा, तिलक लावावा; घडा द्यावा, शिजवलेले अन्न द्यावे आणि लोखंडाची दक्षिणा द्यावी.

पिण्डस्य चालनं प्रोक्तं नैव प्रोक्तमिदं त्रिकम् । प्रच्छादनविसर्गौ च स्वस्तिवाचनकं तथा

पिंड हलवणे हे सांगितले आहे, पण ही तीन कृत्ये — झाकणे, सोडून देणे आणि शुभेच्छा म्हणणे — सांगितलेली नाहीत.

एषु षट्सु विधिः प्रोक्तः श्राद्धेषु मलिनेषु ते । षडेव मरणस्थाने द्वारि चात्वरिके तथा

हे सहा विधी अशुद्ध श्राद्धासाठी सांगितले आहेत; मृत्यूच्या ठिकाणी, दाराशी आणि चौकात फक्त हे सहाच करावेत.

विश्रामे काष्ठचयने तथा सञ्चयने खग । मृतिस्थाने शवो नाम भूमिस्तुष्यति देवता

विश्रांतीच्या जागी, लाकडाच्या चबुतऱ्यावर आणि एकत्र येण्याच्या ठिकाणी, हे पक्ष्या, मृत्यूच्या ठिकाणी पृथ्वीला 'शव' असे नाव आहे आणि देवता तृप्त होतात.

पान्थो द्वारि भवेत्तेन प्रीता स्याद्वास्तुदेवता । चत्वरे खेचरस्तेन तुष्येद्भृतादिदेवता

दाराशी प्रवासी उभा राहतो, त्यामुळे वास्तुदेवता प्रसन्न होते; चौकात आकाशात फिरणारा जीव असतो आणि भृतादी देवता तृप्त होतात.

विश्रामे भूतसंज्ञोऽयं तुष्टस्तेन दिशो दश । चितायां साधक इति सञ्चितौ प्रेत उच्यते

विश्रांतीच्या जागी याला 'भूत' असे म्हणतात आणि त्यामुळे दहा दिशा तृप्त होतात; चितेवर 'साधक' आणि एकत्र येण्याच्या ठिकाणी 'प्रेत' असे म्हणतात.

तिलदर्भघृतेधांसि गृहीत्वा तु सुतादयः । गाथां यमस्य सूक्तं वाप्यधीयाना व्रजन्ति हि

तिळ, दुर्वा, तूप आणि दिवे घेऊन, मुले व इतर यमाची गाथा किंवा सूक्त म्हणतात आणि पुढे जातात.

अहरहर्नीयमानो गामश्वं पुरुषं वृषम् । वैवस्वतो न तृप्येत सुरया त्विव दुर्मतिः

दररोज गाय, घोडा, मनुष्य किंवा वळू दिला तरी वैवस्वत तृप्त होत नाही, जसा मूर्ख माणूस मद्याने कधीच तृप्त होत नाही.

इमां गाथमपेतेति सूक्तं वा पथि संपठेत् । दक्षिणस्यां दिश्यरण्यं व्रजेयुः सर्वबान्धवाः

मार्गावर ही गाथा किंवा सूक्त म्हणावे; सर्व नातेवाईकांनी दक्षिण दिशेला, जंगलात जावे.

पथि श्राद्धद्वयं कुर्यात्पूर्वोक्तविधिना खग । ततः शनैर्भूतले वै दक्षिणाशिरसं शवम्

मार्गावर दोन श्राद्धे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने करावीत, हे पक्ष्या; नंतर शव हळूहळू दक्षिण दिशेला डोकं करून जमिनीवर ठेवावे.

स्थापयित्वा चिताभूमौ पूर्वोक्तं श्राद्धमाचरेत् । तृणकाष्ठतिलाज्यादि स्वयं निन्युः सुतादयः

चिताभूमीवर ठेवून, पूर्वी सांगितलेले श्राद्ध करावे; मुले व इतर स्वतः गवत, लाकूड, तिळ, तूप वगैरे आणतात.

शूद्रानीतैः कृतं कर्म सर्वं भवति निष्फलम् । प्राचीनावीतिना भाव्यं दक्षिणाभिमुकेन च

शूद्रांनी केलेले सर्व कर्म निष्फळ होते; प्राचीनावीताने आणि दक्षिणेकडे तोंड करून करावे.

वेदी तत्र प्रकर्तव्या यथाशास्त्रमथाण्डज । प्रतेवस्त्रं द्विधा कृत्वार्धेन तं छादयेत्ततः

तेथे शास्त्रानुसार वेदी तयार करावी, हे अंडज; कफन दोन भाग करावे आणि त्यातील अर्ध्याने शव झाकावे.