गरुडपुराणम्

विष्णुलोके स वै याति मन्त्रहीनोऽपि मानवः । तूलीं कृत्वा कृतौ पादौ संस्थितौ क्षितिपृष्ठतः ॥ २,२.

मंत्र नसलं तरी, असं केल्यावर माणूस विष्णुलोकात जातो; गादी घालून, पाय पृथ्वीवर ठेवून.

प्रायाश्चित्तं विशुद्धाग्नौ संसारेऽसारसागरे । गोमयेनोपलिम्पेत्तु दर्भास्तरणसंस्थिते ॥ २,२.

या नश्वर जगाच्या महासागरात, शुद्ध अग्नीमध्ये प्रायश्चित्त करावं. गोमयाने भूमी लिंपावी आणि त्यावर कुशाचं आसन मांडावं.

यने दत्तेन दानेन सर्वं पापं व्यपोहति । लवणं तद्रसं दिव्यं सर्वकामप्रदं नृणाम् ॥ २,२.

हे दान दिल्यावर सर्व पापं नाहीशी होतात; हे दिव्य चवीचं मीठ माणसांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करतं.

यस्मादन्नरसाः सर्वे नोत्कटा लवणं विना । पितॄणां च प्रियं भव्यं तस्मात्स्वर्गप्रदं भवेत् ॥ २,२.

कारण, मीठ नसताना अन्नाची चव कुणालाच आवडत नाही, आणि ते पितरांना प्रिय व शुभ मानलं जातं, म्हणून ते स्वर्ग देणारं ठरतं.

विष्णुदेहसमुद्भूतो यतोऽयं लवणो रसः । एतत्सलवणं दानं तेन शंसन्ति योगिनः ॥ २,२.

हे मीठ विष्णूच्या देहातून उत्पन्न झालं आहे, म्हणून योगीजन या मीठाचं दान फार मोठं मानतात.

ब्राह्मणक्षत्त्रियविशां स्त्रीणां शूद्रजनस्य च । आतुरस्य यदा प्राणा न यान्ति वसुधातले ॥ २,२.

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, स्त्रिया, शूद्र आणि आजारी व्यक्ती यांच्यात जेव्हा प्राण शरीरातून जात नाहीत—

लवणं तु तदा देयं द्वारस्योद्वाटनं दिवः । अन्यच्च शृणु पक्षीन्द्र मृत्यो रूपं प्रपञ्चतः ॥ २,२.

—तेव्हा मीठ द्यावं आणि घराच्या उंबरठ्यावर ते लावावं; आणि आता, पक्षीराज, मी मृत्यूचं रूप सविस्तर सांगतो.

यस्य कालेन नो यायाद्वियोगः प्राणदेहयोः । प्राणिनश्च स्वसमये मृत्युरत्यन्तविस्मृतिः ॥ २,२.

ज्याच्या योग्य वेळी प्राण आणि शरीर यांचं वेगळं होणं होत नाही, त्याच्यासाठी मृत्यू म्हणजे सर्वस्व विस्मरणच असतं.

यथा वायुर्जलधरान्विकर्षति यतस्ततः । तद्वज्जलदवत्तार्क्ष्य कालस्यैव वशानुगाः ॥ २,२.

जसा वारा ढगांना इकडून तिकडे नेत असतो, तसंच, तार्क्ष्य, सर्व जीव काळाच्या अधीन असतात.

सात्त्विका राजसाश्चैव तामसा ये च केचन । भावाः कालात्मकाः सर्वे प्रवर्तन्ते हि जन्तुषु ॥ २,२.

सात्त्विक, राजस, तामस आणि इतर ज्या काही प्रवृत्ती आहेत, त्या सर्व काळाच्या स्वरूपातूनच जीवांमध्ये निर्माण होतात.

आदित्यश्चन्द्रमाः शम्भुरापो वायुः शतक्रतुः । अग्निः खं पृथिवी मित्र ओषध्यो वसवस्तथा ॥ २,२.

सूर्य, चंद्र, शंकर, पाणी, वारा, इंद्र, अग्नी, आकाश, पृथ्वी, मित्र, औषधी आणि वसु—

सरितः सागराश्चैव भावाभावौ च सर्पहन् । सर्वे कालेन सृज्यन्ते संक्षिप्यन्ते यथा पुनः ॥ २,२.

—नद्या, समुद्र, अस्तित्व आणि अनस्तित्व, आणि सर्पराज—हे सर्व काळामुळे निर्माण होतात आणि पुन्हा त्याच्यामुळे नाहीसे होतात.

कालेन संह्रियन्ते च नृनं मृत्यावुपस्थिते । दैवयोगात्त्दा व्याधिः कश्चिदुत्पद्यते खग ॥ २,२.

मृत्यू जवळ आल्यावर काळाच्या प्रभावाने सर्वांचा अंत होतो; आणि दैवाच्या संयोगाने कोणाला आजार येतो, हेही पक्षी.

वैकल्यमिन्द्रियाणां च बलौ जोरंहसां भवेत् । युगपद्वश्चिककोटिशूकदंशो भवेद्यदि ॥ २,२.

इंद्रियांची शक्ती कमी होते आणि तापाच्या जोरामुळे शरीर दुर्बल होतं; जणू एकाच वेळी शेकडो विंचवांनी आणि काट्यांनी दंश केला तर—

तदानुमीयते तेन पीडा मृत्युभवा खग । ततः क्षणेन चैतन्ये विकले जडतां गते ॥ २,२.

—त्या वेदनेतून मृत्यू जवळ आलाय हे ओळखावं, हे पक्षी; मग क्षणातच शुद्धी हरपते आणि मन सुन्न होतं.

प्रिचाल्यन्ते ततः प्राणा याम्यैर्निकटवर्तिभिः । बीभत्सं तु तदा रूपं प्राणैः कण्ठगतैर्भवेत् ॥ २,२.

मग यमाचे दूत जवळ उभे राहून प्राण हलवू लागतात; आणि प्राण घशात अडकले की, त्या वेळी शरीराचं रूप भयंकर होतं.

फेमुद्गिरते सोऽथ मुखं लालाकुलं भवेत् । अङ्गुष्ठमात्रपुरुषो हाहा कुर्वंस्ततस्तनोः ॥ २,२.

तो माणूस फेस टाकतो आणि तोंडात लाळ साठते; अंगठ्याएवढा एक जीव 'हाहा' करत शरीरातून बाहेर पडतो.

तदैव नीयते द्वतैर्याम्यैर्वोक्षन्स्वकं गृहम् । भूय एव हिते तात मृत्युकालदशामिमाम् ॥ २,२.

त्याच क्षणी दोन यमदूत त्याला घेऊन जातात, तो आपलं घर आठवून रडतो; पुन्हा, प्रिय, मी मृत्यूच्या वेळेची ही अवस्था सांगतो.

अष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः । भिनत्ति मर्मस्थानानि दीप्यमानो निरिन्धनः ॥ २,२.

शरीरात प्रचंड वाऱ्यामुळे दगडासारखी वेदना उठते, ती जणू इंधनाशिवाय जळणाऱ्या ज्वाळेसारखी सर्व नाजूक ठिकाणी फोडून टाकते.

उदानो नाम पवनस्ततश्चोर्ध्वं प्रवर्तते । भक्तानामबुभुक्षाणामधोगतिनिरोधकृत् ॥ २,२.

उदान नावाचा वारा मग वरच्या दिशेने जातो; उपास करणाऱ्या भक्तांना भूक लागली असता तो वारा खाली जाण्याचा मार्ग अडवतो.

यैर्नानृतानि चोक्तानि प्रीतिभेदः कृतो न च । आस्तिकः श्रद्दधानश्च स सुखं मृत्युमृच्छति ॥ २,२.

जे खोटं बोलत नाहीत, जे वाद घालत नाहीत, जे श्रद्धावान आणि विश्वासू आहेत, त्यांना मृत्यू शांतपणे येतो.

यो न कामान्न संरंभान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत् । यथोक्तकारी सौम्यश्च स सुखं मृत्युमृच्छति ॥ २,२.

जो इच्छा, राग किंवा द्वेषामुळे धर्म सोडत नाही, जो सांगितल्याप्रमाणे वागतो आणि मनाने सौम्य असतो, त्याला मृत्यू सुखाने येतो.

मोहज्ञानप्रदातारः प्राप्नुवन्ति महत्तमः । कूटसाक्षी मृषावादी ये च विश्वासघातकाः ॥ २,२.

जे मोहामुळे खोटी विद्या देतात, खोटे साक्षीदार असतात, खोटं बोलतात आणि विश्वासघात करतात, ते मोठ्या अंधारात पडतात.

ते मोहं मृत्युमृच्छन्ति तथा ये वेदनिन्दकाः । विभीषकाः पूतिगन्धा यष्टिमुद्गरपाणयः ॥ २,२.

अशा लोकांना आणि वेदांचा अपमान करणाऱ्यांना, इतरांना घाबरवणाऱ्यांना, दुर्गंधी येणाऱ्यांना आणि हातात काठी किंवा गदा घेणाऱ्यांना मृत्यू मोहातच येतो.

आगच्छन्ति दुरात्मानो यमस्य पुरुषास्तदा । प्राप्ते त्वीदृक्पथे घोरे जायते तस्य वेपथुः ॥ २,२.

मग यमाचे दूत, म्हणजे वाईट आत्मे, तिथे येतात; अशा भयंकर वाटेवर गेल्यावर त्या व्यक्तीला थरथर येते.

क्रन्दत्यविरतं सोऽपि पितृमातृसुतानपि । सास्य वागस्फुटा यत्नेनैकवर्णा विभासते ॥ २,२.

तो सतत रडतो, वडील, आई आणि मुलांसाठीही हाका मारतो; त्याची वाणी मोठ्या कष्टाने फक्त एक अक्षर स्पष्ट बोलू शकते.

दृष्टिर्वै भ्राम्यते त्रासाच्छ्वासाच्छुष्यति चाननम् । स ततो वेदनाविष्टस्तच्छरीरं विमुञ्चति ॥ २,२.

भीतीमुळे त्याला चक्कर येते, श्वास लागल्यामुळे तोंड कोरडं पडतं; मग वेदनेने त्रस्त होऊन तो शरीर सोडतो.

अस्पृश्यं कुत्सनीयं च तत्क्षणादेव जायते । उक्तं मृत्योः स्वरूपं तु प्रसङ्गादन्यदप्यथ ॥ २,२.

ते शरीर त्या क्षणीच अस्पृश्य आणि घृणास्पद होतं; मृत्यूचं स्वरूप असं सांगितलं, आता दुसरं काही सांगतो.

वैचित्र्यस्योत्तरं प्रश्रे द्वितीयस्य वदामि ते । कर्मणां प्राक्तनानां तु तदसत्त्वेनं भदेतः ॥ २,२.

विविधतेच्या दुसऱ्या प्रश्नाचं उत्तर मी सांगतो; पूर्वीच्या कर्मांच्या असण्या-नसण्यावर ते अवलंबून असतं, हे लक्षात ठेव.