गरुडपुराणम्

एक एव तिलो दत्तो हेमद्रोणतिलैः समः । तर्पणे दानहोमेषु दत्तो भवति चाक्षयः ॥ २,२.

एकच तीळ दिला तरी तो सोन्याच्या तिळाएवढा फलदायी असतो; तर्पण, दान किंवा होमात दिल्यास तो कधीही संपत नाही.

दर्भा रोमसमुद्भूतास्तिलाः स्वेदेषु नान्यथा । देवता दानवास्तृप्ताः श्राद्धेन पितरस्तथा ॥ २,२.

दर्भा केसांतून, तीळ घामातून उत्पन्न होतात, दुसऱ्या कुठून नाहीत; देव, दानव आणि पितर हे श्राद्धाने तृप्त होतात.

प्रयोगविधिना ब्रह्मा विश्वं चाप्युपजीवनाम् । अपसव्यादितो ब्रह्मा पितरो देवदेवताः ॥ २,२.

नियत पद्धतीने ब्रह्मा आणि हे विश्व पोसले जातात; डाव्या बाजूने ब्रह्मा, पितर, देव आणि देवता यांना सन्मान दिला जातो.

तेन ते पितरस्तृप्ता अपसव्ये कृते सति । दर्भमूले स्थितो ब्रह्मा मध्ये देवो जनार्दनः ॥ २,२.

डाव्या बाजूने विधी केल्यावर पितर तृप्त होतात; दर्भाच्या मुळाशी ब्रह्मा असतो, आणि मधोमध जनार्दन देव असतो.

दर्भाग्रे शङ्करं विद्यात्त्रयो देवाः कुशे स्मृताः । विप्रा मन्त्राः कुशा वह्निस्तुलसी च खगेश्वर ॥ २,२.

दर्भाच्या टोकावर शंकर आहे असं समजावं; कुशात तीन देव स्मरणात असतात. पक्षिराज, ब्राह्मण, मंत्र, कुश, अग्नी आणि तुळस हे सर्व उपस्थित असतात.

नैते निर्माल्यतां यान्ति क्रियमाणाः पुनः पुनः । तुलसी ब्राह्मणा गावो विष्णुरेकादशी खग ॥ २,२.

तुळस, ब्राह्मण, गायी, विष्णु आणि एकादशी हे पुन्हा पुन्हा वापरले तरी कधीही अपवित्र होत नाहीत, हे पक्षिराज.

पञ्च प्रवहणान्ये भवाब्धौ मज्जतां नृणाम् । विष्णुरेकादशी गीता तुलसी विप्रधेनवः ॥ २,२.

पाच नौका या भवसागरात बुडणाऱ्या माणसांना पार नेतात: विष्णु, एकादशी, गीता, तुळस, ब्राह्मण आणि गायी.

असारे दुर्गसंसारे षट्पदी मुक्तिदायिनी । तिलाः पवित्रमतुलं दर्भाश्चापि तुलस्यथ ॥ २,२.

या कठीण आणि कठोर संसारात षट्पदी मुक्ती देते; तीळ, दर्भा आणि तुळस हे अतुलनीय पवित्र करणारे आहेत.

$ निवारयन्ति चैतानि दुर्गतिं यान्तमातुरम् । हस्ताभ्यामुद्धरेद्दर्भांस्तोयेन प्रोक्षयेद्भुवि ॥ २,२.

ही सर्व वस्तू मृत्यूच्या वेळी येणारी दुर्दशा टाळतात; दर्भा हाताने उचलून, पाण्याने शिंपडून जमिनीवर ठेवावेत.

मृत्युकाले क्षिपेद्दर्भान्करयोरातुरस्य च । दर्भैस्तु क्षिप्यते योऽसौ दर्भैस्तु परिवेष्टितः ॥ २,२.

मृत्यूच्या वेळी आजारी माणसाच्या हातात दर्भा ठेवावेत; जो दर्भावर ठेवला आणि दर्भाने वेढला जातो, त्याला दर्भा घेऊन जातात.

विष्णुलोके स वै याति मन्त्रहीनोऽपि मानवः । तूलीं कृत्वा कृतौ पादौ संस्थितौ क्षितिपृष्ठतः ॥ २,२.

मंत्र नसलं तरी, असं केल्यावर माणूस विष्णुलोकात जातो; गादी घालून, पाय पृथ्वीवर ठेवून.

प्रायाश्चित्तं विशुद्धाग्नौ संसारेऽसारसागरे । गोमयेनोपलिम्पेत्तु दर्भास्तरणसंस्थिते ॥ २,२.

या नश्वर जगाच्या महासागरात, शुद्ध अग्नीमध्ये प्रायश्चित्त करावं. गोमयाने भूमी लिंपावी आणि त्यावर कुशाचं आसन मांडावं.

यने दत्तेन दानेन सर्वं पापं व्यपोहति । लवणं तद्रसं दिव्यं सर्वकामप्रदं नृणाम् ॥ २,२.

हे दान दिल्यावर सर्व पापं नाहीशी होतात; हे दिव्य चवीचं मीठ माणसांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करतं.

यस्मादन्नरसाः सर्वे नोत्कटा लवणं विना । पितॄणां च प्रियं भव्यं तस्मात्स्वर्गप्रदं भवेत् ॥ २,२.

कारण, मीठ नसताना अन्नाची चव कुणालाच आवडत नाही, आणि ते पितरांना प्रिय व शुभ मानलं जातं, म्हणून ते स्वर्ग देणारं ठरतं.

विष्णुदेहसमुद्भूतो यतोऽयं लवणो रसः । एतत्सलवणं दानं तेन शंसन्ति योगिनः ॥ २,२.

हे मीठ विष्णूच्या देहातून उत्पन्न झालं आहे, म्हणून योगीजन या मीठाचं दान फार मोठं मानतात.

ब्राह्मणक्षत्त्रियविशां स्त्रीणां शूद्रजनस्य च । आतुरस्य यदा प्राणा न यान्ति वसुधातले ॥ २,२.

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, स्त्रिया, शूद्र आणि आजारी व्यक्ती यांच्यात जेव्हा प्राण शरीरातून जात नाहीत—

लवणं तु तदा देयं द्वारस्योद्वाटनं दिवः । अन्यच्च शृणु पक्षीन्द्र मृत्यो रूपं प्रपञ्चतः ॥ २,२.

—तेव्हा मीठ द्यावं आणि घराच्या उंबरठ्यावर ते लावावं; आणि आता, पक्षीराज, मी मृत्यूचं रूप सविस्तर सांगतो.

यस्य कालेन नो यायाद्वियोगः प्राणदेहयोः । प्राणिनश्च स्वसमये मृत्युरत्यन्तविस्मृतिः ॥ २,२.

ज्याच्या योग्य वेळी प्राण आणि शरीर यांचं वेगळं होणं होत नाही, त्याच्यासाठी मृत्यू म्हणजे सर्वस्व विस्मरणच असतं.

यथा वायुर्जलधरान्विकर्षति यतस्ततः । तद्वज्जलदवत्तार्क्ष्य कालस्यैव वशानुगाः ॥ २,२.

जसा वारा ढगांना इकडून तिकडे नेत असतो, तसंच, तार्क्ष्य, सर्व जीव काळाच्या अधीन असतात.

सात्त्विका राजसाश्चैव तामसा ये च केचन । भावाः कालात्मकाः सर्वे प्रवर्तन्ते हि जन्तुषु ॥ २,२.

सात्त्विक, राजस, तामस आणि इतर ज्या काही प्रवृत्ती आहेत, त्या सर्व काळाच्या स्वरूपातूनच जीवांमध्ये निर्माण होतात.

आदित्यश्चन्द्रमाः शम्भुरापो वायुः शतक्रतुः । अग्निः खं पृथिवी मित्र ओषध्यो वसवस्तथा ॥ २,२.

सूर्य, चंद्र, शंकर, पाणी, वारा, इंद्र, अग्नी, आकाश, पृथ्वी, मित्र, औषधी आणि वसु—

सरितः सागराश्चैव भावाभावौ च सर्पहन् । सर्वे कालेन सृज्यन्ते संक्षिप्यन्ते यथा पुनः ॥ २,२.

—नद्या, समुद्र, अस्तित्व आणि अनस्तित्व, आणि सर्पराज—हे सर्व काळामुळे निर्माण होतात आणि पुन्हा त्याच्यामुळे नाहीसे होतात.

कालेन संह्रियन्ते च नृनं मृत्यावुपस्थिते । दैवयोगात्त्दा व्याधिः कश्चिदुत्पद्यते खग ॥ २,२.

मृत्यू जवळ आल्यावर काळाच्या प्रभावाने सर्वांचा अंत होतो; आणि दैवाच्या संयोगाने कोणाला आजार येतो, हेही पक्षी.

वैकल्यमिन्द्रियाणां च बलौ जोरंहसां भवेत् । युगपद्वश्चिककोटिशूकदंशो भवेद्यदि ॥ २,२.

इंद्रियांची शक्ती कमी होते आणि तापाच्या जोरामुळे शरीर दुर्बल होतं; जणू एकाच वेळी शेकडो विंचवांनी आणि काट्यांनी दंश केला तर—

तदानुमीयते तेन पीडा मृत्युभवा खग । ततः क्षणेन चैतन्ये विकले जडतां गते ॥ २,२.

—त्या वेदनेतून मृत्यू जवळ आलाय हे ओळखावं, हे पक्षी; मग क्षणातच शुद्धी हरपते आणि मन सुन्न होतं.

प्रिचाल्यन्ते ततः प्राणा याम्यैर्निकटवर्तिभिः । बीभत्सं तु तदा रूपं प्राणैः कण्ठगतैर्भवेत् ॥ २,२.

मग यमाचे दूत जवळ उभे राहून प्राण हलवू लागतात; आणि प्राण घशात अडकले की, त्या वेळी शरीराचं रूप भयंकर होतं.

फेमुद्गिरते सोऽथ मुखं लालाकुलं भवेत् । अङ्गुष्ठमात्रपुरुषो हाहा कुर्वंस्ततस्तनोः ॥ २,२.

तो माणूस फेस टाकतो आणि तोंडात लाळ साठते; अंगठ्याएवढा एक जीव 'हाहा' करत शरीरातून बाहेर पडतो.

तदैव नीयते द्वतैर्याम्यैर्वोक्षन्स्वकं गृहम् । भूय एव हिते तात मृत्युकालदशामिमाम् ॥ २,२.

त्याच क्षणी दोन यमदूत त्याला घेऊन जातात, तो आपलं घर आठवून रडतो; पुन्हा, प्रिय, मी मृत्यूच्या वेळेची ही अवस्था सांगतो.

अष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः । भिनत्ति मर्मस्थानानि दीप्यमानो निरिन्धनः ॥ २,२.

शरीरात प्रचंड वाऱ्यामुळे दगडासारखी वेदना उठते, ती जणू इंधनाशिवाय जळणाऱ्या ज्वाळेसारखी सर्व नाजूक ठिकाणी फोडून टाकते.