गरुडपुराणम्

सद्यो विलम्बतो वा किं देहमन्यं प्रपद्यते । संयमन्यां क्रम्यमाणमावर्षं का मृतिक्रिया ॥ २,१.

तो लगेच दुसरं शरीर घेतो का, की थोड्या वेळाने? यमाच्या मार्गावर वर्षभर जाणाऱ्याच्या मृत्यूनंतर कोणती क्रिया करावी?

प्रायश्चित्तं दुर्मतेः किं पञ्चकादिमृतस्य च । प्रसादं कुरु मे मोहं छेत्तुमर्हस्यशेषतः ॥ २,१.

वाईट मनाच्या माणसासाठी आणि पंचकाच्या सुरुवातीला मरणाऱ्यांसाठी प्रायश्चित्त काय आहे? कृपया माझ्या मनातील संभ्रम पूर्णपणे दूर करा.

सर्वमन्तेमया पृष्टं ब्रूहि लोकहिताय वै ॥ २,१.

मी शेवटी सर्व काही विचारलं आहे; कृपया जगाच्या हितासाठी सांग.

श्रीगरुडमहापुराणम् २ श्रीकृष्ण उवाच । साधु पृष्टं त्वया भद्र मानुषाणां हिताय वै । शृणुष्वावहितो भूत्वा सर्वमेवौर्ध्वदैहिकम् ॥ २,२.

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे भाग्यवान, तू माणसांच्या हितासाठी उत्तम प्रश्न विचारलास. आता मी मृत्यूनंतरचे सर्व विधी सांगतो, लक्ष देऊन ऐक.

सम्यग्विभेदरहितं श्रुतिस्मृतिसमुद्धृतम् । यन्न दृष्टं सुरैः सेन्द्रैर्योगिभिर्योगचिन्तकैः ॥ २,२.

मी तुला अगदी नेमकं आणि शुद्ध सांगतो, जे वेद आणि स्मृतीतून घेतलं आहे, आणि जे इंद्रासह देवांनी किंवा ध्यानस्थ योगींनीही पाहिलेलं नाही.

गुह्यद्गुह्यतरं तच्च नाख्यातं कस्यचित्क्वचित् । भक्तस्त्वं हि महाभाग वैनतेयं ब्रवीमि ते ॥ २,२.

हे अत्यंत गुप्त आहे, गुप्ताहूनही गुप्त, आणि कुणालाही कुठेही सांगितलं गेलं नाही. पण तू भक्त आहेस, हे महाभाग विनतेपुत्रा, म्हणून मी तुला सांगतो.

अपुत्रस्य गतिर्नास्तु स्वर्गो नैव च नैव च । येन केनाप्युपायेन कार्यं जन्म सुतस्य हि ॥ २,२.

ज्याला मुलगा नाही, त्याला कुठेही मार्ग नाही, स्वर्ग नाही, खरंच काहीच नाही. कोणत्याही प्रकारे मुलाचा जन्म व्हायलाच हवा.

तारयेन्नरकात्पुत्त्रो यदि मोक्षो न विद्यते । स्कन्धः पुत्रेण कर्तव्यो ह्यग्निदाता च पौत्रकः ॥ २,२.

मुक्ती मिळाली नाही तर मुलगा वडिलाला नरकातून तारतो; मुलाने खांद्यावर नेण्याचा विधी करावा आणि नातवाने अग्नी द्यावा.

तिलदर्भैश्च भूम्यां वै कुटी ऋतुमती भवेत् । पञ्च रत्नानि वक्त्रे तु येन जीवः प्ररोहति ॥ २,२.

तिळ आणि दर्भांनी पृथ्वीवर शुद्ध झोपडी करावी. पाच रत्न तोंडात ठेवावीत, ज्यामुळे जीव उन्नती पावतो.

यदा पुष्पं प्रनष्टं हि क्व तदा गर्भधारणम् । आदराच्च ततो भूमौ येन गर्भं प्रधार्यते ॥ २,२.

जीवनाचं फूल गळून पडलं की मग गर्भधारणा कुठे राहिली? तरीही आदराने पृथ्वी तयार करावी, ज्यामुळे गर्भ धारण होतो.

लेप्या तु गोमयैर्भूमिस्तिलान्दर्भान्विनिः क्षिपेत् । तस्यामेवातुरो मुक्तः सर्वं दहति किल्बिषम् ॥ २,२.

गायच्या शेणाने जमीन लिंपावी, तिळ आणि दर्भ पसरावेत. तिथेच मरणोत्तर मुक्त झालेला सर्व पापं जाळतो.

दर्भतूली नयेत्स्वर्गमातुरस्य न संशयः । दर्भांस्तत्र क्षिपेद्वाथ तूलीगेन्दुकमध्यतः ॥ २,२.

दर्भाच्या चटईवर ठेवलेला मरणारा नक्कीच स्वर्गाला जातो. तिथे दर्भ ठेवावेत किंवा कापसाचा उशी मध्यभागी ठेवावा.

सर्वत्र वसुधापूता यत्र लेपो न विद्यते । यत्र लेपः स्थितस्तत्र पुनर्लेपेन शुध्यति ॥ २,२.

जिथे लिंपण नाही तिथे पृथ्वी शुद्ध असते; जिथे लिंपण आहे, तिथे पुन्हा लिंपून ती शुद्ध होते.

यातुधानाः पिशाचाश्च राक्षसाः क्रूरकर्मिणः । अलेपं ह्यातुरं मुक्तं विशन्त्येते वियोनयः ॥ २,२.

यातुधान, पिशाच आणि राक्षस हे क्रूर कृत्य करणारे, आजारी, असहाय, आणि अशुद्ध अशा माणसात प्रवेश करतात; हे अदृश्य जीव अशा दुर्बल लोकांमध्ये वावरतात.

नित्यहोमस्तथा श्राद्धं पादशौचं द्विजे तथा । मण्डलेन विना भूम्यामातुरो मुच्यते न हि ॥ २,२.

दररोज होम, श्राद्ध आणि द्विजाकडून पाय धुणे हे सगळं केलं तरी, जमिनीवर रक्षणासाठी मंडळ न घातल्यास आजारी माणसाची सुटका होत नाही.

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च श्रीर्हुताशस्तथैव च । मण्डले चोपतिष्ठन्ति तस्मात्कुर्वीत मण्डलम् ॥ २,२.

मंडळात ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, श्री आणि अग्नी हे उपस्थित असतात; म्हणूनच मंडळ घालावं.

अन्यथा म्रियते वालो वृद्धस्तार्क्ष्ययुवाथवा । योन्यन्तरं न गच्छेत्स क्रीडते वायुना सह ॥ २,२.

नाहीतर, लहान मूल, वृद्ध किंवा तरुण यांचा मृत्यू होतो; त्यांना दुसरं जन्म मिळत नाही, ते वाऱ्यासोबत भटकत राहतात.

मिश्रितं लोहितामिश्रं तदेवं जन्म जीयते । तस्यैव वायुभूतस्य न श्राद्धं नोदकक्रिया ॥ २,२.

रक्त आणि मांस यांच्यात मिसळून असा जन्म होतो; जो वायुरूप झाला, त्याच्यासाठी ना श्राद्ध असतं, ना पिंड किंवा पाणी देणं होतं.

मम स्वेदसमुद्भूतास्तिलास्तार्क्ष्य पवित्रकाः । असुरा दानवा दैत्या विद्रवन्ति तिलैस्तथा ॥ २,२.

तार्क्ष्य, माझ्या घामातून उत्पन्न झालेले तीळ हे पवित्र आहेत; असुर, दानव आणि दैत्य हे त्या तिळांपासून पळून जातात.

तिलाः श्वेतास्तिला कृष्णास्तिला गोमूत्रसंन्निभाः । दहन्तु ते मे पापानि शरीरेण कृतानि वै ॥ २,२.

पांढरे, काळे आणि गायीच्या मूत्रासारखे दिसणारे तीळ—हे माझ्या शरीराने केलेले पाप जाळून टाको.

एक एव तिलो दत्तो हेमद्रोणतिलैः समः । तर्पणे दानहोमेषु दत्तो भवति चाक्षयः ॥ २,२.

एकच तीळ दिला तरी तो सोन्याच्या तिळाएवढा फलदायी असतो; तर्पण, दान किंवा होमात दिल्यास तो कधीही संपत नाही.

दर्भा रोमसमुद्भूतास्तिलाः स्वेदेषु नान्यथा । देवता दानवास्तृप्ताः श्राद्धेन पितरस्तथा ॥ २,२.

दर्भा केसांतून, तीळ घामातून उत्पन्न होतात, दुसऱ्या कुठून नाहीत; देव, दानव आणि पितर हे श्राद्धाने तृप्त होतात.

प्रयोगविधिना ब्रह्मा विश्वं चाप्युपजीवनाम् । अपसव्यादितो ब्रह्मा पितरो देवदेवताः ॥ २,२.

नियत पद्धतीने ब्रह्मा आणि हे विश्व पोसले जातात; डाव्या बाजूने ब्रह्मा, पितर, देव आणि देवता यांना सन्मान दिला जातो.

तेन ते पितरस्तृप्ता अपसव्ये कृते सति । दर्भमूले स्थितो ब्रह्मा मध्ये देवो जनार्दनः ॥ २,२.

डाव्या बाजूने विधी केल्यावर पितर तृप्त होतात; दर्भाच्या मुळाशी ब्रह्मा असतो, आणि मधोमध जनार्दन देव असतो.

दर्भाग्रे शङ्करं विद्यात्त्रयो देवाः कुशे स्मृताः । विप्रा मन्त्राः कुशा वह्निस्तुलसी च खगेश्वर ॥ २,२.

दर्भाच्या टोकावर शंकर आहे असं समजावं; कुशात तीन देव स्मरणात असतात. पक्षिराज, ब्राह्मण, मंत्र, कुश, अग्नी आणि तुळस हे सर्व उपस्थित असतात.

नैते निर्माल्यतां यान्ति क्रियमाणाः पुनः पुनः । तुलसी ब्राह्मणा गावो विष्णुरेकादशी खग ॥ २,२.

तुळस, ब्राह्मण, गायी, विष्णु आणि एकादशी हे पुन्हा पुन्हा वापरले तरी कधीही अपवित्र होत नाहीत, हे पक्षिराज.

पञ्च प्रवहणान्ये भवाब्धौ मज्जतां नृणाम् । विष्णुरेकादशी गीता तुलसी विप्रधेनवः ॥ २,२.

पाच नौका या भवसागरात बुडणाऱ्या माणसांना पार नेतात: विष्णु, एकादशी, गीता, तुळस, ब्राह्मण आणि गायी.

असारे दुर्गसंसारे षट्पदी मुक्तिदायिनी । तिलाः पवित्रमतुलं दर्भाश्चापि तुलस्यथ ॥ २,२.

या कठीण आणि कठोर संसारात षट्पदी मुक्ती देते; तीळ, दर्भा आणि तुळस हे अतुलनीय पवित्र करणारे आहेत.

$ निवारयन्ति चैतानि दुर्गतिं यान्तमातुरम् । हस्ताभ्यामुद्धरेद्दर्भांस्तोयेन प्रोक्षयेद्भुवि ॥ २,२.

ही सर्व वस्तू मृत्यूच्या वेळी येणारी दुर्दशा टाळतात; दर्भा हाताने उचलून, पाण्याने शिंपडून जमिनीवर ठेवावेत.