गरुडपुराणम्

लोकांल्लोकयता लोके जगाहे विश्वमण्डलम् । तत्राजनि जनान्दृष्ट्वा दुः खेष्वेव निमज्जतः ॥ २,१.

सर्व लोकांचा विचार करत मी विश्वमंडलात प्रवेश केला; तिथे लोकांना पाहिलं आणि त्यांना दुःखात बुडताना पाहिलं.

स्वान्ते मे दुर्धरा पीडा तत्पीडातो गरीयसी । त्रिदिवे दितिजातेभ्यो भूमौ मृत्युरुगादिभिः ॥ २,१.

माझ्या अंतःकरणात असह्य वेदना आहे, आणि त्या वेदनेपेक्षा मोठं दुःख म्हणजे—पृथ्वीवर मृत्यू आणि रोग, तर स्वर्गात दितीच्या संततीमुळे.

इष्टवस्तुवियो गैश्च पाताले मामकं भयम् । एवं न निर्भयं स्थानमन्यदीश भवत्पदात् ॥ २,१.

पाताळात मला इच्छित वस्तू गमावण्याची भीती आहे; म्हणून, प्रभो, तुमच्या पायाशिवाय दुसरी कुठेही सुरक्षित जागा नाही.

असत्यं स्वप्नमायावत्कालेन कवलीकृतम् । तत्रापि भारते वर्षे बहुदुः खस्य भागिनः ॥ २,१.

असत्य, स्वप्न, माया—हे सर्व काळाच्या ओघात नाहीसे होतात; तरीही भारतभूमीत दुःखाचा वाटा फार मोठा आहे.

जना दृष्टा मया रागद्वेषमोहादिविप्लुताः । केचिदन्धाः केकराक्षास्खलद्वाचस्तु पङ्गवः ॥ २,१.

मी पाहिलं की लोक राग, द्वेष, मोह यांच्याने व्यापलेले आहेत; काही अंध आहेत, काहींच्या डोळ्यांत दोष आहे, काही तोतरे आहेत, आणि काही लंगडे आहेत.

खञ्जाः काणाश्च बधिरा मूकाः कुष्ठाश्च लोमशाः । नानारोगपरीताश्च खपुष्पाच्चाभिमानिनः ॥ २,१.

पांगुळ, एका डोळ्याने अंध, बहिरे, मूक, कुष्ठरोगी, फार केसाळ, वेगवेगळ्या आजारांनी त्रस्त आणि नपुंसक — हे सगळे असूनही काही लोक गर्व करतात.

तेषां दोषस्य वैचित्र्यं मृत्योर्गोचरतामपि । दृष्ट्वा प्रसुमनाः प्राप्तः को मृत्युश्चित्रता कथम् ॥ २,१.

त्यांच्या दोषांची विविधता आणि तेही मृत्यूच्या अधीन आहेत हे पाहून, मन आनंदी झाल्यावर मृत्यूच्या विविधतेचं कोणाला आश्चर्य वाटेल?

मृतिर्यस्य विधानेन मरणादप्यनन्तरम् । विधिनाब्दक्रिया यस्य न स दुर्गतिमाप्नुयात् ॥ २,१.

ज्याचा मृत्यू योग्य विधीने होतो आणि ज्याच्यासाठी वार्षिक श्राद्ध केलं जातं, त्याला कधीही वाईट अवस्था येत नाही.

ऋषिभ्यस्तु मया पूर्वमिति सामान्यतः श्रुतम् । ज्ञानाय तद्द्विशेषस्य पृच्छामीदमिति प्रभो ॥ २,१.

हे प्रभो, ऋषींकडून मी हे सर्वसाधारणपणे ऐकलं आहे; आता मला नेमकं ज्ञान हवं म्हणून मी हे विचारतो.

म्रियमाणस्य किं कृत्यं किं दानं वासवानुज । वाहमृत्योरन्तराले को विधिर्दहनस्य च ॥ २,१.

वासवाचा भाऊ, मरणाऱ्या माणसासाठी काय करावं? कोणती दानं द्यावी? मृत्यू आणि अंत्यसंस्कार यामधल्या काळात कोणता विधी असावा?

सद्यो विलम्बतो वा किं देहमन्यं प्रपद्यते । संयमन्यां क्रम्यमाणमावर्षं का मृतिक्रिया ॥ २,१.

तो लगेच दुसरं शरीर घेतो का, की थोड्या वेळाने? यमाच्या मार्गावर वर्षभर जाणाऱ्याच्या मृत्यूनंतर कोणती क्रिया करावी?

प्रायश्चित्तं दुर्मतेः किं पञ्चकादिमृतस्य च । प्रसादं कुरु मे मोहं छेत्तुमर्हस्यशेषतः ॥ २,१.

वाईट मनाच्या माणसासाठी आणि पंचकाच्या सुरुवातीला मरणाऱ्यांसाठी प्रायश्चित्त काय आहे? कृपया माझ्या मनातील संभ्रम पूर्णपणे दूर करा.

सर्वमन्तेमया पृष्टं ब्रूहि लोकहिताय वै ॥ २,१.

मी शेवटी सर्व काही विचारलं आहे; कृपया जगाच्या हितासाठी सांग.

श्रीगरुडमहापुराणम् २ श्रीकृष्ण उवाच । साधु पृष्टं त्वया भद्र मानुषाणां हिताय वै । शृणुष्वावहितो भूत्वा सर्वमेवौर्ध्वदैहिकम् ॥ २,२.

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे भाग्यवान, तू माणसांच्या हितासाठी उत्तम प्रश्न विचारलास. आता मी मृत्यूनंतरचे सर्व विधी सांगतो, लक्ष देऊन ऐक.

सम्यग्विभेदरहितं श्रुतिस्मृतिसमुद्धृतम् । यन्न दृष्टं सुरैः सेन्द्रैर्योगिभिर्योगचिन्तकैः ॥ २,२.

मी तुला अगदी नेमकं आणि शुद्ध सांगतो, जे वेद आणि स्मृतीतून घेतलं आहे, आणि जे इंद्रासह देवांनी किंवा ध्यानस्थ योगींनीही पाहिलेलं नाही.

गुह्यद्गुह्यतरं तच्च नाख्यातं कस्यचित्क्वचित् । भक्तस्त्वं हि महाभाग वैनतेयं ब्रवीमि ते ॥ २,२.

हे अत्यंत गुप्त आहे, गुप्ताहूनही गुप्त, आणि कुणालाही कुठेही सांगितलं गेलं नाही. पण तू भक्त आहेस, हे महाभाग विनतेपुत्रा, म्हणून मी तुला सांगतो.

अपुत्रस्य गतिर्नास्तु स्वर्गो नैव च नैव च । येन केनाप्युपायेन कार्यं जन्म सुतस्य हि ॥ २,२.

ज्याला मुलगा नाही, त्याला कुठेही मार्ग नाही, स्वर्ग नाही, खरंच काहीच नाही. कोणत्याही प्रकारे मुलाचा जन्म व्हायलाच हवा.

तारयेन्नरकात्पुत्त्रो यदि मोक्षो न विद्यते । स्कन्धः पुत्रेण कर्तव्यो ह्यग्निदाता च पौत्रकः ॥ २,२.

मुक्ती मिळाली नाही तर मुलगा वडिलाला नरकातून तारतो; मुलाने खांद्यावर नेण्याचा विधी करावा आणि नातवाने अग्नी द्यावा.

तिलदर्भैश्च भूम्यां वै कुटी ऋतुमती भवेत् । पञ्च रत्नानि वक्त्रे तु येन जीवः प्ररोहति ॥ २,२.

तिळ आणि दर्भांनी पृथ्वीवर शुद्ध झोपडी करावी. पाच रत्न तोंडात ठेवावीत, ज्यामुळे जीव उन्नती पावतो.

यदा पुष्पं प्रनष्टं हि क्व तदा गर्भधारणम् । आदराच्च ततो भूमौ येन गर्भं प्रधार्यते ॥ २,२.

जीवनाचं फूल गळून पडलं की मग गर्भधारणा कुठे राहिली? तरीही आदराने पृथ्वी तयार करावी, ज्यामुळे गर्भ धारण होतो.

लेप्या तु गोमयैर्भूमिस्तिलान्दर्भान्विनिः क्षिपेत् । तस्यामेवातुरो मुक्तः सर्वं दहति किल्बिषम् ॥ २,२.

गायच्या शेणाने जमीन लिंपावी, तिळ आणि दर्भ पसरावेत. तिथेच मरणोत्तर मुक्त झालेला सर्व पापं जाळतो.

दर्भतूली नयेत्स्वर्गमातुरस्य न संशयः । दर्भांस्तत्र क्षिपेद्वाथ तूलीगेन्दुकमध्यतः ॥ २,२.

दर्भाच्या चटईवर ठेवलेला मरणारा नक्कीच स्वर्गाला जातो. तिथे दर्भ ठेवावेत किंवा कापसाचा उशी मध्यभागी ठेवावा.

सर्वत्र वसुधापूता यत्र लेपो न विद्यते । यत्र लेपः स्थितस्तत्र पुनर्लेपेन शुध्यति ॥ २,२.

जिथे लिंपण नाही तिथे पृथ्वी शुद्ध असते; जिथे लिंपण आहे, तिथे पुन्हा लिंपून ती शुद्ध होते.

यातुधानाः पिशाचाश्च राक्षसाः क्रूरकर्मिणः । अलेपं ह्यातुरं मुक्तं विशन्त्येते वियोनयः ॥ २,२.

यातुधान, पिशाच आणि राक्षस हे क्रूर कृत्य करणारे, आजारी, असहाय, आणि अशुद्ध अशा माणसात प्रवेश करतात; हे अदृश्य जीव अशा दुर्बल लोकांमध्ये वावरतात.

नित्यहोमस्तथा श्राद्धं पादशौचं द्विजे तथा । मण्डलेन विना भूम्यामातुरो मुच्यते न हि ॥ २,२.

दररोज होम, श्राद्ध आणि द्विजाकडून पाय धुणे हे सगळं केलं तरी, जमिनीवर रक्षणासाठी मंडळ न घातल्यास आजारी माणसाची सुटका होत नाही.

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च श्रीर्हुताशस्तथैव च । मण्डले चोपतिष्ठन्ति तस्मात्कुर्वीत मण्डलम् ॥ २,२.

मंडळात ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, श्री आणि अग्नी हे उपस्थित असतात; म्हणूनच मंडळ घालावं.

अन्यथा म्रियते वालो वृद्धस्तार्क्ष्ययुवाथवा । योन्यन्तरं न गच्छेत्स क्रीडते वायुना सह ॥ २,२.

नाहीतर, लहान मूल, वृद्ध किंवा तरुण यांचा मृत्यू होतो; त्यांना दुसरं जन्म मिळत नाही, ते वाऱ्यासोबत भटकत राहतात.

मिश्रितं लोहितामिश्रं तदेवं जन्म जीयते । तस्यैव वायुभूतस्य न श्राद्धं नोदकक्रिया ॥ २,२.

रक्त आणि मांस यांच्यात मिसळून असा जन्म होतो; जो वायुरूप झाला, त्याच्यासाठी ना श्राद्ध असतं, ना पिंड किंवा पाणी देणं होतं.

मम स्वेदसमुद्भूतास्तिलास्तार्क्ष्य पवित्रकाः । असुरा दानवा दैत्या विद्रवन्ति तिलैस्तथा ॥ २,२.

तार्क्ष्य, माझ्या घामातून उत्पन्न झालेले तीळ हे पवित्र आहेत; असुर, दानव आणि दैत्य हे त्या तिळांपासून पळून जातात.