गरुडपुराणम्

छिद्रं तु नैव पश्यामि कुतो जीवः स निर्गतः । कुतो गच्छन्ति भूतानि पृथिव्यापो मनस्तथा । तेजो वदस्व मे नाथ वायुराकाशमेव च ॥ २,१.

मला कुठेही छिद्र दिसत नाही, मग जीव कसा बाहेर पडतो? पृथ्वी, पाणी, मन, तेज, वायू आणि आकाश हे घटक कुठे जातात? हे मला सांगा, नाथा.

कुतः कर्मेन्द्रियाणीह पञ्चबुद्धीन्द्रियाणि च । वायवश्चैव पञ्चैते कथं गच्छन्ति चात्ययम् ॥ २,१.

कर्मेंद्रिये आणि पाच ज्ञानेद्रिये इथे कुठून येतात? आणि हे पाच वायू मृत्यूनंतर कसे निघून जातात?

लोभमोहादयः पञ्च शरीरे चैव तस्कराः । तृष्णा कामो ह्यहङ्कारः कुतो यान्ति जनार्दना ॥ २,१.

लोभ, मोह आणि शरीरातील हे पाच चोर—तृष्णा, काम, अहंकार—हे जनार्दना, कुठे जातात?

पुण्यं वाप्यथवापुण्यं यत्किञ्चित्सुकृतं तथा । नष्टे देहे कुतो यान्ति दानानि विविधानि च ॥ २,१.

पुण्य, पाप, जे काही चांगले कर्म आणि विविध दान, शरीर नष्ट झाल्यावर हे सर्व कुठे जातात?

सपिण्डनं किमर्थं च पूर्णे संवत्सरेऽपि वा । प्रेतस्य मेलनं केषां किंविधं तत्र कारयेत् ॥ २,१.

सपिंड करणं वर्षभरानंतर का करावं लागतं? हे कोणत्या पितरांसाठी आणि कशा प्रकारे केलं जातं?

मूर्छनात्पननाद्वापि विपत्तिर्यदि जायते । ये दग्धा ये त्वदग्धाश्च पतिता ये नरा भुवि ॥ २,१.

मूर्च्छा किंवा पडून मृत्यू आला तर, ज्या माणसांना जाळलं, ज्यांना जाळलं नाही, किंवा जे पृथ्वीवर पडले, त्यांचं पुढे काय होतं?

यानि चान्यानि भूतानि तेषामन्ते भवेच्च किम् । पापिनो ये दुराचारा ये चान्ये गतबुद्धयः ॥ २,१.

इतर जीवांचं शेवटी काय होतं? पापी, दुष्ट, आणि ज्यांची बुद्धी भरकटली आहे, त्यांचं काय?

आत्मघाती ब्रह्महा च स्तेयी विश्वासघातकः । कपिलायाः पिबेच्छूद्रो यः पठेदिदमक्षरम् ॥ २,१.

स्वतःचा जीव घेणारा, ब्राह्मणहत्यारा, चोर, विश्वासघात करणारा, कपिला गायीचं दूध पिणारा शूद्र किंवा हे अक्षर वाचणारा, यांचं पुढे काय होतं?

धारयेद्ब्रह्मसूत्रं वा का गतिस्तस्य माधव । शूद्रस्य ब्राह्मणी भार्या संगृहीता यदा भवेत् ॥ २,१.

शूद्राने जर जनेऊ घातलं किंवा ब्राह्मण स्त्रीला पत्नी म्हणून स्वीकारलं, माधवा, त्याचं पुढे काय होतं?

भीतोऽहं पापिनस्तस्मात्तन्मे वद जगत्प्रभो । अन्यच्च शृणु विश्वात्मन्मया कौतुकिना रयात् ॥ २,१.

माझ्या पापांमुळे मला भीती वाटते; जगाच्या प्रभो, मला सांगा. आणि विश्वात्मना, माझ्या कुतूहलापोटी मी जे विचारतो तेही ऐका.

लोकांल्लोकयता लोके जगाहे विश्वमण्डलम् । तत्राजनि जनान्दृष्ट्वा दुः खेष्वेव निमज्जतः ॥ २,१.

सर्व लोकांचा विचार करत मी विश्वमंडलात प्रवेश केला; तिथे लोकांना पाहिलं आणि त्यांना दुःखात बुडताना पाहिलं.

स्वान्ते मे दुर्धरा पीडा तत्पीडातो गरीयसी । त्रिदिवे दितिजातेभ्यो भूमौ मृत्युरुगादिभिः ॥ २,१.

माझ्या अंतःकरणात असह्य वेदना आहे, आणि त्या वेदनेपेक्षा मोठं दुःख म्हणजे—पृथ्वीवर मृत्यू आणि रोग, तर स्वर्गात दितीच्या संततीमुळे.

इष्टवस्तुवियो गैश्च पाताले मामकं भयम् । एवं न निर्भयं स्थानमन्यदीश भवत्पदात् ॥ २,१.

पाताळात मला इच्छित वस्तू गमावण्याची भीती आहे; म्हणून, प्रभो, तुमच्या पायाशिवाय दुसरी कुठेही सुरक्षित जागा नाही.

असत्यं स्वप्नमायावत्कालेन कवलीकृतम् । तत्रापि भारते वर्षे बहुदुः खस्य भागिनः ॥ २,१.

असत्य, स्वप्न, माया—हे सर्व काळाच्या ओघात नाहीसे होतात; तरीही भारतभूमीत दुःखाचा वाटा फार मोठा आहे.

जना दृष्टा मया रागद्वेषमोहादिविप्लुताः । केचिदन्धाः केकराक्षास्खलद्वाचस्तु पङ्गवः ॥ २,१.

मी पाहिलं की लोक राग, द्वेष, मोह यांच्याने व्यापलेले आहेत; काही अंध आहेत, काहींच्या डोळ्यांत दोष आहे, काही तोतरे आहेत, आणि काही लंगडे आहेत.

खञ्जाः काणाश्च बधिरा मूकाः कुष्ठाश्च लोमशाः । नानारोगपरीताश्च खपुष्पाच्चाभिमानिनः ॥ २,१.

पांगुळ, एका डोळ्याने अंध, बहिरे, मूक, कुष्ठरोगी, फार केसाळ, वेगवेगळ्या आजारांनी त्रस्त आणि नपुंसक — हे सगळे असूनही काही लोक गर्व करतात.

तेषां दोषस्य वैचित्र्यं मृत्योर्गोचरतामपि । दृष्ट्वा प्रसुमनाः प्राप्तः को मृत्युश्चित्रता कथम् ॥ २,१.

त्यांच्या दोषांची विविधता आणि तेही मृत्यूच्या अधीन आहेत हे पाहून, मन आनंदी झाल्यावर मृत्यूच्या विविधतेचं कोणाला आश्चर्य वाटेल?

मृतिर्यस्य विधानेन मरणादप्यनन्तरम् । विधिनाब्दक्रिया यस्य न स दुर्गतिमाप्नुयात् ॥ २,१.

ज्याचा मृत्यू योग्य विधीने होतो आणि ज्याच्यासाठी वार्षिक श्राद्ध केलं जातं, त्याला कधीही वाईट अवस्था येत नाही.

ऋषिभ्यस्तु मया पूर्वमिति सामान्यतः श्रुतम् । ज्ञानाय तद्द्विशेषस्य पृच्छामीदमिति प्रभो ॥ २,१.

हे प्रभो, ऋषींकडून मी हे सर्वसाधारणपणे ऐकलं आहे; आता मला नेमकं ज्ञान हवं म्हणून मी हे विचारतो.

म्रियमाणस्य किं कृत्यं किं दानं वासवानुज । वाहमृत्योरन्तराले को विधिर्दहनस्य च ॥ २,१.

वासवाचा भाऊ, मरणाऱ्या माणसासाठी काय करावं? कोणती दानं द्यावी? मृत्यू आणि अंत्यसंस्कार यामधल्या काळात कोणता विधी असावा?

सद्यो विलम्बतो वा किं देहमन्यं प्रपद्यते । संयमन्यां क्रम्यमाणमावर्षं का मृतिक्रिया ॥ २,१.

तो लगेच दुसरं शरीर घेतो का, की थोड्या वेळाने? यमाच्या मार्गावर वर्षभर जाणाऱ्याच्या मृत्यूनंतर कोणती क्रिया करावी?

प्रायश्चित्तं दुर्मतेः किं पञ्चकादिमृतस्य च । प्रसादं कुरु मे मोहं छेत्तुमर्हस्यशेषतः ॥ २,१.

वाईट मनाच्या माणसासाठी आणि पंचकाच्या सुरुवातीला मरणाऱ्यांसाठी प्रायश्चित्त काय आहे? कृपया माझ्या मनातील संभ्रम पूर्णपणे दूर करा.

सर्वमन्तेमया पृष्टं ब्रूहि लोकहिताय वै ॥ २,१.

मी शेवटी सर्व काही विचारलं आहे; कृपया जगाच्या हितासाठी सांग.

श्रीगरुडमहापुराणम् २ श्रीकृष्ण उवाच । साधु पृष्टं त्वया भद्र मानुषाणां हिताय वै । शृणुष्वावहितो भूत्वा सर्वमेवौर्ध्वदैहिकम् ॥ २,२.

श्रीकृष्ण म्हणाले: हे भाग्यवान, तू माणसांच्या हितासाठी उत्तम प्रश्न विचारलास. आता मी मृत्यूनंतरचे सर्व विधी सांगतो, लक्ष देऊन ऐक.

सम्यग्विभेदरहितं श्रुतिस्मृतिसमुद्धृतम् । यन्न दृष्टं सुरैः सेन्द्रैर्योगिभिर्योगचिन्तकैः ॥ २,२.

मी तुला अगदी नेमकं आणि शुद्ध सांगतो, जे वेद आणि स्मृतीतून घेतलं आहे, आणि जे इंद्रासह देवांनी किंवा ध्यानस्थ योगींनीही पाहिलेलं नाही.

गुह्यद्गुह्यतरं तच्च नाख्यातं कस्यचित्क्वचित् । भक्तस्त्वं हि महाभाग वैनतेयं ब्रवीमि ते ॥ २,२.

हे अत्यंत गुप्त आहे, गुप्ताहूनही गुप्त, आणि कुणालाही कुठेही सांगितलं गेलं नाही. पण तू भक्त आहेस, हे महाभाग विनतेपुत्रा, म्हणून मी तुला सांगतो.

अपुत्रस्य गतिर्नास्तु स्वर्गो नैव च नैव च । येन केनाप्युपायेन कार्यं जन्म सुतस्य हि ॥ २,२.

ज्याला मुलगा नाही, त्याला कुठेही मार्ग नाही, स्वर्ग नाही, खरंच काहीच नाही. कोणत्याही प्रकारे मुलाचा जन्म व्हायलाच हवा.

तारयेन्नरकात्पुत्त्रो यदि मोक्षो न विद्यते । स्कन्धः पुत्रेण कर्तव्यो ह्यग्निदाता च पौत्रकः ॥ २,२.

मुक्ती मिळाली नाही तर मुलगा वडिलाला नरकातून तारतो; मुलाने खांद्यावर नेण्याचा विधी करावा आणि नातवाने अग्नी द्यावा.

तिलदर्भैश्च भूम्यां वै कुटी ऋतुमती भवेत् । पञ्च रत्नानि वक्त्रे तु येन जीवः प्ररोहति ॥ २,२.

तिळ आणि दर्भांनी पृथ्वीवर शुद्ध झोपडी करावी. पाच रत्न तोंडात ठेवावीत, ज्यामुळे जीव उन्नती पावतो.