गरुडपुराणम्

ज्ञानार्थो लभते ज्ञानं सर्वसंसारमर्दनम् । इदं स्वस्त्ययनं धन्यं गारुडं गरुडेरितम् ॥ १,२४०.

ज्याला ज्ञान हवे आहे त्याला असे ज्ञान मिळते जे सर्व संसारबंधन नष्ट करते; हे गारुड पुराण, गरुडाने सांगितलेले, अत्यंत शुभ आणि पवित्र आहे.

नाकाले मरणं तस्य श्लोकमेकं तु यः पठेत् । श्लोकार्धपठनादस्य दुष्टशत्रुक्षयो ध्रुवम् ॥ १,२४०.

जो एक श्लोक जरी वाचतो त्याला अकाली मृत्यू येत नाही; अर्धा श्लोक वाचल्यानेही दुष्ट शत्रूंचा नाश नक्कीच होतो.

सूताच्छ्रुत्वा शौनकस्तुनौमिषे मुनिभिः क्रतौ । अहं ब्रहेति संध्यायन्मुक्तोभूद्गरुडध्वजात् ॥ १,२४०.

सूताकडून ऐकून, शौनक आणि इतर ऋषींनी यज्ञात त्याचे स्तवन केले; 'मी ब्रह्म आहे' असे म्हणणारा संध्यायन, गरुडध्वजामुळे मुक्त झाला.

नैमिषेऽनिमिषक्षेत्रे शौनकाद्या मुनीश्वराः । कर्मणामन्तरे सूतं स्वासीनमिदमब्रुवन् ॥ २,१.

नैमिषारण्यात, जिथे नेहमी जागृत असणारे क्षेत्र आहे, तिथे शौनक आणि इतर ऋषींनी यज्ञ करत असताना बसलेल्या सूताला असे विचारले.

सूत जानासि सकलं वस्तु व्यासप्रसादतः । तेन नः सन्दिहानानां सन्देहं छेत्तुमर्हसि ॥ २,१.

सूत, तुला व्यासांच्या कृपेने सर्व काही माहीत आहे; म्हणून आम्हा शंका असलेल्या लोकांच्या शंका तू दूर कराव्यात.

यथा तृणजलौकेति न्यायमा श्रित्य कञ्चन । देहिनोऽन्यतनुप्राप्तिं केचित्त्वेवं वदन्ति हि ॥ २,१.

काही लोक गवत, पाणी आणि होडी याच्या उपमेवरून असे म्हणतात की, देहधारी जीव दुसऱ्या देहात प्रवेश करतो.

केचित्पुनर्यातनानां यामीनामुपभोगतः । पश्चाद्देहान्तरप्राप्तिं वदन्ति किमु तत्रसत् ॥ २,१.

तर काही जण असे म्हणतात की, यमाच्या यातना भोगून मग दुसरा देह मिळतो; या बाबतीत खरे काय आहे?

सूत उवाच । साधु पृष्टं महाभागाः शृणुध्वं भवतां पुनः । सन्देहो नोपपद्येत लोकार्थं किल पृच्छताम् ॥ २,१.

सूत म्हणाला: हे पुण्यवानहो, तुम्ही फार चांगला प्रश्न विचारला. पुन्हा ऐका. जे लोक जगाच्या हितासाठी विचारतात, त्यांना शंका राहू नये.

तदहं कृष्णगरुडसंवादद्वारकं द्विजाः । अपाकरिष्ये सन्देहं भवतां भावितात्मनाम् ॥ २,१.

म्हणून, द्विजजनांनो, कृष्ण आणि गरुड यांच्या संवादातून मी तुमच्या मनातील शंका दूर करीन.

नमः कृष्णाय मुनये य एनं समुपाश्रिताः । अञ्जस्तरन्ति संसारसागरं कुनदीमिव ॥ २,१.

त्या कृष्ण ऋषींना नमस्कार, ज्यांच्या आश्रयाने लोक सहज संसारसागर पार करतात, जणू तो एखादा लहानसा ओढा आहे.

एकदा वैनतेयस्य लोकानां लोकनस्पृहा । बभूव सोऽथ बभ्राम तेषु नाम हरेर्गृणन् ॥ २,१.

एकदा विनतापुत्र गरुडाला सर्व लोकांची इच्छा असलेली लोकं पाहायची ओढ आली. मग तो त्या लोकांमध्ये फिरू लागला आणि हरिची नावे म्हणू लागला.

स पातालं भुवं स्वर्गं भ्रान्त्वालब्धशमाशयः । लोकदुः खेनातिदुः खी पुनर्वैकुण्ठमागमत् ॥ २,१.

तो पाताळ, पृथ्वी आणि स्वर्ग या तिन्ही लोकांत भटकला, पण तिथे त्याला समाधान मिळालं नाही. लोकांच्या दुःखाने तो थकला आणि पुन्हा वैकुंठात परतला.

न रजो न तमश्चैव सत्त्वं ताभ्यां च मिश्रितम् । यत्र प्रवर्तते नैव सत्त्वमेव प्रवर्तते ॥ २,१.

त्या ठिकाणी ना रज, ना तम, किंवा त्यांचा संमिश्र भाव आहे; तिथे फक्त सत्त्वगुणच असतो, दुसरं काहीही चालत नाही.

न यत्र माया नाशश्च न चै रागादयो मलाः । श्यामावदाताः सुरुचः शतपत्रविलोचनाः ॥ २,१.

तिथे माया नाही, नाश नाही, किंवा रागादी दोषही नाहीत. तिथले लोक काळे-गोरे, तेजस्वी आणि शंभर पाकळ्यांच्या कमळासारख्या डोळ्यांचे आहेत.

सुरासुरार्चिता यत्र गणा विष्णोः सुपेशसः । पिशङ्गवस्त्राभारणा मणियुङ्निष्कभूषिताः ॥ २,१.

तिथे विष्णूचे सुंदर सेवक, ज्यांना देव आणि दैत्यही पूजतात, ते पिंगट वस्त्र, दागिने आणि मौल्यवान हार घालून सजलेले आहेत.

चतुर्भुजाः कुण्डलिनो मौलिनो मालिनस्तथा । भ्राजिष्णुभिर्विमानानां पङ्किभिर्ये महात्मनाम् ॥ २,१.

त्यांना चार हात आहेत, कानात कुंडले, डोक्यावर मुकुट आणि गळ्यात माळा आहेत. ते तेजस्वी विमानांच्या रांगेत झळकत आहेत.

द्योतन्ते द्योतमानानां प्रमदानां च पङ्क्तिभिः । श्रीर्यत्र नानाविभवैर्हरेः पादौ मुदार्चति ॥ २,१.

ते तेजस्वी स्त्रियांच्या सोबतीने चमकत आहेत आणि तिथे श्री, आपल्या अनेक शक्तींनी, आनंदाने हरिच्या पायांची पूजा करते.

हरिं गायति दोलास्थं गीयमानालिभिः स्वयम् । ददर्श श्रीहरिं तत्र श्रीपतिं सात्वतां पतिम् ॥ २,१.

तिथे हरि झुल्यावर बसलेला आहे, स्वतः गातो आणि सेवकांच्या गाण्याने आनंद घेतो. तिथे गरुडाने श्रीहरि, श्रीचे स्वामी आणि सात्त्वतांचा अधिपती, यांना पाहिलं.

जगत्पतिं यज्ञपतिं पार्षदैः परिषेवितम् । सुनन्दनन्दप्रबलार्हणमुख्यैर्निरन्तरम् ॥ २,१.

त्याने जगाचा स्वामी, यज्ञांचा स्वामी, आपल्या सेवकांनी सतत वेढलेला, विशेषतः सुनंद, नंद, प्रबल, अर्हण आणि इतरांच्या सेवेत असलेला भगवान पाहिला.

भृत्यप्रसादसुमुखमायतारुणलोचनम् । किरीटिनं कुण्डलिनं श्रिया वक्षसि लक्षितम् ॥ २,१.

त्याने आपल्या सेवकांवर कृपावंत, प्रसन्न चेहरा, लांब लालसर डोळे, मुकुट, कुंडले आणि छातीवर श्रीचं चिन्ह असलेला भगवान पाहिला.

पीतांशुकं चतुर्बाहुं प्रसन्नहसिताननम् । अभ्यर्हणासनासीनं ताभिः शक्तिभिरावृतम् ॥ २,१.

पिवळे वस्त्र, चार हात, प्रसन्न आणि हसरा चेहरा, पूजेच्या आसनावर बसलेला आणि त्या शक्तींनी वेढलेला तो भगवान दिसला.

प्रधानपुरुषाभ्यां च महता चाहमा तथा । एकादशोन्द्रियैश्चैव पञ्चभूतैस्तथैव च ॥ २,१.

मुख्य पुरुष, महत्, मी स्वतः, अकरा इंद्रिये आणि पाच महाभूत यांच्यासह तो तिथे होता.

स्वरूपेरममाणं तमीश्वरं विनतासुतः । तद्दर्शनाह्लादयुतस्वान्तो हृष्यत्तनूरुहः ॥ २,१.

विनतापुत्राने त्या परमेश्वराचं खरं रूप पाहिलं; त्याच्या मनात आनंद भरला आणि अंगावर रोमांच उभे राहिले.

लोचनाभ्यामश्रु मुञ्चन्प्रेममग्नो ननाम ह । नमागतं नतं स्वीय वाहनं विष्णुरब्रवीत् । भूमिः का लङ्घिता पक्षिंस्त्वयेयन्तमनेहसम् ॥ २,१.

डोळ्यांतून प्रेमाने अश्रू वाहत, तो प्रेमात बुडून वाकला. त्यावर विष्णूने आपल्या वाहनाला विचारलं, "हे पक्षी, तू कोणता लोक पार करून आला आहेस?"

गरुड उवाच । तव प्रसादाद्वैकुण्ठ त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ २,१.

गरुड म्हणाला, "तुझ्या कृपेने, हे वैकुंठनाथ, मी तीनही लोकं, सर्व चराचरांसह पाहिली."

मया विलोकितं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । भूर्लोकात्सत्यपर्यन्तं पुरं याम्यं विना प्रभो ॥ २,१.

"मी सर्व जग, स्थावर आणि जंगम, भूरलोकापासून सत्यलोकापर्यंत, फक्त यमाचे नगर सोडून, पाहिलं आहे, प्रभो."

भूर्लोकः सर्वलोकानां प्रचुरः सर्वजन्तुषु । मानुष्यं सर्वभूतानां भुक्तिमुक्त्यालयं शुभम् ॥ २,१.

"भूरलोक सर्व लोकांमध्ये जीवांनी सर्वाधिक भरलेला आहे; सर्व सृष्टीत मानवजन्म हा भोग आणि मुक्ती मिळवण्याचा शुभ स्थान आहे."

अतः सुकृतिनां लोको न भूतो न भविष्यति ॥ २,१.

"म्हणून, सत्कर्म करणाऱ्यांसाठी असा लोक कधी झाला नाही आणि होणारही नाही."