गरुडपुराणम्

लोकप्रसिद्धं स्थूलाख्यं शरीरं चरणादिमत् । पञ्चीकृतानि भूतानि तत्कार्यं तत्स्थमेव च ॥ १,२३९.

जगात जे स्थूल शरीर म्हणून ओळखलं जातं, ज्याला पाय वगैरे अवयव आहेत, ते पंचीकृत भूतांचं फळ आहे आणि त्यातच ते टिकून राहतं.

सर्वं शरीरजातं च प्राणिनां स्थूलमीरितम् । त्रिधाह्रि परमात्मस्थं शरीरं प्रोच्यते बुधैः ॥ १,२३९.

सर्व प्राण्यांची जी शरीरं जन्माला येतात, त्यांना स्थूल शरीर म्हणतात; ज्ञानी लोक सांगतात की, परमात्म्यात असणाऱ्या शरीराची तीन प्रकारे ओळख होते.

देहद्वयाभिगामी च त्वमथो जीव एकतः । स्वभेदवाक्याद्ब्रह्मैव प्रविष्टं देहयोर्द्वयोः ॥ १,२३९.

हे जीव, तू दोन्ही प्रकारच्या शरीरात प्रवेश करतोस; पण भेदाच्या विचाराने, त्या दोन्ही शरीरांत ब्रह्मच प्रवेश करतं.

जलार्क्ववद्वदरवज्जीवः प्राणादिधारणः । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीनां साक्षी जीवः स च स्मृतः ॥ १,२३९.

पाणी, सूर्य आणि वारा जसं आधार देतात, तसं जीव प्राण वगैरे धारण करतो; जागरण, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थांचा साक्षी जीवच आहे असं म्हटलं जातं.

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्यैर्व्यातिरिक्तश्च निर्गुणः । निर्गातावयवोसंगो नित्यशुद्धस्वभावकः ॥ १,२३९.

जागरण, स्वप्न आणि सुषुप्ती या अवस्थांपेक्षा वेगळा, निर्गुण, कोणत्याही अवयवांपासून आणि संबंधांपासून मुक्त, कायम शुद्ध असा त्याचा स्वभाव आहे.

परमात्मैव यज्जाग्रत्स्वप्नाद्यैर्यस्त्रिधा मतः । अन्तः करणराशेश्चैवान्तः करणःस्थितः ॥ १,२३९.

परमात्माच जागरण, स्वप्न वगैरे अवस्थांमध्ये तीन प्रकारे मानला जातो, आणि तो अंतःकरणाच्या समूहात, तसेच अंतःकरणातच स्थित असतो.

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीश्च पश्यतो विकृतिः सदा । फलक्रियाकारकयोर्जाग्रदादीन्वदाम्यहम् ॥ १,२३९.

जागरण, स्वप्न आणि सुषुप्ती या अवस्थांमधील बदल नेहमी पाहणारा मी, फळ आणि करणाऱ्याच्या क्रिया जागरणासारख्या आहेत असं सांगतो.

इन्द्रियैरथ विज्ञानं जाग्रत्स्थानमुदीरितम् । जाग्रत्संस्कारसंभूतप्रत्ययो विषयार्थिनः ॥ १,२३९.

इंद्रियांच्या माध्यमातून मिळणारं ज्ञान हे जागरणाची अवस्था मानली जाते; जागरणात तयार झालेले संस्कार, इच्छा असलेल्या विषयांकडे मन नेतात.

स्वप्नं सुषुप्तिः करणोपसंघाते धियः (प) स्थित (ति) । ब्रह्मणः कारणावस्थायां स्थितिः कालकात्मना ॥ १,२३९.

स्वप्न आणि सुषुप्ती या अवस्थांमध्ये, जेव्हा इंद्रिय आणि बुद्धी शांत होतात, तेव्हा ब्रह्माच्या कारण अवस्थेत अस्तित्व काळाच्या रूपात असतं.

क्रमतोक्रमतो जीवो जाग्रदादि स पश्यति । समाध्यारंभकाले तु पूर्वमेवावधारयेत् ॥ १,२३९.

जीव क्रमाने जागरण वगैरे अवस्था अनुभवतो; ध्यानाची सुरुवात करताना हे आधीच समजून घ्यावं.

मुमुक्षावथ संजाते अन्तः करणकेवले । विलापयेत्क्षेत्रजातं तत्क्षेत्रं परिशेषयेत् ॥ १,२३९.

मुक्तीची इच्छा निर्माण झाली आणि अंतःकरण एकटेच राहिलं, की क्षेत्रात निर्माण झालेलं सर्व विलीन करावं आणि फक्त क्षेत्रच शिल्लक ठेवावं.

पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यो भाण्डादि व्यतिरिक्तकम् । यथा मृदो घटो भिन्नो नास्ति तत्कार्यतस्तथा ॥ १,२३९.

पंचीकृत भूतांपासून मडकी वगैरे वस्तू वेगळ्या असतात; मातीचं मडके फुटलं की ते संपतं, तसंच त्याचं फळही संपतं.

पञ्चीकृतानि भूतानि अपञ्चीकृतभूततः । शंसंति व्यतिरेकेण शिष्टाः सूक्ष्मशरीरकम् ॥ १,२३९.

पंचीकृत भूतं, जी अपंचीकृत भूतांपासून झाली, ती उरलेलं सूक्ष्म शरीर वेगळं दाखवतात.

अपञ्चीकृतभूतेभ्यो न लिङ्गं व्यतिरिक्तकम् । पृथ्व्याधारं विना नास्ति विना नास्ति च तेन सा ॥ १,२३९.

अपंचीकृत भूतांपासून सूक्ष्म शरीर वेगळं राहत नाही; पृथ्वीचा आधार नसता ते राहत नाही, आणि त्याशिवाय तीही राहत नाही.

तेजश्च वायुना नास्ति वायुः खेन विना न हि । यद्ब्रह्मणा च खं नास्ति शुद्ध ब्रह्म विना च खम् ॥ १,२३९.

तेज वाऱ्याशिवाय राहत नाही, वारा आकाशाशिवाय राहत नाही; ब्रह्माशिवाय आकाश राहत नाही, आणि शुद्ध ब्रह्म आकाशाशिवाय राहत नाही.

शुद्धभावस्तदा जाग्रत्स्वप्नादीनामसंभवः । जीवत्ववर्जितः प्राप्तात्मचैतन्यानुरूपतः ॥ १,२३९.

जेव्हा स्वभाव शुद्ध होतो, तेव्हा जागरण, स्वप्न वगैरे अवस्था होत नाहीत; जीवपण नाहीसं होतं आणि आत्म्याच्या चैतन्यानुसार ते मिळतं.

नित्यं शुद्धं बुद्धमुक्तं सत्यं ब्रह्माद्वितीयकम् । तत्त्वंपदान्तौ शिष्टौ च तत्कारो ब्रह्मवाचकः ॥ १,२३९.

शाश्वत, शुद्ध, जागृत, मुक्त, सत्य, अद्वितीय ब्रह्म; 'तत्' आणि 'त्वम्' या शब्दांच्या शेवटी, कारण हे ब्रह्म दर्शवणारं आहे.

उकारश्च अकारश्च मकारोयमृगद्वयः । ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्मज्ञानमज्ञानवर्धनम् ॥ १,२३९.

उकार, अकार आणि मकार हे दोन अद्भुत प्राणी आहेत; मीच ब्रह्मा आहे, मीच ब्रह्म आहे, ज्ञान आणि अज्ञान वाढवणारा मीच आहे.

अयमात्मा परं ज्योतिश्चिन्नामानन्दरूपकः । सत्यं ज्ञानमनतं हि त्वमसीति श्रुतीरितम् ॥ १,२३९.

हा आत्मा म्हणजेच परम तेज आहे, तोच चैतन्य आणि आनंदाचा स्वरूप आहे; तो सत्य, ज्ञान आणि अनंत आहे—शास्त्रात 'तू तोच आहेस' असे सांगितले आहे.

अहं ब्रह्मास्मि निर्लेपमहं ब्रह्मास्मि सर्वगम् । योसावादित्यपुरुषसोसावहमनादिमत् । गीतासारोर्ऽजुनायोक्तो येन ब्रह्मणि वै लयः ॥ १,२३९.

मीच ब्रह्म आहे, मला काहीही लागून राहत नाही; मीच ब्रह्म आहे, सर्वत्र व्यापलेला आहे. सूर्याच्या आत जो पुरुष आहे, तोच मी आहे, तो आद्य आहे; गीतेच्या सारात अर्जुनाला ज्याने ब्रह्मात विलय कसा होतो ते सांगितले.

श्रीगरुडमहापुराणम् २४० हरिरुवाच । पुराणं गारुडं रुद्र प्रोक्तं सारं मयातव । ब्रह्मादीनां शृण्वतां च भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ १,२४०.

हरि म्हणाला: रुद्र, मी तुला गारुड पुराणाचा सार सांगितला आहे, जो ब्रह्मा आणि इतरांनी ऐकला तर त्यांना भोग आणि मुक्ती दोन्ही मिळतात.

विद्याकीर्तिप्रभालक्ष्मीजयारोग्यादिकारकम् । यः पठेच्छृणुयाद्रुद्र सर्ववित्स दिवं व्रजेत् ॥ १,२४०.

हे ज्ञान, कीर्ती, तेज, लक्ष्मी, विजय, आरोग्य आणि इतर अनेक गोष्टी देते; जो कोणी हे वाचतो किंवा ऐकतो, रुद्र, तो सर्वज्ञ होऊन स्वर्गात जातो.

ब्रह्मोवाच । इति व्यास मया विष्णोः पुराणं मुक्तिदं श्रुतम् । व्यास उवाच । श्रुत्वैतद्गारुडं पुण्यं ब्रह्मास्मानित्युवाच ह ॥ १,२४०.

ब्रह्मा म्हणाले: व्यास, मी तुझ्याकडून विष्णूचे हे मुक्तिदायक पुराण ऐकले. व्यास म्हणाले: हे पुण्य गारुड पुराण ऐकून ब्रह्मा आम्हाला असे म्हणाले.

दक्षनारद मुख्यादिन् ब्रह्म ध्यान्हरिं गतः । मयापि तुभ्यं सूतेन पुराणं कथितं परम् ॥ १,२४०.

दक्ष, नारद आणि प्रमुख ऋषी हरिचे ध्यान करत ब्रह्माजवळ गेले; आणि मी, सूत, हे श्रेष्ठ पुराण तुला सांगितले.

यच्छ्रुत्वा सर्ववित्प्राप्तकामो ब्रह्म फलं भवेत् । विष्णुः सारतमंप्राह गरुडं गारुडं ततः ॥ १,२४०.

हे ऐकून, जो सर्वज्ञ आहे आणि सर्व इच्छा पूर्ण करू इच्छितो, त्याला ब्रह्माचे फळ मिळते; विष्णूने गारुडाला हेच सार सांगितले म्हणून याला गारुड पुराण म्हणतात.

महासारं धर्मकामधनमोक्षादिदायकम् । सूत उवाच । शौनक प्रवरं प्रोक्तं पुराणं गारुडं तव ॥ १,२४०.

हे महान सार असलेले, धर्म, काम, धन आणि मोक्ष देणारे आहे. सूत म्हणाले: शौनक श्रेष्ठ, तुला हे गारुड पुराण सांगितले आहे.

यदब्रवीत्पुरा व्यासः सारं मां गारुडेरितम् । व्यासः श्रुत्वा ब्रह्मणश्च पुराणं गारुडं शुभम् । देवं ध्यायन्वेदमेकं चतुर्धा व्यभजद्धरिः ॥ १,२४०.

पूर्वी व्यासांनी जे सांगितले, तेच मी गारुड पुराणातून सांगितले; व्यासांनी ब्रह्माकडून हे शुभ गारुड पुराण ऐकून, एकमेव वेदाचे ध्यान केले आणि हरिने ते चार भागात विभागले.

अष्टादशपुराणानि तानि मां प्राह वै शुकः । इदं तु गारुडं श्रेष्ठं मया ते शौनकेरितम् ॥ १,२४०.

शुकाने मला सर्व अठरा पुराणे सांगितली; पण हे गारुड पुराण सर्वात श्रेष्ठ आहे, जे मी तुला, शौनक, सांगितले.

मुनीनां शृण्वतां मध्ये पृच्छतः सर्ववाचकम् । यः पठेच्छणुयाद्वापि श्रावयेद्वा समाहितः ॥ १,२४०.

ऋषींच्या मध्ये, जे सर्व प्रश्न विचारतात आणि ऐकतात, त्यात जो कोणी हे वाचतो, ऐकतो किंवा इतरांना एकाग्रतेने ऐकवतो—