गरुडपुराणम्

मनसश्चैन्द्रियाणां च ऐकाग्र्यं परमं तपः । शरीरशोषणं वापि कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः ॥ १,२३८.

मन आणि इंद्रियांचं एकाग्र होणं हेच श्रेष्ठ तप आहे. किंवा किचकट उपवासांनी, जसं कृत्स्न किंवा चांद्रायण, शरीराचा त्रास करणं हेही तप आहे.

वेदान्तशतरुद्रीयप्रणवादिजप बुधाः । सत्त्वशुद्धिकरं पुंसां स्वाध्यायं परिचक्षते ॥ १,२३८.

वेदांत, शतरुद्र, प्रणव यांचा जप — हे सर्व मन शुद्ध करतात, आणि यालाच स्वाध्याय म्हणतात, असं ज्ञानी लोक सांगतात.

स्तुतिस्मरणपूजादिवाङ्मनः कायकर्मभिः । अनिश्चला हरौ भक्तिरेतदीश्वरचिन्तनम् । आसनं स्वस्तिकं प्रोक्तं पद्ममर्धासनं तथा ॥ १,२३८.

स्तोत्र, स्मरण, पूजा आणि इतर वाणी, मन आणि शरीराने केलेली कृती — हरीप्रती अढळ भक्ती, ह्यालाच ईश्वरचिंतन म्हणतात. स्वस्तिक, पद्म आणि अर्धासन ही आसने सांगितली आहेत.

प्राणः स्वदेहजो वायुरायामस्तन्निरोधनम् । इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु त्वसत्स्विव ॥ १,२३८.

स्वतःच्या शरीरात निर्माण होणारा वायू म्हणजे प्राण. त्याचं नियंत्रण करणं म्हणजे प्राणायाम. इंद्रिये विषयांमध्ये वावरत असली, तरी जणू काही ती तिथे नाहीत असं वाटतं.

श्रीगरुडमहापुराणम् २३९ श्रीभगवानुवाच । सन्नपि ब्रह्म तस्मात्खं मरुत्खाच्च ततोऽनलः ॥ १,२३९.

श्रीभगवान म्हणाले: अस्तित्वापासून आकाश उत्पन्न झालं, आकाशातून वायू, आणि वायूपासून अग्नी निर्माण झाला.

अग्नेरापस्ततः पृथ्वी प्रपञ्चाकृतिसूतिका । ततः सप्तदशं लिङ्गं पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च ॥ १,२३९.

अग्नीतून पाणी, त्यानंतर पृथ्वी — जी सृष्टीची जननी आहे — निर्माण झाली. त्यानंतर सतरावे तत्त्व, म्हणजे लिंगदेह, आणि पाच कर्मेंद्रिये निर्माण झाली.

वाक्पाणिपादं पायुश्चाप्युपस्थमथ धीन्द्रियम् । श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं स्यात्पञ्च वायवः ॥ १,२३९.

वाणी, हात, पाय, गुदद्वार आणि जननेंद्रिय — ही पाच कर्मेंद्रिये; आणि श्रवण, स्पर्श, दृष्टि, जिभा आणि घ्राण — ही पाच ज्ञानेंद्रिये, हेच पाच वायू आहेत.

प्राणोपानः समानश्च व्यानस्तूदान एव च । मनोन्तः करणं धीश्च स्यान्मनः संशयात्मकम् ॥ १,२३९.

प्राण, अपान, समान, व्यान आणि उदान — हे पाच वायू आहेत. मन हे अंतःकरण आहे, आणि बुद्धी — मन नेहमी शंका करणारे असते.

बुद्धिर्निश्चयरूपा तु एतत्सूक्ष्मस्वरूपकम् । हिरण्यगर्भमात्मीयसूत्रं तत्कार्यालिङ्गकम् ॥ १,२३९.

बुद्धी ही निश्चयाची असते. हेच सूक्ष्म स्वरूप आहे. हिरण्यगर्भ, आत्मा, आणि सूत्र — हे त्याचीच कार्ये आणि चिन्हे आहेत.

पञ्चीकृतानि भूतानि ह्यपञ्चीकृतभूततः । पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यो ब्रह्माण्डं समजायत ॥ १,२३९.

पंचीकृत भूतंना, जे अपंचीकृत भूतांपासून उत्पन्न झाले, त्यांच्यापासून हे ब्रह्मांड जन्माला आलं.

लोकप्रसिद्धं स्थूलाख्यं शरीरं चरणादिमत् । पञ्चीकृतानि भूतानि तत्कार्यं तत्स्थमेव च ॥ १,२३९.

जगात जे स्थूल शरीर म्हणून ओळखलं जातं, ज्याला पाय वगैरे अवयव आहेत, ते पंचीकृत भूतांचं फळ आहे आणि त्यातच ते टिकून राहतं.

सर्वं शरीरजातं च प्राणिनां स्थूलमीरितम् । त्रिधाह्रि परमात्मस्थं शरीरं प्रोच्यते बुधैः ॥ १,२३९.

सर्व प्राण्यांची जी शरीरं जन्माला येतात, त्यांना स्थूल शरीर म्हणतात; ज्ञानी लोक सांगतात की, परमात्म्यात असणाऱ्या शरीराची तीन प्रकारे ओळख होते.

देहद्वयाभिगामी च त्वमथो जीव एकतः । स्वभेदवाक्याद्ब्रह्मैव प्रविष्टं देहयोर्द्वयोः ॥ १,२३९.

हे जीव, तू दोन्ही प्रकारच्या शरीरात प्रवेश करतोस; पण भेदाच्या विचाराने, त्या दोन्ही शरीरांत ब्रह्मच प्रवेश करतं.

जलार्क्ववद्वदरवज्जीवः प्राणादिधारणः । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीनां साक्षी जीवः स च स्मृतः ॥ १,२३९.

पाणी, सूर्य आणि वारा जसं आधार देतात, तसं जीव प्राण वगैरे धारण करतो; जागरण, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थांचा साक्षी जीवच आहे असं म्हटलं जातं.

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्यैर्व्यातिरिक्तश्च निर्गुणः । निर्गातावयवोसंगो नित्यशुद्धस्वभावकः ॥ १,२३९.

जागरण, स्वप्न आणि सुषुप्ती या अवस्थांपेक्षा वेगळा, निर्गुण, कोणत्याही अवयवांपासून आणि संबंधांपासून मुक्त, कायम शुद्ध असा त्याचा स्वभाव आहे.

परमात्मैव यज्जाग्रत्स्वप्नाद्यैर्यस्त्रिधा मतः । अन्तः करणराशेश्चैवान्तः करणःस्थितः ॥ १,२३९.

परमात्माच जागरण, स्वप्न वगैरे अवस्थांमध्ये तीन प्रकारे मानला जातो, आणि तो अंतःकरणाच्या समूहात, तसेच अंतःकरणातच स्थित असतो.

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीश्च पश्यतो विकृतिः सदा । फलक्रियाकारकयोर्जाग्रदादीन्वदाम्यहम् ॥ १,२३९.

जागरण, स्वप्न आणि सुषुप्ती या अवस्थांमधील बदल नेहमी पाहणारा मी, फळ आणि करणाऱ्याच्या क्रिया जागरणासारख्या आहेत असं सांगतो.

इन्द्रियैरथ विज्ञानं जाग्रत्स्थानमुदीरितम् । जाग्रत्संस्कारसंभूतप्रत्ययो विषयार्थिनः ॥ १,२३९.

इंद्रियांच्या माध्यमातून मिळणारं ज्ञान हे जागरणाची अवस्था मानली जाते; जागरणात तयार झालेले संस्कार, इच्छा असलेल्या विषयांकडे मन नेतात.

स्वप्नं सुषुप्तिः करणोपसंघाते धियः (प) स्थित (ति) । ब्रह्मणः कारणावस्थायां स्थितिः कालकात्मना ॥ १,२३९.

स्वप्न आणि सुषुप्ती या अवस्थांमध्ये, जेव्हा इंद्रिय आणि बुद्धी शांत होतात, तेव्हा ब्रह्माच्या कारण अवस्थेत अस्तित्व काळाच्या रूपात असतं.

क्रमतोक्रमतो जीवो जाग्रदादि स पश्यति । समाध्यारंभकाले तु पूर्वमेवावधारयेत् ॥ १,२३९.

जीव क्रमाने जागरण वगैरे अवस्था अनुभवतो; ध्यानाची सुरुवात करताना हे आधीच समजून घ्यावं.

मुमुक्षावथ संजाते अन्तः करणकेवले । विलापयेत्क्षेत्रजातं तत्क्षेत्रं परिशेषयेत् ॥ १,२३९.

मुक्तीची इच्छा निर्माण झाली आणि अंतःकरण एकटेच राहिलं, की क्षेत्रात निर्माण झालेलं सर्व विलीन करावं आणि फक्त क्षेत्रच शिल्लक ठेवावं.

पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यो भाण्डादि व्यतिरिक्तकम् । यथा मृदो घटो भिन्नो नास्ति तत्कार्यतस्तथा ॥ १,२३९.

पंचीकृत भूतांपासून मडकी वगैरे वस्तू वेगळ्या असतात; मातीचं मडके फुटलं की ते संपतं, तसंच त्याचं फळही संपतं.

पञ्चीकृतानि भूतानि अपञ्चीकृतभूततः । शंसंति व्यतिरेकेण शिष्टाः सूक्ष्मशरीरकम् ॥ १,२३९.

पंचीकृत भूतं, जी अपंचीकृत भूतांपासून झाली, ती उरलेलं सूक्ष्म शरीर वेगळं दाखवतात.

अपञ्चीकृतभूतेभ्यो न लिङ्गं व्यतिरिक्तकम् । पृथ्व्याधारं विना नास्ति विना नास्ति च तेन सा ॥ १,२३९.

अपंचीकृत भूतांपासून सूक्ष्म शरीर वेगळं राहत नाही; पृथ्वीचा आधार नसता ते राहत नाही, आणि त्याशिवाय तीही राहत नाही.

तेजश्च वायुना नास्ति वायुः खेन विना न हि । यद्ब्रह्मणा च खं नास्ति शुद्ध ब्रह्म विना च खम् ॥ १,२३९.

तेज वाऱ्याशिवाय राहत नाही, वारा आकाशाशिवाय राहत नाही; ब्रह्माशिवाय आकाश राहत नाही, आणि शुद्ध ब्रह्म आकाशाशिवाय राहत नाही.

शुद्धभावस्तदा जाग्रत्स्वप्नादीनामसंभवः । जीवत्ववर्जितः प्राप्तात्मचैतन्यानुरूपतः ॥ १,२३९.

जेव्हा स्वभाव शुद्ध होतो, तेव्हा जागरण, स्वप्न वगैरे अवस्था होत नाहीत; जीवपण नाहीसं होतं आणि आत्म्याच्या चैतन्यानुसार ते मिळतं.

नित्यं शुद्धं बुद्धमुक्तं सत्यं ब्रह्माद्वितीयकम् । तत्त्वंपदान्तौ शिष्टौ च तत्कारो ब्रह्मवाचकः ॥ १,२३९.

शाश्वत, शुद्ध, जागृत, मुक्त, सत्य, अद्वितीय ब्रह्म; 'तत्' आणि 'त्वम्' या शब्दांच्या शेवटी, कारण हे ब्रह्म दर्शवणारं आहे.

उकारश्च अकारश्च मकारोयमृगद्वयः । ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्मज्ञानमज्ञानवर्धनम् ॥ १,२३९.

उकार, अकार आणि मकार हे दोन अद्भुत प्राणी आहेत; मीच ब्रह्मा आहे, मीच ब्रह्म आहे, ज्ञान आणि अज्ञान वाढवणारा मीच आहे.

अयमात्मा परं ज्योतिश्चिन्नामानन्दरूपकः । सत्यं ज्ञानमनतं हि त्वमसीति श्रुतीरितम् ॥ १,२३९.

हा आत्मा म्हणजेच परम तेज आहे, तोच चैतन्य आणि आनंदाचा स्वरूप आहे; तो सत्य, ज्ञान आणि अनंत आहे—शास्त्रात 'तू तोच आहेस' असे सांगितले आहे.