गरुडपुराणम्

श्रीगरुडमहापुराणम् २३७ श्रीबगवानुवाच । गीतासारं प्रवक्ष्यामि अर्जुनायोदितं पुरा । अष्टाङ्गयोगयुक्तात्मा सर्ववेदान्तपारगः ॥ १,२३७.

श्रीभगवान म्हणाले: मी तुला गीतेचं सार सांगतो, जे पूर्वी अर्जुनाला सांगितलं होतं, ज्याने अष्टांग योग साधला आणि सर्व वेदांताचा अर्थ जाणला.

आत्मलाभः परो नान्य अत्मदेहादिवर्जितः । हीनरूपादिदेहान्तः करणत्वादिलोचनः ॥ १,२३७.

सर्वात मोठा लाभ म्हणजे आत्मा, दुसरं काहीच नाही; तो देह वगैरेपासून वेगळा, नीच रूप व शरीरांपासून वेगळा, आणि सर्व गोष्टी पाहणारा आहे.

बिज्ञानरहितः प्राणः सुषुप्तौ हि प्रतीयते । नाहमात्मा च दुः खादिसंसारादिसमन्वयात् ॥ १,२३७.

स्वप्नात किंवा सुषुप्तीमध्ये जाणीव नसलेला श्वास जाणवतो; आणि मी आत्मा नाही, कारण त्याच्याशी दु:ख आणि संसार जोडलेले आहेत.

विधूम इव दीप्तार्चिरादीप्त (दित्य) इव दीप्तिमान् । वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे हृत्सङ्गे आत्मनात्मनि ॥ १,२३७.

जसा धूर नसलेला तेजस्वी ज्वाला, किंवा तेजस्वी सूर्य, किंवा आकाशातली वीज, तसा आत्मा हृदयात स्थिर असतो.

श्रोत्रादीनि न पश्यन्ति स्वंस्वमात्मानमात्मना । सर्वज्ञः सर्वदर्शो च क्षेत्रज्ञस्तानि पश्यन्ति ॥ १,२३७.

इंद्रिये स्वतःला स्वतः ओळखू शकत नाहीत; पण सर्वज्ञ, सर्वदृष्टी असलेला क्षेत्रज्ञ त्यांना ओळखतो.

यदा प्रकाशते ह्यात्मा पटे दीपो ज्वलन्निव । ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः ॥ १,२३७.

जसा कापडावर दिवा पेटतो, तसा आत्मा जेव्हा प्रकट होतो, तेव्हा पाप कर्म नष्ट झाल्यावर माणसात ज्ञान प्रकट होतं.

यथादर्शतलप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च महाभूतानि पञ्चकम् ॥ १,२३७.

जसं स्वच्छ आरशात आपण स्वतःला पाहतो, तसं आत्मा स्वतःमध्ये इंद्रिये, त्यांचे विषय आणि पंचमहाभूत पाहतो.

मनोबुद्धिरहङ्कारमव्यक्तं पुरुषं तथा । प्रसंख्याय परंव्याप्तो विमुक्तो बन्धवैर्भवेत् ॥ १,२३७.

विवेकाने मन, बुद्धी, अहंकार, अव्यक्त आणि पुरुष यांचा विचार करून, जो परमात सर्वत्र भरून राहतो तो सर्व बंधनांतून मुक्त होतो.

इन्द्रियग्राममखिलं मनसाभिनिवेश्य च । मनश्चैवाप्यहङ्कारे प्रतिष्ठाप्य च पाण्डव ॥ १,२३७.

सर्व इंद्रिये मनाशी एकत्र करून, आणि मन अहंकारात स्थिर करून, हे पांडवा,

अहं कारं तथा बुद्धौ बुद्धिं च प्रकृतावपि । प्रकृतिं पुरुषे स्थाप्य पुरुषं ब्रह्मणि न्यसेत् ॥ १,२३७.

मग अहंकार बुद्धीत, बुद्धी प्रकृतीत, प्रकृती पुरुषात, आणि पुरुष ब्रह्मात स्थापन करावा.

अहं बह्म परं ज्योतिः प्रसंख्याय विमुच्यते । नवद्वारमिदं गेहं तिसृणां?पञ्चसाक्षिकम् ॥ १,२३७.

मीच ब्रह्म, परम तेज आहे; विवेकाने मुक्ती मिळते. हे शरीर म्हणजे नवद्वारांचं घर आहे, ज्यात तीन आणि पाच साक्षीदार आहेत.

क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान्यो वेद स वरः कविः । अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च । ज्ञानयज्ञस्य सर्वाणि कलां नार्हन्ति षोच्शीम् ॥ १,२३७.

जो आपल्या शरीरात वास करणाऱ्या आत्म्याला ओळखतो, तो खरा ज्ञानी आणि श्रेष्ठ ऋषी आहे. अश्वमेध यज्ञांची हजारो आणि वाजपेय यज्ञांची शंभरही संख्या जरी केली, तरी ज्यानायज्ञाच्या एका अंशाइतकीही त्यांची तुलना होऊ शकत नाही.

श्रीगरुडमहापुराणम् २३८ श्रीभगवानुवाच । यमश्च नियम.पार्थ आसनं प्राणसंयमः । प्रत्याहारस्तथा ध्यानं धारणार्जुन सप्तमी ॥ १,२३८.

श्रीभगवान म्हणाले: अर्जुना, यम, नियम, आसन, प्राणायाम, इंद्रियांचे संयमन, ध्यान आणि धारणा — ही सात योगाची अंगं आहेत.

समाधिरिति चाष्टाङ्गो योग उक्तो विमुक्तये । कर्मणा मनसा वाचा सर्वभूतेषु सर्वदा ॥ १,२३८.

समाधी हे योगाचे आठवे अंग आहे, जे मुक्तीसाठी सांगितले आहे. सर्व प्राण्यांमध्ये, नेहमी, कृतीने, मनाने आणि वाणीने हे आचरावे.

हिंसाविरामको धर्मो ह्याहिंसा परमं सुखम् । विधिना या भवेद्धिंसा सा त्वहिंसा प्रकीर्तिता ॥ १,२३८.

हिंसा टाळणं हेच खरे धर्माचं लक्षण आहे. अहिंसा हेच सर्वात मोठं सुख आहे. नियमाने जी हिंसा होते, ती देखील अहिंसा म्हणून ओळखली जाते.

सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः ॥ १,२३८.

सत्य बोलावं, प्रिय बोलावं, पण अप्रिय सत्य बोलू नये. आणि प्रिय असलं तरी असत्य बोलू नये. हाच सनातन धर्म आहे.

यच्चद्रव्यापहरणं चौर्याद्वाथ बलेन वा । स्तेयं तस्यानाचरणमस्तेयं धर्मसाधनम् ॥ १,२३८.

दुसऱ्याचं धन चोरीने किंवा जबरदस्तीने घेणं, हे टाळणं म्हणजेच अस्तेय, आणि ते धर्माचं साधन आहे.

कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा । सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते ॥ १,२३८.

कृतीने, मनाने आणि वाणीने, सर्व अवस्थांमध्ये, नेहमीच — सर्वत्र मैथुनाचा त्याग करणं, ह्यालाच ब्रह्मचर्य म्हणतात.

द्रव्याणामप्यनादानमापत्स्वपि तथेच्छया । अपरिग्रहमित्याहुस्तं प्रयत्नेन वर्जयेत् ॥ १,२३८.

आपत्तीमध्ये किंवा इच्छेने सुद्धा, कोणतीही वस्तू न घेणं, ह्यालाच अपरिग्रह म्हणतात. हे मन लावून पाळावं.

द्विधा शौचं मृज्जलाभ्यां बाह्य भावादथान्तरात् । यदृच्छालाभतस्तुष्टिः सन्तोषः सुखलक्षणम् ॥ १,२३८.

शुद्धता दोन प्रकारची असते — बाह्य, म्हणजे पाणी आणि स्वच्छतेने; आणि अंतःकरणाची, म्हणजे मनाच्या भावनेने. जे काही सहज मिळतं त्यात समाधान मानणं, ह्यालाच खऱ्या सुखाचं लक्षण म्हणतात.

मनसश्चैन्द्रियाणां च ऐकाग्र्यं परमं तपः । शरीरशोषणं वापि कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः ॥ १,२३८.

मन आणि इंद्रियांचं एकाग्र होणं हेच श्रेष्ठ तप आहे. किंवा किचकट उपवासांनी, जसं कृत्स्न किंवा चांद्रायण, शरीराचा त्रास करणं हेही तप आहे.

वेदान्तशतरुद्रीयप्रणवादिजप बुधाः । सत्त्वशुद्धिकरं पुंसां स्वाध्यायं परिचक्षते ॥ १,२३८.

वेदांत, शतरुद्र, प्रणव यांचा जप — हे सर्व मन शुद्ध करतात, आणि यालाच स्वाध्याय म्हणतात, असं ज्ञानी लोक सांगतात.

स्तुतिस्मरणपूजादिवाङ्मनः कायकर्मभिः । अनिश्चला हरौ भक्तिरेतदीश्वरचिन्तनम् । आसनं स्वस्तिकं प्रोक्तं पद्ममर्धासनं तथा ॥ १,२३८.

स्तोत्र, स्मरण, पूजा आणि इतर वाणी, मन आणि शरीराने केलेली कृती — हरीप्रती अढळ भक्ती, ह्यालाच ईश्वरचिंतन म्हणतात. स्वस्तिक, पद्म आणि अर्धासन ही आसने सांगितली आहेत.

प्राणः स्वदेहजो वायुरायामस्तन्निरोधनम् । इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु त्वसत्स्विव ॥ १,२३८.

स्वतःच्या शरीरात निर्माण होणारा वायू म्हणजे प्राण. त्याचं नियंत्रण करणं म्हणजे प्राणायाम. इंद्रिये विषयांमध्ये वावरत असली, तरी जणू काही ती तिथे नाहीत असं वाटतं.

श्रीगरुडमहापुराणम् २३९ श्रीभगवानुवाच । सन्नपि ब्रह्म तस्मात्खं मरुत्खाच्च ततोऽनलः ॥ १,२३९.

श्रीभगवान म्हणाले: अस्तित्वापासून आकाश उत्पन्न झालं, आकाशातून वायू, आणि वायूपासून अग्नी निर्माण झाला.

अग्नेरापस्ततः पृथ्वी प्रपञ्चाकृतिसूतिका । ततः सप्तदशं लिङ्गं पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च ॥ १,२३९.

अग्नीतून पाणी, त्यानंतर पृथ्वी — जी सृष्टीची जननी आहे — निर्माण झाली. त्यानंतर सतरावे तत्त्व, म्हणजे लिंगदेह, आणि पाच कर्मेंद्रिये निर्माण झाली.

वाक्पाणिपादं पायुश्चाप्युपस्थमथ धीन्द्रियम् । श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं स्यात्पञ्च वायवः ॥ १,२३९.

वाणी, हात, पाय, गुदद्वार आणि जननेंद्रिय — ही पाच कर्मेंद्रिये; आणि श्रवण, स्पर्श, दृष्टि, जिभा आणि घ्राण — ही पाच ज्ञानेंद्रिये, हेच पाच वायू आहेत.

प्राणोपानः समानश्च व्यानस्तूदान एव च । मनोन्तः करणं धीश्च स्यान्मनः संशयात्मकम् ॥ १,२३९.

प्राण, अपान, समान, व्यान आणि उदान — हे पाच वायू आहेत. मन हे अंतःकरण आहे, आणि बुद्धी — मन नेहमी शंका करणारे असते.

बुद्धिर्निश्चयरूपा तु एतत्सूक्ष्मस्वरूपकम् । हिरण्यगर्भमात्मीयसूत्रं तत्कार्यालिङ्गकम् ॥ १,२३९.

बुद्धी ही निश्चयाची असते. हेच सूक्ष्म स्वरूप आहे. हिरण्यगर्भ, आत्मा, आणि सूत्र — हे त्याचीच कार्ये आणि चिन्हे आहेत.