गरुडपुराणम्

अनादित्वं समं द्वाभ्यां स्वरूपं तद्विलक्षणम् । एकः सत्यं तथा भागी विचारेण परं मृषा ॥ १,२३६.

दोघांमध्येही आद्यत्व सारखंच आहे, पण त्यांचं खऱ्या स्वरूप वेगळं आहे; एक खरं अस्तित्व आहे, दुसरं विचार केला की खोटं ठरतं.

अजोपि हि सकृत्प्रेत्य संभवाम्यात्ममायया । मायेच्छया द्विधा स स्यात्पतिः पत्नी सुखं जगत् ॥ १,२३६.

मी अजन्मा असलो तरी, स्वतःच्या मायेमुळे एकदा जन्म घेतो; मायेमुळेच मी दोन होतो — पती, पत्नी, सुख आणि हे जग.

अष्टाविंशतिभेदैस्तु त्रैगुण्यं विद्यते पृथक् । चतुरशीतिर्लक्ष्यन्ते नरनार्याकृतीनि च ॥ १,२३६.

अठ्ठावीस प्रकारांनी त्रैगुण्य वेगळं कळतं; आणि चौर्याऐंशी पुरुष आणि स्त्रियांच्या रूपं दिसतात.

एषुविश्वं प्रभवति खण्डजं मायया यथा । आदावन्ते च सन्त्येते नामरूपक्रियादयः ॥ १,२३६.

या सर्वांतून माया म्हणून हे विश्व तुकड्यांमध्ये निर्माण होतं, जसं सुरुवातीला आणि शेवटी नाव, रूप, कृती वगैरे गोष्टी असतात.

सत्तावकल्पनं काले न सन्ति परमार्थतः । यथा रथादयः स्वप्ने सन्तो नैव च सत्यतः ॥ १,२३६.

काळात जी अस्तित्वाची कल्पना वाटते, ती खरी नसते; जसं स्वप्नात रथ वगैरे दिसतात, पण प्रत्यक्षात ते नसतात.

तथा जाग्रदवस्थायां भूतानि न तु सन्निधौ । द्वैरूप्यं मायया याति जाग्रत्स्वप्नपदज्ञ (क्ष) योः ॥ १,२३६.

तसंच जागेपणीसुद्धा सर्व जीव खरं तर इथे नसतात; मायेने जागेपण आणि स्वप्न या अवस्थांमध्ये द्वैत निर्माण होतं.

एवमेतत्परं ब्रह्म स्वप्नजाग्रत्पदद्वये । सुषुप्तमचलं रूपमद्वयं पदमुच्यते ॥ १,२३६.

अशा प्रकारे, ते परम ब्रह्म जागेपण आणि स्वप्न या दोन्ही अवस्थांमध्ये असतं; सुषुप्ती ही त्याची स्थिर, अद्वितीय अवस्था समजली जाते.

मायाविचारसिद्धैव विचारेण विलीयते । आपातरहिता सापि कल्पना कालवर्तिनी ॥ १,२३६.

मायेचा विचार केल्यावर ती ठरते, आणि त्याच विचाराने ती नाहीशी होते; ती कल्पना सुद्धा काहीच नसलेली, फक्त काळात असलेली आहे.

एवं तस्या (दात्या) त्मनादित्यं सिद्धमेकस्य सत्यजा । सतोस्तित्वं वसातित्वादस्तित्वासत्यतां ततः ॥ १,२३६.

म्हणून त्या एकाच सत्याचं स्वरूप स्वतःच्या अनुभवाने सिद्ध होतं; जे खरं आहे त्याच्यामुळे असत्य नाकारलं जातं, आणि असत्याचं अस्तित्व उरत नाही.

ज्ञानं ततोप्यनन्तो नः पूर्णोन्तः शुकमात्मना । न नित्यभावाज्जातोहमकृत्वादमृतोस्म्यहम् । दीपवद्धृदये ज्योतिरहं ब्रह्मास्मि मुक्तये ॥ १,२३६.

ज्ञान हे आपल्यातच अनंत, पूर्ण आणि निर्मळ आहे; मी नित्याचा नाही म्हणून न जन्मतो, न मरतो; हृदयात दीपासारखं तेज आहे—मीच ब्रह्म आहे, मुक्तीसाठी.

श्रीगरुडमहापुराणम् २३७ श्रीबगवानुवाच । गीतासारं प्रवक्ष्यामि अर्जुनायोदितं पुरा । अष्टाङ्गयोगयुक्तात्मा सर्ववेदान्तपारगः ॥ १,२३७.

श्रीभगवान म्हणाले: मी तुला गीतेचं सार सांगतो, जे पूर्वी अर्जुनाला सांगितलं होतं, ज्याने अष्टांग योग साधला आणि सर्व वेदांताचा अर्थ जाणला.

आत्मलाभः परो नान्य अत्मदेहादिवर्जितः । हीनरूपादिदेहान्तः करणत्वादिलोचनः ॥ १,२३७.

सर्वात मोठा लाभ म्हणजे आत्मा, दुसरं काहीच नाही; तो देह वगैरेपासून वेगळा, नीच रूप व शरीरांपासून वेगळा, आणि सर्व गोष्टी पाहणारा आहे.

बिज्ञानरहितः प्राणः सुषुप्तौ हि प्रतीयते । नाहमात्मा च दुः खादिसंसारादिसमन्वयात् ॥ १,२३७.

स्वप्नात किंवा सुषुप्तीमध्ये जाणीव नसलेला श्वास जाणवतो; आणि मी आत्मा नाही, कारण त्याच्याशी दु:ख आणि संसार जोडलेले आहेत.

विधूम इव दीप्तार्चिरादीप्त (दित्य) इव दीप्तिमान् । वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे हृत्सङ्गे आत्मनात्मनि ॥ १,२३७.

जसा धूर नसलेला तेजस्वी ज्वाला, किंवा तेजस्वी सूर्य, किंवा आकाशातली वीज, तसा आत्मा हृदयात स्थिर असतो.

श्रोत्रादीनि न पश्यन्ति स्वंस्वमात्मानमात्मना । सर्वज्ञः सर्वदर्शो च क्षेत्रज्ञस्तानि पश्यन्ति ॥ १,२३७.

इंद्रिये स्वतःला स्वतः ओळखू शकत नाहीत; पण सर्वज्ञ, सर्वदृष्टी असलेला क्षेत्रज्ञ त्यांना ओळखतो.

यदा प्रकाशते ह्यात्मा पटे दीपो ज्वलन्निव । ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः ॥ १,२३७.

जसा कापडावर दिवा पेटतो, तसा आत्मा जेव्हा प्रकट होतो, तेव्हा पाप कर्म नष्ट झाल्यावर माणसात ज्ञान प्रकट होतं.

यथादर्शतलप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च महाभूतानि पञ्चकम् ॥ १,२३७.

जसं स्वच्छ आरशात आपण स्वतःला पाहतो, तसं आत्मा स्वतःमध्ये इंद्रिये, त्यांचे विषय आणि पंचमहाभूत पाहतो.

मनोबुद्धिरहङ्कारमव्यक्तं पुरुषं तथा । प्रसंख्याय परंव्याप्तो विमुक्तो बन्धवैर्भवेत् ॥ १,२३७.

विवेकाने मन, बुद्धी, अहंकार, अव्यक्त आणि पुरुष यांचा विचार करून, जो परमात सर्वत्र भरून राहतो तो सर्व बंधनांतून मुक्त होतो.

इन्द्रियग्राममखिलं मनसाभिनिवेश्य च । मनश्चैवाप्यहङ्कारे प्रतिष्ठाप्य च पाण्डव ॥ १,२३७.

सर्व इंद्रिये मनाशी एकत्र करून, आणि मन अहंकारात स्थिर करून, हे पांडवा,

अहं कारं तथा बुद्धौ बुद्धिं च प्रकृतावपि । प्रकृतिं पुरुषे स्थाप्य पुरुषं ब्रह्मणि न्यसेत् ॥ १,२३७.

मग अहंकार बुद्धीत, बुद्धी प्रकृतीत, प्रकृती पुरुषात, आणि पुरुष ब्रह्मात स्थापन करावा.

अहं बह्म परं ज्योतिः प्रसंख्याय विमुच्यते । नवद्वारमिदं गेहं तिसृणां?पञ्चसाक्षिकम् ॥ १,२३७.

मीच ब्रह्म, परम तेज आहे; विवेकाने मुक्ती मिळते. हे शरीर म्हणजे नवद्वारांचं घर आहे, ज्यात तीन आणि पाच साक्षीदार आहेत.

क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान्यो वेद स वरः कविः । अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च । ज्ञानयज्ञस्य सर्वाणि कलां नार्हन्ति षोच्शीम् ॥ १,२३७.

जो आपल्या शरीरात वास करणाऱ्या आत्म्याला ओळखतो, तो खरा ज्ञानी आणि श्रेष्ठ ऋषी आहे. अश्वमेध यज्ञांची हजारो आणि वाजपेय यज्ञांची शंभरही संख्या जरी केली, तरी ज्यानायज्ञाच्या एका अंशाइतकीही त्यांची तुलना होऊ शकत नाही.

श्रीगरुडमहापुराणम् २३८ श्रीभगवानुवाच । यमश्च नियम.पार्थ आसनं प्राणसंयमः । प्रत्याहारस्तथा ध्यानं धारणार्जुन सप्तमी ॥ १,२३८.

श्रीभगवान म्हणाले: अर्जुना, यम, नियम, आसन, प्राणायाम, इंद्रियांचे संयमन, ध्यान आणि धारणा — ही सात योगाची अंगं आहेत.

समाधिरिति चाष्टाङ्गो योग उक्तो विमुक्तये । कर्मणा मनसा वाचा सर्वभूतेषु सर्वदा ॥ १,२३८.

समाधी हे योगाचे आठवे अंग आहे, जे मुक्तीसाठी सांगितले आहे. सर्व प्राण्यांमध्ये, नेहमी, कृतीने, मनाने आणि वाणीने हे आचरावे.

हिंसाविरामको धर्मो ह्याहिंसा परमं सुखम् । विधिना या भवेद्धिंसा सा त्वहिंसा प्रकीर्तिता ॥ १,२३८.

हिंसा टाळणं हेच खरे धर्माचं लक्षण आहे. अहिंसा हेच सर्वात मोठं सुख आहे. नियमाने जी हिंसा होते, ती देखील अहिंसा म्हणून ओळखली जाते.

सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः ॥ १,२३८.

सत्य बोलावं, प्रिय बोलावं, पण अप्रिय सत्य बोलू नये. आणि प्रिय असलं तरी असत्य बोलू नये. हाच सनातन धर्म आहे.

यच्चद्रव्यापहरणं चौर्याद्वाथ बलेन वा । स्तेयं तस्यानाचरणमस्तेयं धर्मसाधनम् ॥ १,२३८.

दुसऱ्याचं धन चोरीने किंवा जबरदस्तीने घेणं, हे टाळणं म्हणजेच अस्तेय, आणि ते धर्माचं साधन आहे.

कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा । सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते ॥ १,२३८.

कृतीने, मनाने आणि वाणीने, सर्व अवस्थांमध्ये, नेहमीच — सर्वत्र मैथुनाचा त्याग करणं, ह्यालाच ब्रह्मचर्य म्हणतात.

द्रव्याणामप्यनादानमापत्स्वपि तथेच्छया । अपरिग्रहमित्याहुस्तं प्रयत्नेन वर्जयेत् ॥ १,२३८.

आपत्तीमध्ये किंवा इच्छेने सुद्धा, कोणतीही वस्तू न घेणं, ह्यालाच अपरिग्रह म्हणतात. हे मन लावून पाळावं.