गरुडपुराणम्

नानन्त्यात्पृथगानन्दं नाप्यमानन्दतः पृथक् । त्वमेव परमं ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणम् ॥ १,२३६.

अनंतापासून वेगळा आनंद नाही, आणि न आनंदापासून वेगळं काही नाही. तूच एक परब्रह्म आहेस, सत्य, ज्ञान आणि इतर गुणांनी युक्त.

अहं ब्रह्म परं तत्त्वं ज्ञात्वा त्वखिलविद्भवेत् । यथैकमृन्मये ज्ञाते सर्वमेतच्चराचरम् ॥ १,२३६.

'मीच ब्रह्म, परमार्थ आहे' असं जेव्हा कळतं, तेव्हा सर्वज्ञता मिळते; जसं एक मातीचं स्वरूप ओळखलं, की मातीपासून बनलेली सगळी वस्तू ओळखता येतात.

यथैकहेममणिना सर्वं हेममयं भवेत् । ज्ञानं तथैवमीशेन ज्ञानिनाप्यखिलं जगत् ॥ १,२३६.

जसं एक सोन्याचं दागिनं पाहिलं, की सोन्यापासून बनलेली सगळी वस्तू समजतात; तसंच ईश्वराचं ज्ञान झालं, की ज्ञानी माणूस संपूर्ण जग जाणतो.

यथान्धकारदोषेण रज्जुः सम्यङ्नदृश्यते । यथा संमोहदोषेण चात्मा सम्यङ्नदृश्यते ॥ १,२३६.

जसं अंधारामुळे दोरी नीट दिसत नाही, तसंच भ्रमामुळे आत्मा नीट दिसत नाही.

सर्पधारादिभिर्भेदरैन्यथा वस्तुकल्पनम् । व्योमादिना सरूपाद्यैरन्यथात्मा प्रकल्प्यते ॥ १,२३६.

सर्प, धारा इत्यादी भेदांची कल्पना करून जसं वस्तू वेगवेगळ्या वाटतात, तसंच आकाश वगैरे रूपांनी आत्म्याचीही वेगळी कल्पना होते.

प्रत्यक्षमपि यद्द्रव्यन्दुर्दर्शमिति भाषते । व्योमादिना सरूपाद्यैरन्यथा कल्पितैस्तथा ॥ १,२३६.

जरी एखादी वस्तू प्रत्यक्ष दिसत असली, तरी ती पाहायला कठीण आहे असं म्हटलं जातं; तसंच आकाश वगैरे कल्पित रूपांनी ती वेगळीच वाटते.

तथा हि रज्जुरुरगः शुक्तिः कारजतं यथा । मृगतृष्णापथायाम्भस्तृप्तिं विष्णो तथा जगत् ॥ १,२३६.

जसं दोरीला साप वाटतो, शिंपल्यात चांदी दिसते, किंवा मृगतृष्णेत पाणी दिसतं, तसंच, हे विष्णू, हे जग आहे.

हाहिष्णोद्विजा कथि द्भोहमितिदृ । ग्रहनाशात्पुनर्ध्यायन्ब्राह्मण्यं मन्यते यथा ॥ १,२३६.

हे द्विज, जसं कोणी म्हणतो, 'मी गाय आहे', आणि गैरसमज दूर झाल्यावर पुन्हा 'मी ब्राह्मण आहे' असं समजतो.

मायाविष्टस्तथा जीवो देहोहमिति मन्यते । मायानाशात्पुनः स्वीयरूपं ब्रह्मास्मि मन्यते ॥ १,२३६.

तसंच, माया व्यापलेल्या जीवाला वाटतं, 'मी देह आहे'; पण माया नाहीशी झाली की, तो पुन्हा 'मीच ब्रह्म आहे' असं आपल्या खऱ्या स्वरूपात समजतो.

ग्रहनाशाद्यथा मान्यजनोक्रूरमवेक्षते । स्वरूपदर्शनाच्चायं माया नाशन्तया विना ॥ १,२३६.

जसं गैरसमज दूर झाला की, आदरणीय व्यक्ती क्रूर वाटते; तसंच, आपल्या खऱ्या स्वरूपाचं दर्शन झालं की, ही माया नाहीशी होते.

अनादित्वं समं द्वाभ्यां स्वरूपं तद्विलक्षणम् । एकः सत्यं तथा भागी विचारेण परं मृषा ॥ १,२३६.

दोघांमध्येही आद्यत्व सारखंच आहे, पण त्यांचं खऱ्या स्वरूप वेगळं आहे; एक खरं अस्तित्व आहे, दुसरं विचार केला की खोटं ठरतं.

अजोपि हि सकृत्प्रेत्य संभवाम्यात्ममायया । मायेच्छया द्विधा स स्यात्पतिः पत्नी सुखं जगत् ॥ १,२३६.

मी अजन्मा असलो तरी, स्वतःच्या मायेमुळे एकदा जन्म घेतो; मायेमुळेच मी दोन होतो — पती, पत्नी, सुख आणि हे जग.

अष्टाविंशतिभेदैस्तु त्रैगुण्यं विद्यते पृथक् । चतुरशीतिर्लक्ष्यन्ते नरनार्याकृतीनि च ॥ १,२३६.

अठ्ठावीस प्रकारांनी त्रैगुण्य वेगळं कळतं; आणि चौर्याऐंशी पुरुष आणि स्त्रियांच्या रूपं दिसतात.

एषुविश्वं प्रभवति खण्डजं मायया यथा । आदावन्ते च सन्त्येते नामरूपक्रियादयः ॥ १,२३६.

या सर्वांतून माया म्हणून हे विश्व तुकड्यांमध्ये निर्माण होतं, जसं सुरुवातीला आणि शेवटी नाव, रूप, कृती वगैरे गोष्टी असतात.

सत्तावकल्पनं काले न सन्ति परमार्थतः । यथा रथादयः स्वप्ने सन्तो नैव च सत्यतः ॥ १,२३६.

काळात जी अस्तित्वाची कल्पना वाटते, ती खरी नसते; जसं स्वप्नात रथ वगैरे दिसतात, पण प्रत्यक्षात ते नसतात.

तथा जाग्रदवस्थायां भूतानि न तु सन्निधौ । द्वैरूप्यं मायया याति जाग्रत्स्वप्नपदज्ञ (क्ष) योः ॥ १,२३६.

तसंच जागेपणीसुद्धा सर्व जीव खरं तर इथे नसतात; मायेने जागेपण आणि स्वप्न या अवस्थांमध्ये द्वैत निर्माण होतं.

एवमेतत्परं ब्रह्म स्वप्नजाग्रत्पदद्वये । सुषुप्तमचलं रूपमद्वयं पदमुच्यते ॥ १,२३६.

अशा प्रकारे, ते परम ब्रह्म जागेपण आणि स्वप्न या दोन्ही अवस्थांमध्ये असतं; सुषुप्ती ही त्याची स्थिर, अद्वितीय अवस्था समजली जाते.

मायाविचारसिद्धैव विचारेण विलीयते । आपातरहिता सापि कल्पना कालवर्तिनी ॥ १,२३६.

मायेचा विचार केल्यावर ती ठरते, आणि त्याच विचाराने ती नाहीशी होते; ती कल्पना सुद्धा काहीच नसलेली, फक्त काळात असलेली आहे.

एवं तस्या (दात्या) त्मनादित्यं सिद्धमेकस्य सत्यजा । सतोस्तित्वं वसातित्वादस्तित्वासत्यतां ततः ॥ १,२३६.

म्हणून त्या एकाच सत्याचं स्वरूप स्वतःच्या अनुभवाने सिद्ध होतं; जे खरं आहे त्याच्यामुळे असत्य नाकारलं जातं, आणि असत्याचं अस्तित्व उरत नाही.

ज्ञानं ततोप्यनन्तो नः पूर्णोन्तः शुकमात्मना । न नित्यभावाज्जातोहमकृत्वादमृतोस्म्यहम् । दीपवद्धृदये ज्योतिरहं ब्रह्मास्मि मुक्तये ॥ १,२३६.

ज्ञान हे आपल्यातच अनंत, पूर्ण आणि निर्मळ आहे; मी नित्याचा नाही म्हणून न जन्मतो, न मरतो; हृदयात दीपासारखं तेज आहे—मीच ब्रह्म आहे, मुक्तीसाठी.

श्रीगरुडमहापुराणम् २३७ श्रीबगवानुवाच । गीतासारं प्रवक्ष्यामि अर्जुनायोदितं पुरा । अष्टाङ्गयोगयुक्तात्मा सर्ववेदान्तपारगः ॥ १,२३७.

श्रीभगवान म्हणाले: मी तुला गीतेचं सार सांगतो, जे पूर्वी अर्जुनाला सांगितलं होतं, ज्याने अष्टांग योग साधला आणि सर्व वेदांताचा अर्थ जाणला.

आत्मलाभः परो नान्य अत्मदेहादिवर्जितः । हीनरूपादिदेहान्तः करणत्वादिलोचनः ॥ १,२३७.

सर्वात मोठा लाभ म्हणजे आत्मा, दुसरं काहीच नाही; तो देह वगैरेपासून वेगळा, नीच रूप व शरीरांपासून वेगळा, आणि सर्व गोष्टी पाहणारा आहे.

बिज्ञानरहितः प्राणः सुषुप्तौ हि प्रतीयते । नाहमात्मा च दुः खादिसंसारादिसमन्वयात् ॥ १,२३७.

स्वप्नात किंवा सुषुप्तीमध्ये जाणीव नसलेला श्वास जाणवतो; आणि मी आत्मा नाही, कारण त्याच्याशी दु:ख आणि संसार जोडलेले आहेत.

विधूम इव दीप्तार्चिरादीप्त (दित्य) इव दीप्तिमान् । वैद्युतोऽग्निरिवाकाशे हृत्सङ्गे आत्मनात्मनि ॥ १,२३७.

जसा धूर नसलेला तेजस्वी ज्वाला, किंवा तेजस्वी सूर्य, किंवा आकाशातली वीज, तसा आत्मा हृदयात स्थिर असतो.

श्रोत्रादीनि न पश्यन्ति स्वंस्वमात्मानमात्मना । सर्वज्ञः सर्वदर्शो च क्षेत्रज्ञस्तानि पश्यन्ति ॥ १,२३७.

इंद्रिये स्वतःला स्वतः ओळखू शकत नाहीत; पण सर्वज्ञ, सर्वदृष्टी असलेला क्षेत्रज्ञ त्यांना ओळखतो.

यदा प्रकाशते ह्यात्मा पटे दीपो ज्वलन्निव । ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः ॥ १,२३७.

जसा कापडावर दिवा पेटतो, तसा आत्मा जेव्हा प्रकट होतो, तेव्हा पाप कर्म नष्ट झाल्यावर माणसात ज्ञान प्रकट होतं.

यथादर्शतलप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च महाभूतानि पञ्चकम् ॥ १,२३७.

जसं स्वच्छ आरशात आपण स्वतःला पाहतो, तसं आत्मा स्वतःमध्ये इंद्रिये, त्यांचे विषय आणि पंचमहाभूत पाहतो.

मनोबुद्धिरहङ्कारमव्यक्तं पुरुषं तथा । प्रसंख्याय परंव्याप्तो विमुक्तो बन्धवैर्भवेत् ॥ १,२३७.

विवेकाने मन, बुद्धी, अहंकार, अव्यक्त आणि पुरुष यांचा विचार करून, जो परमात सर्वत्र भरून राहतो तो सर्व बंधनांतून मुक्त होतो.

इन्द्रियग्राममखिलं मनसाभिनिवेश्य च । मनश्चैवाप्यहङ्कारे प्रतिष्ठाप्य च पाण्डव ॥ १,२३७.

सर्व इंद्रिये मनाशी एकत्र करून, आणि मन अहंकारात स्थिर करून, हे पांडवा,