गरुडपुराणम्

यदा सर्वे विमुच्यन्ते कामा येस्यहृदि स्थिताः । तदामृतत्वमाप्नोति जीवन्नेव न संशयः ॥ १,२३६.

जेव्हा हृदयातील सर्व इच्छा संपतात, तेव्हा मनुष्य जिवंत असतानाच अमरत्व प्राप्त करतो—याबद्दल काहीही शंका नाही.

व्यापकत्वात्कथं याति को याति क्व स याति च । अनन्तत्वान्नदेशोऽस्ति अमूर्तित्वाद्गतिः कुतः ॥ १,२३६.

जो सर्वत्र व्यापून आहे, तो कुठे जाऊ शकतो? कोण जातो आणि कुठे जातो? अनंत असल्याने त्याला कोणतीही जागा नाही; आणि मूर्तिरहित असल्याने त्याला गती कशी असू शकते?

अद्वयत्वान्न कोऽप्यस्ति बोधत्वाज्जडता कुतः । एकोद्दिष्टं यदन्यस्य मतिवाग्गतिसंस्थिति (म्) ॥ १,२३६.

अद्वैत असल्याने दुसरा कोणीच नाही; चैतन्य असल्याने जडपणा कसा येईल? दुसऱ्याचे म्हणून जे काही सांगितले जाते—मन, वाणी, गती आणि अस्तित्व—ते सगळेच एकच आहे.

कथमाकाशकल्पस्य गतिरागतिसंस्थिति । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तं च मायया परिकल्पितम् ॥ १,२३६.

आकाशासारख्या स्वरूपाला गती, येणे किंवा थांबणे कसे शक्य? जागरण, स्वप्न आणि सुषुप्ती या सगळ्या माया द्वारे निर्माण झालेल्या आहेत.

वस्तु तैजसकं प्राज्ञे यत्तु पुण्यमखण्डकम् । यथा ते प्रियात्मा नः सर्वेषां च तथा प्रियः ॥ १,२३६.

बुद्धी आणि सुषुप्तीमध्ये असलेली खरी वस्तू म्हणजे अखंड पुण्य; जसे स्वतःचा आत्मा प्रत्येकाला प्रिय असतो, तसेच तो सर्वांना प्रिय आहे.

बोधमार्गे यथा चित्तं सर्वेषां च तथा मते । सर्वदा सर्वभूतानां सर्वस्य च महामुने ॥ १,२३६.

म्हणजे ज्ञानाच्या मार्गावर जसं सर्वांचं मन लागलेलं असतं, तसंच सर्वांची मतेही असतात. हे नेहमीच, सर्व प्राण्यांसाठी आणि सगळ्यांसाठी, हे महर्षे.

नाहमत्रात्मविज्ञानं तस्मात्पूर्णं निरन्तरम् । जाग्रत्स्वप्नं तथा वृत्तं सौषुप्तसुखमेव च ॥ १,२३६.

इथे मला अखंड आणि पूर्ण आत्मज्ञान नाही. जागृतावस्था, स्वप्नावस्था आणि त्या अवस्थांमधील घडामोडी, तसेच सुषुप्तीचं सुख — हे सगळं मला नाही.

स्मरणं विस्मृतार्थस्य नास्ति चेत्कस्य जायते । सत्यमस्तु तथा वाणु अशरीरं परं तथा ॥ १,२३६.

जे विसरलं गेलंय त्याची आठवणच नसेल, तर मनात स्मरण कसं येईल? ते खरं असो किंवा असो, सूक्ष्म, देहहीन आणि श्रेष्ठ असंही असो.

नास्ति चेत्सुखदुः खानां सर्वेषां वेदनं कथम् । सदा सर्वत्र सर्वज्ञः सर्वस्य हृदये न येत् ॥ १,२३६.

जर सुखदुःखांची जाणच नसेल, तर सर्वांना सुखदुःखाचा अनुभव कसा येईल? सर्वज्ञ सर्वत्र असतो, पण सर्वांच्या हृदयात नाही.

साक्षिभूतः समाश्रित्य को जानाति विचेष्टितम् । सत्य ज्ञानानन्त भिन्नं स्यान्नसत्यं ज्ञानतः पृथक् ॥ १,२३६.

साक्षी म्हणून ज्याच्यावर आधार घेतो, तो कोण क्रिया ओळखतो? सत्य, ज्ञान आणि अनंत वेगळं असू शकतं, पण असत्य ज्ञानापासून वेगळं नसतं.

नानन्त्यात्पृथगानन्दं नाप्यमानन्दतः पृथक् । त्वमेव परमं ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणम् ॥ १,२३६.

अनंतापासून वेगळा आनंद नाही, आणि न आनंदापासून वेगळं काही नाही. तूच एक परब्रह्म आहेस, सत्य, ज्ञान आणि इतर गुणांनी युक्त.

अहं ब्रह्म परं तत्त्वं ज्ञात्वा त्वखिलविद्भवेत् । यथैकमृन्मये ज्ञाते सर्वमेतच्चराचरम् ॥ १,२३६.

'मीच ब्रह्म, परमार्थ आहे' असं जेव्हा कळतं, तेव्हा सर्वज्ञता मिळते; जसं एक मातीचं स्वरूप ओळखलं, की मातीपासून बनलेली सगळी वस्तू ओळखता येतात.

यथैकहेममणिना सर्वं हेममयं भवेत् । ज्ञानं तथैवमीशेन ज्ञानिनाप्यखिलं जगत् ॥ १,२३६.

जसं एक सोन्याचं दागिनं पाहिलं, की सोन्यापासून बनलेली सगळी वस्तू समजतात; तसंच ईश्वराचं ज्ञान झालं, की ज्ञानी माणूस संपूर्ण जग जाणतो.

यथान्धकारदोषेण रज्जुः सम्यङ्नदृश्यते । यथा संमोहदोषेण चात्मा सम्यङ्नदृश्यते ॥ १,२३६.

जसं अंधारामुळे दोरी नीट दिसत नाही, तसंच भ्रमामुळे आत्मा नीट दिसत नाही.

सर्पधारादिभिर्भेदरैन्यथा वस्तुकल्पनम् । व्योमादिना सरूपाद्यैरन्यथात्मा प्रकल्प्यते ॥ १,२३६.

सर्प, धारा इत्यादी भेदांची कल्पना करून जसं वस्तू वेगवेगळ्या वाटतात, तसंच आकाश वगैरे रूपांनी आत्म्याचीही वेगळी कल्पना होते.

प्रत्यक्षमपि यद्द्रव्यन्दुर्दर्शमिति भाषते । व्योमादिना सरूपाद्यैरन्यथा कल्पितैस्तथा ॥ १,२३६.

जरी एखादी वस्तू प्रत्यक्ष दिसत असली, तरी ती पाहायला कठीण आहे असं म्हटलं जातं; तसंच आकाश वगैरे कल्पित रूपांनी ती वेगळीच वाटते.

तथा हि रज्जुरुरगः शुक्तिः कारजतं यथा । मृगतृष्णापथायाम्भस्तृप्तिं विष्णो तथा जगत् ॥ १,२३६.

जसं दोरीला साप वाटतो, शिंपल्यात चांदी दिसते, किंवा मृगतृष्णेत पाणी दिसतं, तसंच, हे विष्णू, हे जग आहे.

हाहिष्णोद्विजा कथि द्भोहमितिदृ । ग्रहनाशात्पुनर्ध्यायन्ब्राह्मण्यं मन्यते यथा ॥ १,२३६.

हे द्विज, जसं कोणी म्हणतो, 'मी गाय आहे', आणि गैरसमज दूर झाल्यावर पुन्हा 'मी ब्राह्मण आहे' असं समजतो.

मायाविष्टस्तथा जीवो देहोहमिति मन्यते । मायानाशात्पुनः स्वीयरूपं ब्रह्मास्मि मन्यते ॥ १,२३६.

तसंच, माया व्यापलेल्या जीवाला वाटतं, 'मी देह आहे'; पण माया नाहीशी झाली की, तो पुन्हा 'मीच ब्रह्म आहे' असं आपल्या खऱ्या स्वरूपात समजतो.

ग्रहनाशाद्यथा मान्यजनोक्रूरमवेक्षते । स्वरूपदर्शनाच्चायं माया नाशन्तया विना ॥ १,२३६.

जसं गैरसमज दूर झाला की, आदरणीय व्यक्ती क्रूर वाटते; तसंच, आपल्या खऱ्या स्वरूपाचं दर्शन झालं की, ही माया नाहीशी होते.

अनादित्वं समं द्वाभ्यां स्वरूपं तद्विलक्षणम् । एकः सत्यं तथा भागी विचारेण परं मृषा ॥ १,२३६.

दोघांमध्येही आद्यत्व सारखंच आहे, पण त्यांचं खऱ्या स्वरूप वेगळं आहे; एक खरं अस्तित्व आहे, दुसरं विचार केला की खोटं ठरतं.

अजोपि हि सकृत्प्रेत्य संभवाम्यात्ममायया । मायेच्छया द्विधा स स्यात्पतिः पत्नी सुखं जगत् ॥ १,२३६.

मी अजन्मा असलो तरी, स्वतःच्या मायेमुळे एकदा जन्म घेतो; मायेमुळेच मी दोन होतो — पती, पत्नी, सुख आणि हे जग.

अष्टाविंशतिभेदैस्तु त्रैगुण्यं विद्यते पृथक् । चतुरशीतिर्लक्ष्यन्ते नरनार्याकृतीनि च ॥ १,२३६.

अठ्ठावीस प्रकारांनी त्रैगुण्य वेगळं कळतं; आणि चौर्याऐंशी पुरुष आणि स्त्रियांच्या रूपं दिसतात.

एषुविश्वं प्रभवति खण्डजं मायया यथा । आदावन्ते च सन्त्येते नामरूपक्रियादयः ॥ १,२३६.

या सर्वांतून माया म्हणून हे विश्व तुकड्यांमध्ये निर्माण होतं, जसं सुरुवातीला आणि शेवटी नाव, रूप, कृती वगैरे गोष्टी असतात.

सत्तावकल्पनं काले न सन्ति परमार्थतः । यथा रथादयः स्वप्ने सन्तो नैव च सत्यतः ॥ १,२३६.

काळात जी अस्तित्वाची कल्पना वाटते, ती खरी नसते; जसं स्वप्नात रथ वगैरे दिसतात, पण प्रत्यक्षात ते नसतात.

तथा जाग्रदवस्थायां भूतानि न तु सन्निधौ । द्वैरूप्यं मायया याति जाग्रत्स्वप्नपदज्ञ (क्ष) योः ॥ १,२३६.

तसंच जागेपणीसुद्धा सर्व जीव खरं तर इथे नसतात; मायेने जागेपण आणि स्वप्न या अवस्थांमध्ये द्वैत निर्माण होतं.

एवमेतत्परं ब्रह्म स्वप्नजाग्रत्पदद्वये । सुषुप्तमचलं रूपमद्वयं पदमुच्यते ॥ १,२३६.

अशा प्रकारे, ते परम ब्रह्म जागेपण आणि स्वप्न या दोन्ही अवस्थांमध्ये असतं; सुषुप्ती ही त्याची स्थिर, अद्वितीय अवस्था समजली जाते.

मायाविचारसिद्धैव विचारेण विलीयते । आपातरहिता सापि कल्पना कालवर्तिनी ॥ १,२३६.

मायेचा विचार केल्यावर ती ठरते, आणि त्याच विचाराने ती नाहीशी होते; ती कल्पना सुद्धा काहीच नसलेली, फक्त काळात असलेली आहे.

एवं तस्या (दात्या) त्मनादित्यं सिद्धमेकस्य सत्यजा । सतोस्तित्वं वसातित्वादस्तित्वासत्यतां ततः ॥ १,२३६.

म्हणून त्या एकाच सत्याचं स्वरूप स्वतःच्या अनुभवाने सिद्ध होतं; जे खरं आहे त्याच्यामुळे असत्य नाकारलं जातं, आणि असत्याचं अस्तित्व उरत नाही.