गरुडपुराणम्

तत्रैकचित्ततायोगो मुक्तिदो नात्र संशयः । जितेन्द्रियात्मकरणो ज्ञानदृप्तो हि यो भवेत् ॥ १,२३५.

इथे एकचित्ततेचा योग मुक्ती देतो — यात शंका नाही. ज्याने इंद्रिये आणि मन जिंकले, आणि ज्याला ज्ञानाचा गर्व आहे, तोच असे होतो.

स मुक्तः कथ्यते योगी परमात्मन्यवस्थितः । आसनस्थानविधयो न योगस्य प्रसाधकाः ॥ १,२३५.

जो योगी परात्म्यात स्थिर आहे, तोच मुक्त म्हणावा. आसन किंवा स्थान यांच्या पद्धती योगाचा मुख्य उपाय नाहीत.

विलम्बजनकाः सर्वे विस्तराः परिकीर्तिताः । शिशुपालः सिद्धिमाप स्मरणाभ्यासगौरवात् ॥ १,२३५.

सर्व विस्ताराने केलेली साधना उशीर करणारी आहे असे सांगितले आहे. शिशुपालाने स्मरणाच्या सातत्यामुळे सिद्धी मिळवली.

योगाभ्यासं प्रकुर्वन्तः पस्यन्त्यात्मानमात्मना । सर्वभूतेषु कारुण्यं विद्वेषं विषयेषु च ॥ १,२३५.

योगाभ्यास करणारे स्वतःच्या आत्म्याला स्वतःच पाहतात. सर्व प्राण्यांवर दया आणि विषयांमध्ये तिरस्कार ठेवतात.

गुप्तशिश्रोदरादिश्च कुर्वन्योगी विमुच्यते । इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांस्तु न जानाति नरो यदा ॥ १,२३५.

गुप्त जागा, गुहा किंवा खाचांमध्ये साधना करणारा योगी मुक्त होतो. जेव्हा मनुष्य इंद्रियांना विषयांकडे वळू देत नाही.

काष्ठवद्ब्रह्मसंलीनो योगी मुक्तस्तदा भवेत् । सर्ववर्णाः श्रियः सर्वाः कृत्वा पापानि भस्मसात् ॥ १,२३५.

लाकडासारखा ब्रह्मात विलीन झाल्यावर योगी मुक्त होतो. सर्व वर्ण, सर्व संपत्ती, आणि सर्व पापे राख झाल्यावर.

ध्यानाग्निना च मेधावी लभते परमां गतिम् । मन्थनाद्दृश्यते ह्यग्निस्तद्वद्ध्यानेन वै हरिः ॥ १,२३५.

ध्यानरूपी अग्नीने बुद्धिमान माणूस परम अवस्था प्राप्त करतो. जसा मंथनाने अग्नी प्रकटतो, तसाच ध्यानाने हरि प्रकट होतो.

ब्रह्मात्मनोर्यदैकत्वं स योगश्चोत्तमोत्तमः । बाह्यरूपैर्न मुक्तिस्तु चान्तस्थैः स्याद्यमादिभिः ॥ १,२३५.

ब्रह्म आणि आत्मा यांचे एकरूप होणे हेच सर्वांत श्रेष्ठ योग आहे; खरी मुक्ती बाह्य रूपांनी किंवा अंतर्गत यम-नियमांसारख्या उपायांनी मिळत नाही.

साङ्ख्यज्ञानेन योगेन वेदान्तश्रवणेन च । प्रत्यक्षतात्मनो या हि सा मुक्तिरभिधीयते । अनात्मन्यात्मरूपत्वमसतः सत्स्वरूपता ॥ १,२३५.

सांख्य ज्ञानाने, योगाने किंवा वेदान्त ऐकून जेव्हा स्वतःचा आत्मा प्रत्यक्ष ओळखला जातो, तेव्हाच ती खरी मुक्ती मानली जाते; आत्मा नसलेल्या ठिकाणी आत्म्याचे स्वरूप आणि असत्यात सत्याचे दर्शन हेच त्याचे लक्षण आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् २३६ श्रीभगवानुवाच । आत्मज्ञानं प्रवक्ष्यामि शृणु नारद तत्त्वतः । अद्वैतं साङ्ख्यमित्याहुर्योगस्तत्रैकचित्तता ॥ १,२३६.

श्रीभगवान म्हणाले: नारद, मी तुला आत्मज्ञानाचे खरे स्वरूप सांगतो, नीट ऐक. अद्वैत म्हणजे सांख्य असे म्हणतात, आणि त्यात योग म्हणजे मनाची एकाग्रता.

अद्वैतयोगसम्पन्नास्ते मुच्यन्तेऽतिबन्धनात् । अतीतारब्धमागामि कर्म नश्यति बोधतः ॥ १,२३६.

अद्वैत योगाने युक्त झालेले लोक सर्वात कठीण बंधनांतून मुक्त होतात; ज्ञानामुळे भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळातील सर्व कर्म नष्ट होते.

सद्विचारकुठारेण च्छिन्नसंसारपादपः । ज्ञानवैराग्यतीर्थेन लभते वैष्णवं पदम् ॥ १,२३६.

सत्य विचाराच्या कुऱ्हाडीने संसाररूपी झाड तोडले जाते; ज्ञान आणि वैराग्याच्या पवित्र जलाने विष्णूचे परम स्थान मिळते.

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तं च माया त्रिपुरमुच्यते । अत्रैवान्तर्गतं सर्वं शाश्वते नाद्वये पदे ॥ १,२३६.

जागरण, स्वप्न आणि सुषुप्ती ही माया रूपी तीन नगरे आहेत; या सर्व अवस्थांमध्येच सर्व काही त्या शाश्वत अद्वैत अवस्थेत समाविष्ट आहे.

नामरूपक्रियाहीनं सर्वं तत्परमं पदम् । जगत्कृत्वेश्वरोऽनन्तं स्वयमत्र प्रविष्टवान् ॥ १,२३६.

ते परम स्थान नाव, रूप आणि कृती यांपासून मुक्त आहे; जग निर्माण करून, अनंत ईश्वर स्वतःच त्यात प्रवेश करतो.

वेदाहमेतं पुरुषं चिद्रूपं तमसः परम् । सोऽहमस्मीति मोक्षाय नान्यः पन्था विमुक्तये ॥ १,२३६.

मी त्या पुरुषाला ओळखतो, ज्याचे स्वरूप चैतन्य आहे आणि जो अंधारापलीकडे आहे; 'तोच मी आहे' हे जाणल्यानेच मुक्ती मिळते—यासाठी दुसरा कोणताही मार्ग नाही.

श्रवणं मननं ध्यानं ज्ञानानां चैव साधनम् । यज्ञदानतपस्तीर्थवेदैर्मुक्तिर्न लभ्यते ॥ १,२३६.

श्रवण, मनन, ध्यान आणि ज्ञानाची साधने—यांनीच मुक्ती मिळते; यज्ञ, दान, तप, तीर्थयात्रा किंवा वेदांनी मुक्ती मिळत नाही.

त्यागेन केनचिद्ध्यानपूजाकर्मादिभिर्यथा । द्विविधं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च ॥ १,२३६.

सर्व गोष्टींचा त्याग, ध्यान, पूजा किंवा कर्म यांद्वारे—वेद दोन प्रकारे सांगतो: 'कर्म कर' आणि 'कर्माचा त्याग कर.'

यज्ञादयो विमुक्तानां निष्कामानां विमुक्तये । अन्तः करणशुद्ध्यर्थमूचुरेवात्र केचन ॥ १,२३६.

यज्ञ वगैरे गोष्टी, जे मुक्त आणि निष्कामी आहेत, त्यांच्या अंतःकरणाच्या शुद्धीसाठीच काही लोक म्हणतात.

एकेन जन्मना ज्ञानन्मुक्तिर्न द्वैतभाविनाम् । योगभ्रष्टाः कुयोगाश्च विप्रा योगिकुलोद्भवाः ॥ १,२३६.

ज्ञानाने मुक्ती एका जन्मात मिळते, पण द्वैत मानणाऱ्यांना नाही; योगातून खाली पडलेले, चुकीचा योग करणारे आणि योगी कुलात जन्मलेले द्विजही त्यात येतात.

कर्मणा बध्यते जन्तुर्ज्ञानान्मुक्तो भवाद्भवेत् । आत्मज्ञानन्त्वाश्रयेद्वै अज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ १,२३६.

कर्माने जीव बांधला जातो, पण ज्ञानाने तो मुक्त होतो; खरे आत्मज्ञान मिळवावे, नाहीतर अज्ञानामुळे उलटच होते.

यदा सर्वे विमुच्यन्ते कामा येस्यहृदि स्थिताः । तदामृतत्वमाप्नोति जीवन्नेव न संशयः ॥ १,२३६.

जेव्हा हृदयातील सर्व इच्छा संपतात, तेव्हा मनुष्य जिवंत असतानाच अमरत्व प्राप्त करतो—याबद्दल काहीही शंका नाही.

व्यापकत्वात्कथं याति को याति क्व स याति च । अनन्तत्वान्नदेशोऽस्ति अमूर्तित्वाद्गतिः कुतः ॥ १,२३६.

जो सर्वत्र व्यापून आहे, तो कुठे जाऊ शकतो? कोण जातो आणि कुठे जातो? अनंत असल्याने त्याला कोणतीही जागा नाही; आणि मूर्तिरहित असल्याने त्याला गती कशी असू शकते?

अद्वयत्वान्न कोऽप्यस्ति बोधत्वाज्जडता कुतः । एकोद्दिष्टं यदन्यस्य मतिवाग्गतिसंस्थिति (म्) ॥ १,२३६.

अद्वैत असल्याने दुसरा कोणीच नाही; चैतन्य असल्याने जडपणा कसा येईल? दुसऱ्याचे म्हणून जे काही सांगितले जाते—मन, वाणी, गती आणि अस्तित्व—ते सगळेच एकच आहे.

कथमाकाशकल्पस्य गतिरागतिसंस्थिति । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तं च मायया परिकल्पितम् ॥ १,२३६.

आकाशासारख्या स्वरूपाला गती, येणे किंवा थांबणे कसे शक्य? जागरण, स्वप्न आणि सुषुप्ती या सगळ्या माया द्वारे निर्माण झालेल्या आहेत.

वस्तु तैजसकं प्राज्ञे यत्तु पुण्यमखण्डकम् । यथा ते प्रियात्मा नः सर्वेषां च तथा प्रियः ॥ १,२३६.

बुद्धी आणि सुषुप्तीमध्ये असलेली खरी वस्तू म्हणजे अखंड पुण्य; जसे स्वतःचा आत्मा प्रत्येकाला प्रिय असतो, तसेच तो सर्वांना प्रिय आहे.

बोधमार्गे यथा चित्तं सर्वेषां च तथा मते । सर्वदा सर्वभूतानां सर्वस्य च महामुने ॥ १,२३६.

म्हणजे ज्ञानाच्या मार्गावर जसं सर्वांचं मन लागलेलं असतं, तसंच सर्वांची मतेही असतात. हे नेहमीच, सर्व प्राण्यांसाठी आणि सगळ्यांसाठी, हे महर्षे.

नाहमत्रात्मविज्ञानं तस्मात्पूर्णं निरन्तरम् । जाग्रत्स्वप्नं तथा वृत्तं सौषुप्तसुखमेव च ॥ १,२३६.

इथे मला अखंड आणि पूर्ण आत्मज्ञान नाही. जागृतावस्था, स्वप्नावस्था आणि त्या अवस्थांमधील घडामोडी, तसेच सुषुप्तीचं सुख — हे सगळं मला नाही.

स्मरणं विस्मृतार्थस्य नास्ति चेत्कस्य जायते । सत्यमस्तु तथा वाणु अशरीरं परं तथा ॥ १,२३६.

जे विसरलं गेलंय त्याची आठवणच नसेल, तर मनात स्मरण कसं येईल? ते खरं असो किंवा असो, सूक्ष्म, देहहीन आणि श्रेष्ठ असंही असो.

नास्ति चेत्सुखदुः खानां सर्वेषां वेदनं कथम् । सदा सर्वत्र सर्वज्ञः सर्वस्य हृदये न येत् ॥ १,२३६.

जर सुखदुःखांची जाणच नसेल, तर सर्वांना सुखदुःखाचा अनुभव कसा येईल? सर्वज्ञ सर्वत्र असतो, पण सर्वांच्या हृदयात नाही.