गरुडपुराणम्

सर्वेषामिन्द्रियाणां तु प्रवृतिर्विषयेषु च । निवृत्तिर्मनसस्तस्याः प्रत्याहारः प्रकीर्तितः ॥ १,२३५.

सर्व इंद्रिये त्यांच्या विषयांपासून मागे घेतली जातात आणि मनही त्यापासून परतवले जाते, तेव्हा त्याला प्रत्याहार म्हणतात.

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः समाहृत्य हितो हि सः । सहसा सह बुद्ध्या च प्रत्याहारेषु संस्थितः ॥ १,२३५.

जो आपल्या इंद्रियांना त्यांच्या विषयांपासून आणि बुद्धीसह मागे घेतो, तो प्रत्याहारात स्थिर होतो.

प्राणायामैर्द्वादशभिर्यावत्कालःकृतो भवेत् । यस्तावत्कालपर्यन्तं मनो ब्रह्मणि धारयेत् ॥ १,२३५.

बारा प्राणायामांच्या वेळेपर्यंत, जेवढा काळ होतो, तेवढ्या काळ मन ब्रह्मावर स्थिर ठेवावे.

ध्यायन्न चलते यस्य मनोभिध्यायतो भृशम् ॥ १,२३५.

जो मनापासून ध्यान करतो, त्याचे मन भटकत नाही.

प्राप्यावधिकृतं कालं यावत्सा धारणा स्मृता । ध्येये सक्तं मनो यस्य ध्येयमेवानुपश्यति ॥ १,२३५.

जेव्हा ठराविक वेळेपर्यंत मन एकाग्र राहते, त्याला धारणा म्हणतात; ज्याचे मन ध्यानाच्या विषयाशी जोडलेले असते, त्याला फक्त तोच विषय दिसतो.

नान्यं पदार्थं जानाति ध्यानमेतत्प्रकीर्तितम् । ध्येये मनो निश्चलतां याति ध्येयं विचिन्तयन् ॥ १,२३५.

तो दुसरा कोणताही विषय जाणत नाही — यालाच ध्यान म्हणतात; ध्यानाच्या विषयाचा विचार करताना त्याचे मन स्थिर होते.

यत्तद्ध्यानं परं प्रोक्तं मुनिभिर्ध्यानचिन्तकैः । ध्येयमेव हि सर्वत्र ध्याता तन्मयतां गतः ॥ १,२३५.

मुनिंनी सांगितलेले जे श्रेष्ठ ध्यान आहे, त्यात सर्वत्र ध्यान करणारा स्वतः ध्यानाच्या विषयाशी एकरूप होतो.

पश्यति द्वैतरहितं समाधिः सोऽभिधीयते । मनः सङ्कल्परहितमिन्द्रियार्थान्न चिन्तयेत् ॥ १,२३५.

जेव्हा द्वैताचा अभाव दिसतो, त्याला समाधी म्हणतात; मन संकल्परहित झाले की, इंद्रियांच्या विषयांचा विचार करत नाही.

यस्य ब्रह्मणि संलीनं समाधिस्थं तदोच्यते । ध्यायतः परमात्मानमात्मस्थं यस्य योगिनः ॥ १,२३५.

ज्याचे मन ब्रह्मात विलीन झाले आहे, त्याला समाधी म्हणतात; जो योगी स्वतःमध्ये असलेल्या परमात्म्याचे ध्यान करतो.

मनस्तन्मयतां याति समाधिस्थः स कीर्तितः । चित्तस्य स्थिरता भ्रान्तिर्दैर्मनस्यं प्रमादता ॥ १,२३५.

मन: त्या वस्तूमध्ये पूर्णपणे गुंतले की, तो समाधीस्थ म्हणतात. मनाची स्थिरता, गोंधळ, खिन्नता आणि बेपर्वाई — या सगळ्या मनाच्या अवस्था आहेत.

योगिनां कथिता दोषा योगविघ्नप्रवर्तकाः । स्थित्यर्थं मनसः सर्वं स्थूलरूपं विचिन्तयेत् ॥ १,२३५.

योग्यांना सांगितलेल्या दोषांमुळे योगात अडथळे येतात. मन स्थिर राहावे म्हणून, सर्व स्थूल रूपांचा विचार करावा.

तद्व्रतं निश्चलीभूतं सूय्यस्थं स्थिरतां व्रजेत् । न विना परमात्मानं किञ्चिज्जगति विद्यते ॥ १,२३५.

ते व्रत एकदा ठाम आणि सूर्याशी निगडित झाले की, त्याला स्थैर्य येते. परब्रह्मा व्यतिरिक्त या जगात काहीच नाही.

विश्वरूपं तमेवैकमिति ज्ञात्वा विमुञ्चति । ओङ्कारं परमं ब्रह्म ध्यायेदब्जस्थितं विभुम् ॥ १,२३५.

तोच सर्व विश्वरूप आहे हे जाणून, माणूस सर्व सोडतो. ओंकार, जे परब्रह्म आहे, कमळावर बसलेल्या सर्वव्यापी परमेश्वराचे ध्यान करावे.

क्षेत्रक्षेत्रज्ञरहितं जपेन्मात्रात्रयान्वितम् । हृदि सञ्चिन्तयेत्पूर्वं प्रधानं तस्य चोपरि ॥ १,२३५.

क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांपासून मुक्त असा, तीन मात्रांनी युक्त ओंकार जपावा. प्रथम हृदयात त्या आदिप्रincipleचा विचार करावा आणि त्याच्या वरतीही.

तमो रजस्तथा सत्त्वं मण्डलत्रितयं क्रमात् । कृष्णरक्तसितं तस्मिन्पुरुषं जीवसंज्ञितम् ॥ १,२३५.

तम, रज आणि सत्त्व — ही तीन मंडळे अनुक्रमे काळी, लाल आणि पांढरी आहेत. त्यातच जीव म्हणून ओळखला जाणारा पुरुष आहे.

तस्योपरि गुणैश्वर्यमष्टपत्रं सरोरुहम् । ज्ञानं तु कर्णिका तत्र विज्ञानं केसराः स्मृताः ॥ १,२३५.

त्याच्या वरती गुणांची ऐश्वर्य दाखवणारे आठ पाकळ्यांचे कमळ आहे. त्यात करंड म्हणजे ज्ञान आहे, आणि केसर म्हणजे विवेक.

वैराग्यनालं तत्कन्दो वैष्णवो धर्म उत्तमः । कर्णिकायां स्थितं तत्र जीववन्निश्चलं विभु ॥ १,२३५.

वैराग्य हे देठ आहे, त्याचा मूळ भाग म्हणजे श्रेष्ठ वैष्णव धर्म. त्या करंडामध्ये, जीवासारखा, स्थिर आणि सर्वव्यापी परमेश्वर वास करतो.

ध्यायेदुरसि संयुक्तमोङ्कारं मुक्तिसाधकम् । ध्यायन्यदि त्यजेत्प्राणान्याति ब्रह्म स्वसन्निधिम् ॥ १,२३५.

हृदयात एकरूप ओंकाराचे ध्यान करावे, जे मुक्ती साधते. ध्यान करताना जर प्राण सोडले, तर ब्रह्मस्वरूप प्राप्त होते.

हरिं संस्थाप्य देहाब्जे ध्यायन्यो गी च भक्तिभाक् । आत्मानमात्मना केचित्पश्यन्ति ध्यानचक्षुषः ॥ १,२३५.

देहाच्या कमळात हरिची स्थापना करून, योगी भक्तिभावाने ध्यान करतो. काही जण ध्यानदृष्टीने आत्म्याला स्वतःच पाहतात.

सांख्यबुद्ध्या तथैवान्ये योगेनान्ये तु योगिनः । ब्रह्मप्रकाशकं ज्ञानं भवबन्धविभेदनम् ॥ १,२३५.

काही जण सांख्यबुद्धीने, तर काही योगी योगानेच, ब्रह्म प्रकट करणारे ज्ञान, जे जन्ममरणाच्या बंधनाचा नाश करते, प्राप्त करतात.

तत्रैकचित्ततायोगो मुक्तिदो नात्र संशयः । जितेन्द्रियात्मकरणो ज्ञानदृप्तो हि यो भवेत् ॥ १,२३५.

इथे एकचित्ततेचा योग मुक्ती देतो — यात शंका नाही. ज्याने इंद्रिये आणि मन जिंकले, आणि ज्याला ज्ञानाचा गर्व आहे, तोच असे होतो.

स मुक्तः कथ्यते योगी परमात्मन्यवस्थितः । आसनस्थानविधयो न योगस्य प्रसाधकाः ॥ १,२३५.

जो योगी परात्म्यात स्थिर आहे, तोच मुक्त म्हणावा. आसन किंवा स्थान यांच्या पद्धती योगाचा मुख्य उपाय नाहीत.

विलम्बजनकाः सर्वे विस्तराः परिकीर्तिताः । शिशुपालः सिद्धिमाप स्मरणाभ्यासगौरवात् ॥ १,२३५.

सर्व विस्ताराने केलेली साधना उशीर करणारी आहे असे सांगितले आहे. शिशुपालाने स्मरणाच्या सातत्यामुळे सिद्धी मिळवली.

योगाभ्यासं प्रकुर्वन्तः पस्यन्त्यात्मानमात्मना । सर्वभूतेषु कारुण्यं विद्वेषं विषयेषु च ॥ १,२३५.

योगाभ्यास करणारे स्वतःच्या आत्म्याला स्वतःच पाहतात. सर्व प्राण्यांवर दया आणि विषयांमध्ये तिरस्कार ठेवतात.

गुप्तशिश्रोदरादिश्च कुर्वन्योगी विमुच्यते । इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांस्तु न जानाति नरो यदा ॥ १,२३५.

गुप्त जागा, गुहा किंवा खाचांमध्ये साधना करणारा योगी मुक्त होतो. जेव्हा मनुष्य इंद्रियांना विषयांकडे वळू देत नाही.

काष्ठवद्ब्रह्मसंलीनो योगी मुक्तस्तदा भवेत् । सर्ववर्णाः श्रियः सर्वाः कृत्वा पापानि भस्मसात् ॥ १,२३५.

लाकडासारखा ब्रह्मात विलीन झाल्यावर योगी मुक्त होतो. सर्व वर्ण, सर्व संपत्ती, आणि सर्व पापे राख झाल्यावर.

ध्यानाग्निना च मेधावी लभते परमां गतिम् । मन्थनाद्दृश्यते ह्यग्निस्तद्वद्ध्यानेन वै हरिः ॥ १,२३५.

ध्यानरूपी अग्नीने बुद्धिमान माणूस परम अवस्था प्राप्त करतो. जसा मंथनाने अग्नी प्रकटतो, तसाच ध्यानाने हरि प्रकट होतो.

ब्रह्मात्मनोर्यदैकत्वं स योगश्चोत्तमोत्तमः । बाह्यरूपैर्न मुक्तिस्तु चान्तस्थैः स्याद्यमादिभिः ॥ १,२३५.

ब्रह्म आणि आत्मा यांचे एकरूप होणे हेच सर्वांत श्रेष्ठ योग आहे; खरी मुक्ती बाह्य रूपांनी किंवा अंतर्गत यम-नियमांसारख्या उपायांनी मिळत नाही.

साङ्ख्यज्ञानेन योगेन वेदान्तश्रवणेन च । प्रत्यक्षतात्मनो या हि सा मुक्तिरभिधीयते । अनात्मन्यात्मरूपत्वमसतः सत्स्वरूपता ॥ १,२३५.

सांख्य ज्ञानाने, योगाने किंवा वेदान्त ऐकून जेव्हा स्वतःचा आत्मा प्रत्यक्ष ओळखला जातो, तेव्हाच ती खरी मुक्ती मानली जाते; आत्मा नसलेल्या ठिकाणी आत्म्याचे स्वरूप आणि असत्यात सत्याचे दर्शन हेच त्याचे लक्षण आहे.