गरुडपुराणम्

इन्द्रियाणि समाहृत्य विषयेभ्यो मनस्तथा । बुद्ध्याहङ्कारमपि च प्रकृत्या बुद्धिमेव च ॥ १,२३५.

इंद्रिये त्यांच्या विषयांपासून, तसेच मन, बुद्धी, अहंकार आणि अगदी बुद्धीही तिच्या स्वभावाने मागे घेतली —

संयम्य प्रकृतिं चापि चिच्छक्त्या केवले स्थितः । पश्यत्यात्मानि चात्मानमात्मनात्मप्रकाशकम् ॥ १,२३५.

स्वतःच्या चेतनेच्या सामर्थ्याने निसर्गावर नियंत्रण ठेवून, केवळ त्या अवस्थेत स्थिर राहून, आत्मा स्वतःला स्वतःमध्येच पाहतो, कारण आत्माच स्वतःला प्रकाशमान करतो.

चिद्रूपममृतं शुद्धं निष्क्रियं व्यापकं शिवम् । तुरीयायामवस्थायामास्थितोऽसौ न संशयः ॥ १,२३५.

चौथ्या अवस्थेत तो शुद्ध, अमर, निष्क्रिय, सर्वत्र व्यापणारा आणि मंगलस्वरूप असा चेतनेचा अनुभव घेतो, यात शंका नाही.

शब्दादयो गुणाः पञ्च सत्त्वाद्याश्च गुणास्त्रयः । पुर्यष्टकस्य पद्मस्य पत्राण्यष्टौ च तानि हि ॥ १,२३५.

ध्वनी आणि इतर पाच गुण, तसेच सत्त्वादी तीन गुण, हे सूक्ष्म देहाच्या कमळाच्या आठ पाकळ्या आहेत.

साम्यावस्था गुणकृता प्रकृतिस्तत्र कर्णिका । कर्णिकायां स्थितो देवो देही चिद्रूप एव हि ॥ १,२३५.

गुणांनी निर्माण झालेली समत्वाची अवस्था हे त्या कमळाचे गाभा आहे; त्या गाभ्यात देहधारी देव, जो चेतनास्वरूप आहे, तो वास करतो.

पुर्यष्टकं परित्यज्य प्रकृतिञ्च गुणात्मिकाम् । यदा याति तदा जीवो याति मुक्तिं न संशयः ॥ १,२३५.

जेव्हा जीव सूक्ष्म देह आणि गुणांनी बनलेली प्रकृती सोडतो, तेव्हा तो मुक्तीला पोहोचतो, यात काहीच शंका नाही.

प्राणायामो जपश्चैव प्रत्याहारोऽथ धारणा । ध्यानं समाधिरित्येते षड्योगस्य प्रसाधकाः ॥ १,२३५.

श्वासावर नियंत्रण, जप, इंद्रियांचा संयम, एकाग्रता, ध्यान आणि समाधी — हे सहा योगाचे साधन आहेत.

पापक्षये देवतानां प्रीतिरिन्द्रियसंयमः । जपध्यानयुतो गर्भो विपरीतस्त्वगर्भकः ॥ १,२३५.

पापांचा नाश झाल्यावर देवांची कृपा मिळते आणि इंद्रियांवर संयम मिळतो; जप आणि ध्यान गर्भासोबत असतात, उलट असेल तर त्याला गर्भरहित म्हणतात.

षट्त्रिंशन्मात्रकः श्रेष्ठश्चतुर्विंशतिमात्रकः । मध्यो द्वादशमात्रस्तु ओङ्कारं सततं जपेत् ॥ १,२३५.

ओंकाराचा जप नेहमी छत्तीस, चोवीस किंवा बारा मात्रा याप्रमाणे करावा; त्यात छत्तीस मात्रा श्रेष्ठ, चोवीस मध्यम आणि बारा मात्रा कनिष्ठ मानल्या जातात.

वाचके प्रणवे ज्ञाते वाच्यं ब्रह्म प्रसीदति । (ओंनमो विष्णवे).षष्ठाक्षरश्च जप्तव्यो गायत्त्री द्वादशाक्षरी ॥ १,२३५.

जेव्हा ओंकार या शब्दाचा अर्थ समजतो, तेव्हा त्याचा अर्थ असलेले ब्रह्म प्रसन्न होते. सहा अक्षरी आणि द्वादशाक्षरी गायत्री मंत्राचाही जप करावा.

सर्वेषामिन्द्रियाणां तु प्रवृतिर्विषयेषु च । निवृत्तिर्मनसस्तस्याः प्रत्याहारः प्रकीर्तितः ॥ १,२३५.

सर्व इंद्रिये त्यांच्या विषयांपासून मागे घेतली जातात आणि मनही त्यापासून परतवले जाते, तेव्हा त्याला प्रत्याहार म्हणतात.

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः समाहृत्य हितो हि सः । सहसा सह बुद्ध्या च प्रत्याहारेषु संस्थितः ॥ १,२३५.

जो आपल्या इंद्रियांना त्यांच्या विषयांपासून आणि बुद्धीसह मागे घेतो, तो प्रत्याहारात स्थिर होतो.

प्राणायामैर्द्वादशभिर्यावत्कालःकृतो भवेत् । यस्तावत्कालपर्यन्तं मनो ब्रह्मणि धारयेत् ॥ १,२३५.

बारा प्राणायामांच्या वेळेपर्यंत, जेवढा काळ होतो, तेवढ्या काळ मन ब्रह्मावर स्थिर ठेवावे.

ध्यायन्न चलते यस्य मनोभिध्यायतो भृशम् ॥ १,२३५.

जो मनापासून ध्यान करतो, त्याचे मन भटकत नाही.

प्राप्यावधिकृतं कालं यावत्सा धारणा स्मृता । ध्येये सक्तं मनो यस्य ध्येयमेवानुपश्यति ॥ १,२३५.

जेव्हा ठराविक वेळेपर्यंत मन एकाग्र राहते, त्याला धारणा म्हणतात; ज्याचे मन ध्यानाच्या विषयाशी जोडलेले असते, त्याला फक्त तोच विषय दिसतो.

नान्यं पदार्थं जानाति ध्यानमेतत्प्रकीर्तितम् । ध्येये मनो निश्चलतां याति ध्येयं विचिन्तयन् ॥ १,२३५.

तो दुसरा कोणताही विषय जाणत नाही — यालाच ध्यान म्हणतात; ध्यानाच्या विषयाचा विचार करताना त्याचे मन स्थिर होते.

यत्तद्ध्यानं परं प्रोक्तं मुनिभिर्ध्यानचिन्तकैः । ध्येयमेव हि सर्वत्र ध्याता तन्मयतां गतः ॥ १,२३५.

मुनिंनी सांगितलेले जे श्रेष्ठ ध्यान आहे, त्यात सर्वत्र ध्यान करणारा स्वतः ध्यानाच्या विषयाशी एकरूप होतो.

पश्यति द्वैतरहितं समाधिः सोऽभिधीयते । मनः सङ्कल्परहितमिन्द्रियार्थान्न चिन्तयेत् ॥ १,२३५.

जेव्हा द्वैताचा अभाव दिसतो, त्याला समाधी म्हणतात; मन संकल्परहित झाले की, इंद्रियांच्या विषयांचा विचार करत नाही.

यस्य ब्रह्मणि संलीनं समाधिस्थं तदोच्यते । ध्यायतः परमात्मानमात्मस्थं यस्य योगिनः ॥ १,२३५.

ज्याचे मन ब्रह्मात विलीन झाले आहे, त्याला समाधी म्हणतात; जो योगी स्वतःमध्ये असलेल्या परमात्म्याचे ध्यान करतो.

मनस्तन्मयतां याति समाधिस्थः स कीर्तितः । चित्तस्य स्थिरता भ्रान्तिर्दैर्मनस्यं प्रमादता ॥ १,२३५.

मन: त्या वस्तूमध्ये पूर्णपणे गुंतले की, तो समाधीस्थ म्हणतात. मनाची स्थिरता, गोंधळ, खिन्नता आणि बेपर्वाई — या सगळ्या मनाच्या अवस्था आहेत.

योगिनां कथिता दोषा योगविघ्नप्रवर्तकाः । स्थित्यर्थं मनसः सर्वं स्थूलरूपं विचिन्तयेत् ॥ १,२३५.

योग्यांना सांगितलेल्या दोषांमुळे योगात अडथळे येतात. मन स्थिर राहावे म्हणून, सर्व स्थूल रूपांचा विचार करावा.

तद्व्रतं निश्चलीभूतं सूय्यस्थं स्थिरतां व्रजेत् । न विना परमात्मानं किञ्चिज्जगति विद्यते ॥ १,२३५.

ते व्रत एकदा ठाम आणि सूर्याशी निगडित झाले की, त्याला स्थैर्य येते. परब्रह्मा व्यतिरिक्त या जगात काहीच नाही.

विश्वरूपं तमेवैकमिति ज्ञात्वा विमुञ्चति । ओङ्कारं परमं ब्रह्म ध्यायेदब्जस्थितं विभुम् ॥ १,२३५.

तोच सर्व विश्वरूप आहे हे जाणून, माणूस सर्व सोडतो. ओंकार, जे परब्रह्म आहे, कमळावर बसलेल्या सर्वव्यापी परमेश्वराचे ध्यान करावे.

क्षेत्रक्षेत्रज्ञरहितं जपेन्मात्रात्रयान्वितम् । हृदि सञ्चिन्तयेत्पूर्वं प्रधानं तस्य चोपरि ॥ १,२३५.

क्षेत्र आणि क्षेत्रज्ञ यांपासून मुक्त असा, तीन मात्रांनी युक्त ओंकार जपावा. प्रथम हृदयात त्या आदिप्रincipleचा विचार करावा आणि त्याच्या वरतीही.

तमो रजस्तथा सत्त्वं मण्डलत्रितयं क्रमात् । कृष्णरक्तसितं तस्मिन्पुरुषं जीवसंज्ञितम् ॥ १,२३५.

तम, रज आणि सत्त्व — ही तीन मंडळे अनुक्रमे काळी, लाल आणि पांढरी आहेत. त्यातच जीव म्हणून ओळखला जाणारा पुरुष आहे.

तस्योपरि गुणैश्वर्यमष्टपत्रं सरोरुहम् । ज्ञानं तु कर्णिका तत्र विज्ञानं केसराः स्मृताः ॥ १,२३५.

त्याच्या वरती गुणांची ऐश्वर्य दाखवणारे आठ पाकळ्यांचे कमळ आहे. त्यात करंड म्हणजे ज्ञान आहे, आणि केसर म्हणजे विवेक.

वैराग्यनालं तत्कन्दो वैष्णवो धर्म उत्तमः । कर्णिकायां स्थितं तत्र जीववन्निश्चलं विभु ॥ १,२३५.

वैराग्य हे देठ आहे, त्याचा मूळ भाग म्हणजे श्रेष्ठ वैष्णव धर्म. त्या करंडामध्ये, जीवासारखा, स्थिर आणि सर्वव्यापी परमेश्वर वास करतो.

ध्यायेदुरसि संयुक्तमोङ्कारं मुक्तिसाधकम् । ध्यायन्यदि त्यजेत्प्राणान्याति ब्रह्म स्वसन्निधिम् ॥ १,२३५.

हृदयात एकरूप ओंकाराचे ध्यान करावे, जे मुक्ती साधते. ध्यान करताना जर प्राण सोडले, तर ब्रह्मस्वरूप प्राप्त होते.

हरिं संस्थाप्य देहाब्जे ध्यायन्यो गी च भक्तिभाक् । आत्मानमात्मना केचित्पश्यन्ति ध्यानचक्षुषः ॥ १,२३५.

देहाच्या कमळात हरिची स्थापना करून, योगी भक्तिभावाने ध्यान करतो. काही जण ध्यानदृष्टीने आत्म्याला स्वतःच पाहतात.