गरुडपुराणम्

लोभो मोहः क्रोध एतैर्युक्तः पापं नरश्चरेत् । हस्तावुपस्थमुदरं वाक्चतुर्थो चतुष्टयम् ॥ १,२३५.

लोभ, मोह आणि क्रोध यांच्यामुळे जोडलेला माणूस पाप करतो. हात, जननेंद्रिय, पोट आणि वाणी — ही चार अंगं —

एतत्सुसंयतं यस्य स विप्रः कथ्यते बुधैः (धः) । परवित्तं न गृह्णाति न हिंसां कुरुते तथा ॥ १,२३५.

ज्याचे ही सर्व अंगं नीट संयमित असतात, त्याला विद्वान लोक खरा ब्राह्मण म्हणतात. तो दुसऱ्याचे धन घेत नाही, ना कुणाला इजा करतो.

नाक्षक्रीडारतो यस्तु हस्तौ तस्य सुसंयतौ । परस्त्रीवर्जनरतस्तस्योपस्थं सुसंयतम् ॥ १,२३५.

जो जुगार खेळण्यात आसक्त नाही, त्याचे हात संयमित असतात. जो परस्त्रीपासून दूर राहण्यात आनंद मानतो, त्याचे जननेंद्रिय संयमित असते.

अलोलुपमिदं भुङ्क्ते जठरं तस्य संयतम् । सत्यं हितं मितं ब्रूते यस्माद्वाक्तस्य संयता ॥ १,२३५.

जो लोभ न ठेवता खातो, त्याचे पोट संयमित असते. जो नेहमी सत्य, हितकारक आणि मोजके बोलतो, त्याची वाणी संयमित असते.

यस्य संयतान्येतानि तस्य किं तपसाध्वरैः । ऐक्यं यद्बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वदा ॥ १,२३५.

ज्याचे ही सर्व अंगं संयमित आहेत, त्याला तप किंवा यज्ञांची गरज नाही. बुद्धी, मन आणि इंद्रिय यांचे नेहमी एकरूप होणे —

सबीजं वापि निर्बोजं ध्यानमेतत्प्रकीर्तितम् । भ्रुवोर्मध्ये स्थितां बुद्धिं विषयेषु युनक्ति यः ॥ १,२३५.

बीजासहित किंवा बीजरहित, हेच ध्यान म्हणतात. जो आपली बुद्धी भुवयांच्या मध्ये स्थिर करून विषयांमध्ये लावतो —

हन्द्रियाणामुपरमे मनसि ह्यव्यवस्थिते ॥ १,२३५.

जेव्हा इंद्रिये थांबतात आणि मन स्थिर राहत नाही —

स्वप्नान्पश्यत्यसौ जीवो बाह्यानाभ्यन्तरानथ । जीवो जाग्रदवस्थायामेवमाहुर्विपाश्चितः ॥ १,२३५.

तेव्हा जीव बाह्य आणि अंतर्गत असे दोन्ही प्रकारचे स्वप्न पाहतो. जागृत अवस्थेत, असेच विद्वान लोक सांगतात, जीव असतो.

हृदि स्थितः स तमसा मोहितो न स्मरत्यपि । यदा तस्य कुतो वेति सुषुप्तिरिति कथ्यते ॥ १,२३५.

जेव्हा तो हृदयात राहतो आणि अज्ञानामुळे भ्रमित होतो, तेव्हा काहीच आठवत नाही. कुठून काय झाले हेही कळत नाही, त्याला गाढ झोप म्हणतात.

जाग्रतो यस्य नो तन्द्रा न मोहो न भ्रमस्तथा । उत्पद्यते न जानाति शब्दार्थविषयान्वशी ॥ १,२३५.

जो जागेपणीही न तंद्रित, न मोहग्रस्त, न गोंधळलेला असतो आणि शब्दार्थ व विषयांकडे वळत नाही, तो खरा संयमी असतो.

इन्द्रियाणि समाहृत्य विषयेभ्यो मनस्तथा । बुद्ध्याहङ्कारमपि च प्रकृत्या बुद्धिमेव च ॥ १,२३५.

इंद्रिये त्यांच्या विषयांपासून, तसेच मन, बुद्धी, अहंकार आणि अगदी बुद्धीही तिच्या स्वभावाने मागे घेतली —

संयम्य प्रकृतिं चापि चिच्छक्त्या केवले स्थितः । पश्यत्यात्मानि चात्मानमात्मनात्मप्रकाशकम् ॥ १,२३५.

स्वतःच्या चेतनेच्या सामर्थ्याने निसर्गावर नियंत्रण ठेवून, केवळ त्या अवस्थेत स्थिर राहून, आत्मा स्वतःला स्वतःमध्येच पाहतो, कारण आत्माच स्वतःला प्रकाशमान करतो.

चिद्रूपममृतं शुद्धं निष्क्रियं व्यापकं शिवम् । तुरीयायामवस्थायामास्थितोऽसौ न संशयः ॥ १,२३५.

चौथ्या अवस्थेत तो शुद्ध, अमर, निष्क्रिय, सर्वत्र व्यापणारा आणि मंगलस्वरूप असा चेतनेचा अनुभव घेतो, यात शंका नाही.

शब्दादयो गुणाः पञ्च सत्त्वाद्याश्च गुणास्त्रयः । पुर्यष्टकस्य पद्मस्य पत्राण्यष्टौ च तानि हि ॥ १,२३५.

ध्वनी आणि इतर पाच गुण, तसेच सत्त्वादी तीन गुण, हे सूक्ष्म देहाच्या कमळाच्या आठ पाकळ्या आहेत.

साम्यावस्था गुणकृता प्रकृतिस्तत्र कर्णिका । कर्णिकायां स्थितो देवो देही चिद्रूप एव हि ॥ १,२३५.

गुणांनी निर्माण झालेली समत्वाची अवस्था हे त्या कमळाचे गाभा आहे; त्या गाभ्यात देहधारी देव, जो चेतनास्वरूप आहे, तो वास करतो.

पुर्यष्टकं परित्यज्य प्रकृतिञ्च गुणात्मिकाम् । यदा याति तदा जीवो याति मुक्तिं न संशयः ॥ १,२३५.

जेव्हा जीव सूक्ष्म देह आणि गुणांनी बनलेली प्रकृती सोडतो, तेव्हा तो मुक्तीला पोहोचतो, यात काहीच शंका नाही.

प्राणायामो जपश्चैव प्रत्याहारोऽथ धारणा । ध्यानं समाधिरित्येते षड्योगस्य प्रसाधकाः ॥ १,२३५.

श्वासावर नियंत्रण, जप, इंद्रियांचा संयम, एकाग्रता, ध्यान आणि समाधी — हे सहा योगाचे साधन आहेत.

पापक्षये देवतानां प्रीतिरिन्द्रियसंयमः । जपध्यानयुतो गर्भो विपरीतस्त्वगर्भकः ॥ १,२३५.

पापांचा नाश झाल्यावर देवांची कृपा मिळते आणि इंद्रियांवर संयम मिळतो; जप आणि ध्यान गर्भासोबत असतात, उलट असेल तर त्याला गर्भरहित म्हणतात.

षट्त्रिंशन्मात्रकः श्रेष्ठश्चतुर्विंशतिमात्रकः । मध्यो द्वादशमात्रस्तु ओङ्कारं सततं जपेत् ॥ १,२३५.

ओंकाराचा जप नेहमी छत्तीस, चोवीस किंवा बारा मात्रा याप्रमाणे करावा; त्यात छत्तीस मात्रा श्रेष्ठ, चोवीस मध्यम आणि बारा मात्रा कनिष्ठ मानल्या जातात.

वाचके प्रणवे ज्ञाते वाच्यं ब्रह्म प्रसीदति । (ओंनमो विष्णवे).षष्ठाक्षरश्च जप्तव्यो गायत्त्री द्वादशाक्षरी ॥ १,२३५.

जेव्हा ओंकार या शब्दाचा अर्थ समजतो, तेव्हा त्याचा अर्थ असलेले ब्रह्म प्रसन्न होते. सहा अक्षरी आणि द्वादशाक्षरी गायत्री मंत्राचाही जप करावा.

सर्वेषामिन्द्रियाणां तु प्रवृतिर्विषयेषु च । निवृत्तिर्मनसस्तस्याः प्रत्याहारः प्रकीर्तितः ॥ १,२३५.

सर्व इंद्रिये त्यांच्या विषयांपासून मागे घेतली जातात आणि मनही त्यापासून परतवले जाते, तेव्हा त्याला प्रत्याहार म्हणतात.

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः समाहृत्य हितो हि सः । सहसा सह बुद्ध्या च प्रत्याहारेषु संस्थितः ॥ १,२३५.

जो आपल्या इंद्रियांना त्यांच्या विषयांपासून आणि बुद्धीसह मागे घेतो, तो प्रत्याहारात स्थिर होतो.

प्राणायामैर्द्वादशभिर्यावत्कालःकृतो भवेत् । यस्तावत्कालपर्यन्तं मनो ब्रह्मणि धारयेत् ॥ १,२३५.

बारा प्राणायामांच्या वेळेपर्यंत, जेवढा काळ होतो, तेवढ्या काळ मन ब्रह्मावर स्थिर ठेवावे.

ध्यायन्न चलते यस्य मनोभिध्यायतो भृशम् ॥ १,२३५.

जो मनापासून ध्यान करतो, त्याचे मन भटकत नाही.

प्राप्यावधिकृतं कालं यावत्सा धारणा स्मृता । ध्येये सक्तं मनो यस्य ध्येयमेवानुपश्यति ॥ १,२३५.

जेव्हा ठराविक वेळेपर्यंत मन एकाग्र राहते, त्याला धारणा म्हणतात; ज्याचे मन ध्यानाच्या विषयाशी जोडलेले असते, त्याला फक्त तोच विषय दिसतो.

नान्यं पदार्थं जानाति ध्यानमेतत्प्रकीर्तितम् । ध्येये मनो निश्चलतां याति ध्येयं विचिन्तयन् ॥ १,२३५.

तो दुसरा कोणताही विषय जाणत नाही — यालाच ध्यान म्हणतात; ध्यानाच्या विषयाचा विचार करताना त्याचे मन स्थिर होते.

यत्तद्ध्यानं परं प्रोक्तं मुनिभिर्ध्यानचिन्तकैः । ध्येयमेव हि सर्वत्र ध्याता तन्मयतां गतः ॥ १,२३५.

मुनिंनी सांगितलेले जे श्रेष्ठ ध्यान आहे, त्यात सर्वत्र ध्यान करणारा स्वतः ध्यानाच्या विषयाशी एकरूप होतो.

पश्यति द्वैतरहितं समाधिः सोऽभिधीयते । मनः सङ्कल्परहितमिन्द्रियार्थान्न चिन्तयेत् ॥ १,२३५.

जेव्हा द्वैताचा अभाव दिसतो, त्याला समाधी म्हणतात; मन संकल्परहित झाले की, इंद्रियांच्या विषयांचा विचार करत नाही.

यस्य ब्रह्मणि संलीनं समाधिस्थं तदोच्यते । ध्यायतः परमात्मानमात्मस्थं यस्य योगिनः ॥ १,२३५.

ज्याचे मन ब्रह्मात विलीन झाले आहे, त्याला समाधी म्हणतात; जो योगी स्वतःमध्ये असलेल्या परमात्म्याचे ध्यान करतो.