गरुडपुराणम्

एवं मयोक्तं परमप्रभावमाद्यन्तहीनस्य परस्य विष्णोः । तस्माद्विचिन्त्यः परमेश्वरोऽसौ विमुक्तिकामेन नरेण सम्यक् ॥ १,२३४.

असा मी प्रारंभ आणि अंत नसलेल्या परम विष्णूचा सर्वोच्च प्रभाव सांगितला. म्हणून, जो खऱ्या अर्थाने मुक्ती इच्छितो त्याने या परमेश्वराचे ध्यान करावे.

बोधस्वरूपं पुरुषं पुराणमादित्यवर्णं विमलं विशुद्धम् । सञ्चिन्त्य विष्णुं परमद्वितीयं कस्तत्र योगी न लंय प्रयाति ॥ १,२३४.

चैतन्यस्वरूप, प्राचीन, सूर्यप्रकाशासारखा, शुद्ध आणि निर्मळ, असा अद्वितीय विष्णू जो योगी मनात धरतो, त्याला मुक्ती मिळत नाही असा कोण आहे?

इमं स्तवं यः सततं मनुष्यः पठेच्च तद्वत्प्रयतः प्रशान्तः । स धूतपाप्मा विततप्रभावः प्रयाति लोकं विततं मुरारेः ॥ १,२३४.

जो माणूस नेहमी शांत, एकाग्र राहून हे स्तोत्र सातत्याने म्हणतो, तो पापमुक्त होतो, तेजस्वी बनतो आणि मुरारिच्या लोकात पोहोचतो.

यः प्रार्थयत्यर्थमशेषसौख्यं धर्मं च कामं च तथैव मोक्षम् । स सर्वमुत्सृज्य परं पुराणं प्रयाति विष्णुं शरणं वरेण्यम् ॥ १,२३४.

जो कोणी धन, संपूर्ण सुख, धर्म, काम आणि मोक्ष या सर्वांची इच्छा करतो, तो सर्व काही सोडून, त्या सर्वश्रेष्ठ, प्राचीन आणि श्रेष्ठ असलेल्या विष्णूच्या शरणाला जातो.

विभुं प्रभुं विश्वधरं विशुद्धमशेषसंसारविनाशहेतुम् । यो वासुदेवं विमलं प्रपन्नः स मोक्षमाप्नोति विमुक्तसङ्गः ॥ १,२३४.

जो कोणी सर्वव्यापी, सर्वशक्तिमान, विश्वाचा आधार असलेल्या, पूर्णपणे शुद्ध आणि सर्व संसाराचा नाश करणाऱ्या वासुदेवाच्या शरण जातो, तो सर्व बंधनांपासून मुक्त होऊन मोक्ष प्राप्त करतो.

श्रीगरुडमहापुराणम् २३५ सूत उवाच वेदान्तसाङ्ख्यसिद्धान्तब्रह्मज्ञानं वदाम्यहम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विष्णुरित्येव चिन्तयन् ॥ १,२३५.

सूतमुनी म्हणाले: वेदांत आणि सांख्य मतानुसार ब्रह्मज्ञान मी सांगतो. 'मीच ब्रह्म, परम तेज, विष्णू आहे' असे ध्यान करत राहावे.

सूर्ये हृद्व्योम्नि वह्नौ च ज्योतिरेकं त्रिधा स्थितम् । यथा सर्पिः शीरस्थं गवां न कुरुते बलम् ॥ १,२३५.

एकच तेज सूर्य, हृदयातील आकाश आणि अग्नि यामध्ये तिघांमध्ये आहे, जसे दूधात असलेले तूप गायींना तात्काळ बळ देत नाही.

निर्गतं कर्मसंयुक्तं दत्तं तासां महा बलम् । तथा विष्णुः शरीरस्थो न करोति हितं नणाम् ॥ १,२३५.

ते तूप बाहेर काढून योग्य कृतीने दिले की, गायींना मोठे बळ मिळते. त्याचप्रमाणे, शरीरात असलेला विष्णू लोकांना आपोआप कल्याण देत नाही.

विनाराधनया देवः सर्वगः परमेश्वरः । आरुरुक्षुमतीनां तु कर्मज्ञानमुदाहृतम् ॥ १,२३५.

पूजा केल्याशिवाय सर्वव्यापी आणि सर्वोच्च देव कल्याण देत नाही. जे वरच्या अवस्थेला जाण्याची इच्छा करतात, त्यांच्यासाठी कर्मज्ञान सांगितले आहे.

आरूढयोगवृक्षाणां ज्ञानं त्यागं परं मतम् । ज्ञातुमिच्छति शब्दादीन्रागो द्वेषोऽथ जायते ॥ १,२३५.

योगरूपी झाडावर चढलेल्या साधकांसाठी ज्ञान आणि त्याग हेच श्रेष्ठ मानले आहे. जेव्हा कोणी शब्द वगैरे जाणून घ्यायची इच्छा करतो, तेव्हा त्याला आसक्ती आणि द्वेष निर्माण होतो.

लोभो मोहः क्रोध एतैर्युक्तः पापं नरश्चरेत् । हस्तावुपस्थमुदरं वाक्चतुर्थो चतुष्टयम् ॥ १,२३५.

लोभ, मोह आणि क्रोध यांच्यामुळे जोडलेला माणूस पाप करतो. हात, जननेंद्रिय, पोट आणि वाणी — ही चार अंगं —

एतत्सुसंयतं यस्य स विप्रः कथ्यते बुधैः (धः) । परवित्तं न गृह्णाति न हिंसां कुरुते तथा ॥ १,२३५.

ज्याचे ही सर्व अंगं नीट संयमित असतात, त्याला विद्वान लोक खरा ब्राह्मण म्हणतात. तो दुसऱ्याचे धन घेत नाही, ना कुणाला इजा करतो.

नाक्षक्रीडारतो यस्तु हस्तौ तस्य सुसंयतौ । परस्त्रीवर्जनरतस्तस्योपस्थं सुसंयतम् ॥ १,२३५.

जो जुगार खेळण्यात आसक्त नाही, त्याचे हात संयमित असतात. जो परस्त्रीपासून दूर राहण्यात आनंद मानतो, त्याचे जननेंद्रिय संयमित असते.

अलोलुपमिदं भुङ्क्ते जठरं तस्य संयतम् । सत्यं हितं मितं ब्रूते यस्माद्वाक्तस्य संयता ॥ १,२३५.

जो लोभ न ठेवता खातो, त्याचे पोट संयमित असते. जो नेहमी सत्य, हितकारक आणि मोजके बोलतो, त्याची वाणी संयमित असते.

यस्य संयतान्येतानि तस्य किं तपसाध्वरैः । ऐक्यं यद्बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वदा ॥ १,२३५.

ज्याचे ही सर्व अंगं संयमित आहेत, त्याला तप किंवा यज्ञांची गरज नाही. बुद्धी, मन आणि इंद्रिय यांचे नेहमी एकरूप होणे —

सबीजं वापि निर्बोजं ध्यानमेतत्प्रकीर्तितम् । भ्रुवोर्मध्ये स्थितां बुद्धिं विषयेषु युनक्ति यः ॥ १,२३५.

बीजासहित किंवा बीजरहित, हेच ध्यान म्हणतात. जो आपली बुद्धी भुवयांच्या मध्ये स्थिर करून विषयांमध्ये लावतो —

हन्द्रियाणामुपरमे मनसि ह्यव्यवस्थिते ॥ १,२३५.

जेव्हा इंद्रिये थांबतात आणि मन स्थिर राहत नाही —

स्वप्नान्पश्यत्यसौ जीवो बाह्यानाभ्यन्तरानथ । जीवो जाग्रदवस्थायामेवमाहुर्विपाश्चितः ॥ १,२३५.

तेव्हा जीव बाह्य आणि अंतर्गत असे दोन्ही प्रकारचे स्वप्न पाहतो. जागृत अवस्थेत, असेच विद्वान लोक सांगतात, जीव असतो.

हृदि स्थितः स तमसा मोहितो न स्मरत्यपि । यदा तस्य कुतो वेति सुषुप्तिरिति कथ्यते ॥ १,२३५.

जेव्हा तो हृदयात राहतो आणि अज्ञानामुळे भ्रमित होतो, तेव्हा काहीच आठवत नाही. कुठून काय झाले हेही कळत नाही, त्याला गाढ झोप म्हणतात.

जाग्रतो यस्य नो तन्द्रा न मोहो न भ्रमस्तथा । उत्पद्यते न जानाति शब्दार्थविषयान्वशी ॥ १,२३५.

जो जागेपणीही न तंद्रित, न मोहग्रस्त, न गोंधळलेला असतो आणि शब्दार्थ व विषयांकडे वळत नाही, तो खरा संयमी असतो.

इन्द्रियाणि समाहृत्य विषयेभ्यो मनस्तथा । बुद्ध्याहङ्कारमपि च प्रकृत्या बुद्धिमेव च ॥ १,२३५.

इंद्रिये त्यांच्या विषयांपासून, तसेच मन, बुद्धी, अहंकार आणि अगदी बुद्धीही तिच्या स्वभावाने मागे घेतली —

संयम्य प्रकृतिं चापि चिच्छक्त्या केवले स्थितः । पश्यत्यात्मानि चात्मानमात्मनात्मप्रकाशकम् ॥ १,२३५.

स्वतःच्या चेतनेच्या सामर्थ्याने निसर्गावर नियंत्रण ठेवून, केवळ त्या अवस्थेत स्थिर राहून, आत्मा स्वतःला स्वतःमध्येच पाहतो, कारण आत्माच स्वतःला प्रकाशमान करतो.

चिद्रूपममृतं शुद्धं निष्क्रियं व्यापकं शिवम् । तुरीयायामवस्थायामास्थितोऽसौ न संशयः ॥ १,२३५.

चौथ्या अवस्थेत तो शुद्ध, अमर, निष्क्रिय, सर्वत्र व्यापणारा आणि मंगलस्वरूप असा चेतनेचा अनुभव घेतो, यात शंका नाही.

शब्दादयो गुणाः पञ्च सत्त्वाद्याश्च गुणास्त्रयः । पुर्यष्टकस्य पद्मस्य पत्राण्यष्टौ च तानि हि ॥ १,२३५.

ध्वनी आणि इतर पाच गुण, तसेच सत्त्वादी तीन गुण, हे सूक्ष्म देहाच्या कमळाच्या आठ पाकळ्या आहेत.

साम्यावस्था गुणकृता प्रकृतिस्तत्र कर्णिका । कर्णिकायां स्थितो देवो देही चिद्रूप एव हि ॥ १,२३५.

गुणांनी निर्माण झालेली समत्वाची अवस्था हे त्या कमळाचे गाभा आहे; त्या गाभ्यात देहधारी देव, जो चेतनास्वरूप आहे, तो वास करतो.

पुर्यष्टकं परित्यज्य प्रकृतिञ्च गुणात्मिकाम् । यदा याति तदा जीवो याति मुक्तिं न संशयः ॥ १,२३५.

जेव्हा जीव सूक्ष्म देह आणि गुणांनी बनलेली प्रकृती सोडतो, तेव्हा तो मुक्तीला पोहोचतो, यात काहीच शंका नाही.

प्राणायामो जपश्चैव प्रत्याहारोऽथ धारणा । ध्यानं समाधिरित्येते षड्योगस्य प्रसाधकाः ॥ १,२३५.

श्वासावर नियंत्रण, जप, इंद्रियांचा संयम, एकाग्रता, ध्यान आणि समाधी — हे सहा योगाचे साधन आहेत.

पापक्षये देवतानां प्रीतिरिन्द्रियसंयमः । जपध्यानयुतो गर्भो विपरीतस्त्वगर्भकः ॥ १,२३५.

पापांचा नाश झाल्यावर देवांची कृपा मिळते आणि इंद्रियांवर संयम मिळतो; जप आणि ध्यान गर्भासोबत असतात, उलट असेल तर त्याला गर्भरहित म्हणतात.

षट्त्रिंशन्मात्रकः श्रेष्ठश्चतुर्विंशतिमात्रकः । मध्यो द्वादशमात्रस्तु ओङ्कारं सततं जपेत् ॥ १,२३५.

ओंकाराचा जप नेहमी छत्तीस, चोवीस किंवा बारा मात्रा याप्रमाणे करावा; त्यात छत्तीस मात्रा श्रेष्ठ, चोवीस मध्यम आणि बारा मात्रा कनिष्ठ मानल्या जातात.