गरुडपुराणम्

भगवन् भक्षयिष्यामः सदेवासुरमानुषम् । त्वत्प्रसादाज्जगत्सर्वं तदनुज्ञातुमर्हसि ॥ १,२३१.

"भगवंत, तुझ्या कृपेने आम्हाला सर्व देव, असुर आणि माणसं खायला मिळावीत असं वाटतं; म्हणून हे सगळं जग खायला तू आम्हाला परवानगी द्यावी."

शङ्करौवाच । भवतीभिः प्रजाः सर्वा रक्षणीया न संशयः । तस्माड्वोरतरप्रायं मनः शीघ्रं निवर्त्यताम् ॥ १,२३१.

शंकर म्हणाले: "तुम्ही सर्वांनी या सृष्टीतील प्रजांचं रक्षण करावं, यात शंका नाही; म्हणून हे अती लोभाचं मन लवकर मागे घ्या."

इत्येवं शङ्करेणोक्तमनादृत्य तु तद्वचः । भक्षयामासुरव्यग्रास्त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १,२३१.

शंकरांनी सांगितलेलं ऐकलं नाही आणि त्या मातृगणांनी तळमळीने चालतं-न चालतं असं त्रैलोक्य खायला सुरुवात केली.

त्रैलोक्ये भक्ष्यमाणे तु तदा मातृगणेन वै । नृसिंहरूपिणं देवं प्रदध्यौ भगवाञ्छिवः ॥ १,२३१.

त्या वेळी मातृगण त्रैलोक्य खाऊ लागल्या, तेव्हा भगवान शंकरांनी नरसिंहरूप असलेल्या देवाचं ध्यान केलं.

अनादिनिधनं देवं सर्वभूतभवोद्भवम् । विद्युज्जिह्वं महादंष्ट्रं स्फुरत्केसरमालिनम् ॥ १,२३१.

ज्याला सुरुवात आणि शेवट नाही, जो सर्व सृष्टीचा उगम आहे, विद्युल्लतेसारखी जीभ, मोठे दात आणि चमकणारा केसांचा माळ असलेला त्या देवाचं त्यांनी ध्यान केलं.

रत्नाङ्गदं समुकुटं हेमकेसरभूषितम् । खोणिसूत्रेण महता काञ्चनेन विराजितम् ॥ १,२३१.

रत्नांनी मढवलेली बाजूबंद, सुंदर मुकुट, सोन्याच्या केसांनी शोभलेला आणि मोठ्या सोन्याच्या कटीसूत्राने झळाळणारा तो देव.

नीलोत्पलदलश्यामं रत्ननूपुरभूषितम् । तेजसाक्रान्तसकलब्रह्माण्डोदरमण्डपम् ॥ १,२३१.

नीळ कमळाच्या पाकळीसारखा काळा रंग, पायात रत्नांच्या नुपुरांनी सजलेला, ज्याचं तेज संपूर्ण ब्रह्मांड व्यापून टाकतं.

आवर्तसदृशाकारैः संयुक्तं देहरोमभिः । सर्वपुष्पैर्योजिताञ्च धारयंश्च महास्त्रजम् ॥ १,२३१.

त्याच्या अंगावर वावटळीसारखी रोमं आहेत, सर्व फुलांनी सजलेला आणि मोठ्या हारानं मढवलेला तो देव.

स ध्यातमात्रो भगवान्प्रददौ तस्य दर्शनम् । यादृशेन रूपेण ध्यातो रुद्रैस्तु भक्तितः ॥ १,२३१.

भगवान ज्या क्षणी ध्यानात आले, त्याक्षणी त्यांनी दर्शन दिलं, ज्या रूपात रुद्रांनी भक्तीने त्यांचं ध्यान केलं होतं, त्याच रूपात ते प्रकट झाले.

तादृशेनैव रूपेण दुर्निरीक्ष्येण दैवतैः । प्रणिपत्य तु देवेशं तदा तुष्टाव शङ्करः ॥ १,२३१.

देवतांना ज्याचं रूप पाहणं कठीण आहे, अशा त्या रूपात शंकरांनी देवाधिदेवांना वंदन केलं आणि स्तुती केली.

शङ्कर उवाच । नमस्तेऽस्त जगन्नाथ नरसिंहवपुर्धर । दैत्येश्वरेन्द्रसंहारिनखशुक्तिविराजित ॥ १,२३१.

शंकर म्हणाले: "जगाच्या नाथा, नरसिंह रूप धारण करणाऱ्या, दैत्यांच्या राजांचा संहार करणाऱ्या, शंखासारख्या तेजस्वी नखांनी शोभणाऱ्या, तुला नमस्कार."

नखमण्डलसभिन्नहेमपिङ्गलविग्रह । नमोऽस्तु पद्मनाभाय शोभनाय जगद्गुरो । कल्पान्ताम्भोदनिर्घोष सूर्यकोटिसमप्रभ ॥ १,२३१.

नखांच्या वर्तुळाने विभागलेलं सोन्यासारखं शरीर, कमळनाभा, जगाचा शुभ गुरू, कल्पाच्या शेवटी समुद्राच्या गजरासारखा गर्जना करणारा आणि कोट्यवधी सूर्यांसारखा तेजस्वी, तुला मी वंदन करतो.

सहस्रयमसंत्रास सहस्रेन्द्रपराक्रम । हसस्त्रधनदस्फीत सहस्रचरणात्मक ॥ १,२३१.

हजार यमांना घाबरवणारा, हजार इंद्रांची ताकद असलेला, हजार कुबेरांचं वैभव असलेला आणि हजार पायांचा मूर्तिमंत स्वरूप.

सहस्रचन्दप्रतिम ! सहस्रांशुहरिक्रम । सहस्ररुद्रतेजस्क सहस्रब्रह्मसंस्तुत ॥ १,२३१.

हजार चंद्रांसारखा, हजार सूर्यांच्या प्रकाशाला झाकणारा, हजार रुद्रांच्या तेजाने उजळलेला आणि हजार ब्रह्म्यांनी स्तुती केलेला.

सहस्ररुद्रसंजप्त सहस्राक्षनिरीक्षण । सहस्रजन्ममथन सहस्रबन्धनमोचन ॥ १,२३१.

हजार रुद्रांनी जपलेला, हजार डोळ्यांनी पाहिलेला, हजार जन्मांचा नाश करणारा आणि हजार बंधनातून मुक्त करणारा.

सहस्रवायुवेगाक्ष सहस्राज्ञकृपाकर । स्तुत्वैवं देवदेवेशं नृसिंहवपुषं हरिम् । विज्ञापयामास पुनर्विनयावनतः शिवः ॥ १,२३१.

हजार वाऱ्यांच्या वेगासारख्या डोळ्यांनी, हजार राजांवर दया करणारा, अशा त्या देवांचा देव, नरसिंह रूपातील हरि यांची स्तुती करून, शंकराने नम्रपणे पुन्हा एकदा विनंती केली.

अन्धकस्य विनाशाय या सृष्टा मातरो मया । अनादृत्य तु मद्वाक्यं भक्ष्यन्त्वद्भुताः प्रजाः ॥ १,२३१.

अंधकाचा नाश व्हावा म्हणून मी त्या मातांना निर्माण केल्या, पण माझं वचन न ऐकता त्या अद्भुत प्रजांना खाऊ लागल्या.

सृष्ट्वा ताश्च न शक्तोऽहं संहर्तुमपराजितः । पूर्वं कृत्वा कथं तासां विनाशमभिरोचये ॥ १,२३१.

त्या मी निर्माण केल्या, पण त्यांना आवर घालायला मी असमर्थ आहे, हे अजिंक्य प्रभु, पूर्वी मी त्यांना जन्म दिला, आता त्यांचा नाश कसा करावा, हे मला समजत नाही.

एवमुक्तः स रुद्रेण नरसिहवपुर्हरिः । सहस्रहेवीर्जिह्वाग्रात्तदा वागीश्वरो हरिः ॥ १,२३१.

रुद्राने असे म्हटल्यावर, नरसिंह रूपातील हरि, वाणीचा स्वामी, आपल्या हजार ज्वालांप्रमाणे जिभेच्या टोकावरून बोलू लागला.

तथा सुरगणान्सर्वान्रौद्रान्मातृगणान्विभुः । संहृत्य जगतः शर्म कृत्वा चान्तर्दधे हरिः ॥ १,२३१.

त्या सर्व रौद्र माता आणि देवगणांना हरिने मागे घेतले, जगात शांतता आणली आणि मग अदृश्य झाला.

नारसिंहमिदं स्तोत्रं यः पठेन्नियतेन्द्रियः । मनोरथप्रदस्तस्य रुद्रस्येव न संशयः ॥ १,२३१.

जो कोणी नियंत्रित इंद्रियांनी हे नरसिंह स्तोत्र म्हणतो, त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण होतात, यात शंकेला जागा नाही, जशी रुद्राच्या झाल्या.

ध्यायेन्नृसिंहं तरुणार्कनेत्रं सिदाम्बुजातं ज्वलिताग्निवत्क्रम् । अनादिमध्यान्तमज पुराणं परापरेशं जगतां निधानम् ॥ १,२३१.

नरसिंहाचे ध्यान करावे, ज्याचे डोळे उगवत्या सूर्यासारखे तेजस्वी आहेत, जो कमळावर बसलेला आहे, ज्वलंत अग्नीसारखा आहे, ज्याला सुरुवात, मध्य किंवा अंत नाही, जो अजन्मा, प्राचीन, परापरांचा स्वामी आणि जगाचा आधार आहे.

जपेदिदं सन्ततदुः खजालं जहाति नीहारमिवांशुमाली । समातृवर्गस्य करोति मूर्तिं यदा तदा तिष्ठति तत्समीपे ॥ १,२३१.

जो हा स्तोत्र सातत्याने जपतो, त्याचे दुःखांचे जाळे सूर्याच्या किरणांनी धुक्यासारखे नाहीसे होते; जेव्हा तो मातांचा स्वरूप आठवतो, तेव्हा तो त्यांच्याजवळ पोहोचतो.

देवेश्वरस्यापि नृसिंहमूर्तेः पूजां विधातुं त्रिपुरान्तकारी । प्रसाद्य तं देववरं स लब्ध्वा अव्याज्जगन्मातृगणेभ्य एव च ॥ १,२३१.

देवतांचा स्वामी, त्रिपुराचा संहार करणारा, नरसिंह रूपातील त्या श्रेष्ठ देवाची कृपा मिळवून, जगमातांच्या समूहाचे रक्षण करू शकला.

श्रीगरुडमहापुराणम् २३२ सूत उवाच । कुलामृतं प्रवक्ष्यामि स्तोत्रं यत्तु हरोऽब्रवीत् । पृष्टः श्रीनारदेनैव नारदाय तथा शृणु ॥ १,२३२.

सूतमुनी म्हणाले: आता मी वंशामृत, ते स्तोत्र सांगतो, जे हरिने नारदाच्या विचारल्यावर सांगितले; जसे नारदाला सांगितले, तसे तू ऐक.

नारद उवाच । यः संकारे सदा द्वन्द्वैः कामक्रोधैः शुभाशुभैः । शब्दादिविषयैर्बद्धः पीड्यमानः स दुर्मतिः ॥ १,२३२.

नारद म्हणाले: जो जन्ममरणाच्या गोंधळात नेहमी द्वंद्व, काम, क्रोध, शुभ-अशुभ आणि विषयांच्या बंधनात अडकलेला असतो, तो दुःखी आणि गोंधळलेल्या मनाचा असतो.

क्षणं विमुच्यते जन्तुर्मृत्युसंसारसागरात् । भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तो हि त्रिपुरान्तक ॥ १,२३२.

क्षणभर तरी सुद्धा जीव मृत्यूच्या आणि संसाराच्या समुद्रातून मुक्त होतो; हे त्रिपुराचा नाश करणाऱ्या प्रभु, मला हे तुझ्याकडून ऐकायचं आहे.

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नारदस्य त्रिलोचनः । उवाच तमृषिं शम्भुः प्रसन्नवदनो हरः ॥ १,२३२.

नारदाची ही वचने ऐकून, त्रिनेत्री शंकराने प्रसन्न चेहऱ्याने त्या ऋषीला बोलले.

महेश्वर उवाच । ज्ञानामृतं परं गुह्यं रहस्यमृषिसत्तम । वक्ष्यामि शृणु दुः खघ्नं भवबन्धभयामहम् ॥ १,२३२.

महेश्वर म्हणाले: मी तुला हे श्रेष्ठ, गुप्त ज्ञानरूप अमृत सांगतो, हे ऋषिश्रेष्ठ, ऐक, कारण हे दुःख आणि बंधनाची भीती दूर करते.