गरुडपुराणम्

तस्मात्सेवा बुधैः प्रोक्ता भक्तिसाधनभूयसी । ते भक्ता लोकनाथस्य नामकर्मादिकीर्तने ॥ १,२२७.

म्हणून, ज्ञानी लोकांनी सेवा ही भक्ती मिळवण्याचा श्रेष्ठ मार्ग सांगितला आहे; हे भक्त, जगाचा स्वामी असलेल्या परमेश्वराचे नाव, कृत्ये आणि इतर गुण गातात.

मुञ्चन्त्यश्रूणि संहर्षाद्ये प्रहृष्टनूरुहाः । जगद्धातुर्महेशस्य दिव्याज्ञाचरणा वयम् ॥ १,२२७.

जे आनंदाने अश्रू ढाळतात, अंगावर रोमांच येतो, ते म्हणतात, 'आम्ही जगाच्या कर्त्या, महेश्वराच्या दिव्य आज्ञेचे पालन करणारे आहोत.'

इह नित्यक्रियाः कुर्युः स्निग्धा ये वैष्णवास्तु ते । ब्रह्माक्षरं न शृण्वन्वै तया भगवतेरितम् ॥ १,२२७.

इथे जे प्रेमळ वैष्णव आहेत, ते रोजच्या कृत्यांचा अभ्यास करतात; पण जर त्यांनी ब्रह्मस्वरूप अक्षर, जे भगवंताची आज्ञा आहे, ते ऐकले नाही, तर ते व्यर्थ आहे.

प्रणामपूर्वकं भक्त्या यो वदेद्वैष्णवो हि सः । तद्भक्तजनवात्सल्यं पूजनं चानुमोदनम् ॥ १,२२७.

जो भक्तीपूर्वक, नमस्कार करून बोलतो, तोच खरा वैष्णव आहे; त्याचे भगवंताच्या भक्तांवरील प्रेम, त्यांना सन्मान देण्यात आणि त्यांचे कौतुक करण्यात दिसते.

तत्कथाश्रवणे प्रीतिरश्रुनेत्राङ्गविक्रियाः । येन सर्वात्मना विष्णौ भक्त्या भावो निवेशितः ॥ १,२२७.

त्याला भगवंताच्या कथा ऐकण्यात आनंद वाटतो, डोळ्यांत अश्रू येतात, अंगावर रोमांच उभे राहतात—यावरून कळते की त्याची विष्णूभक्ती मनापासून रुजली आहे.

विप्रेभ्यश्च कृतात्मत्वान्महाभागवतो हि सः । विश्वोपकरणं नित्यं तदर्थं सङ्गवर्जनम् । स्वयमभ्यर्चनञ्चैव यो विष्णुञ्चोपजीवति ॥ १,२२७.

स्वतःवर संयम ठेवून, तो द्विजांमध्ये श्रेष्ठ भक्त होतो; तो नेहमी जगाच्या कल्याणासाठी कार्य करतो, वाईट संगती टाळतो आणि स्वतः विष्णूची पूजा करतो.

भक्तिरष्टविधा ह्येषा यस्मिन्म्लेच्छोऽपि वर्तते । स विप्रेन्द्रो मुनिः श्रीमान्स याति परमां गतिम् ॥ १,२२७.

ही भक्ती आठ प्रकारची आहे; जरी कुणी परधर्मीय असला तरी, त्याच्यात ही भक्ती असेल तर तो ब्राह्मणांत श्रेष्ठ, ऋषी आणि भाग्यवान ठरतो आणि सर्वोच्च स्थान मिळवतो.

तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा हरिः । स्मृतः संभाषितो वापि पूजितो वा द्विजोत्तमः । पुनाति भगवद्भक्तश्चण्डालोऽपि यदृच्छया ॥ १,२२७.

त्याला दान द्यावे, त्याच्याकडून घ्यावे; त्याचा सन्मान हरिप्रमाणे करावा. तो आठवला, बोलला किंवा पूजला तरी, अगदी चांडाळ भक्तही सहजपणे पवित्र करतो.

दयां कुरु प्रपन्नाय तवास्मीति च यो वदेत् । अभयं सर्वभूतेभ्यो दद्यादेतद्व्रतं हरेः ॥ १,२२७.

जो शरण आलेल्या माणसाला, 'तू माझा आहेस' असे म्हणतो, त्याच्यावर दया करावी. सर्व प्राण्यांना निर्भयता देणे हेच हरिव्रत आहे.

मन्त्रजापिसहस्रेभ्यः सर्ववेदान्तपारगः । सर्ववेदान्तवित्कोट्यां विष्णुभक्तो विशिष्यते ॥ १,२२७.

मंत्र जप करणाऱ्यांच्या हजारो लोकांपेक्षा, सर्व वेदांत शिकलेल्या लोकांपेक्षा, आणि कोट्यवधी वेदांत जाणणाऱ्यांपेक्षाही, विष्णूभक्त सर्वांत श्रेष्ठ असतो.

एकान्तिनः स्ववपुषा गच्छन्ति परमं पदम् । एकान्तेन समो विष्णुस्तस्मादेषां परायणः ॥ १,२२७.

जे एकनिष्ठ असतात ते स्वतःच्या स्वरूपाने परमपद गाठतात; त्यांच्यासाठी फक्त विष्णूच सर्वोच्च ध्येय असतो.

यस्मादेकान्तिनः प्रोक्तास्तद्भागवतचेतसः । प्रियाणामपि सर्वेषां देवदेवस्य सुप्रियः ॥ १,२२७.

एकनिष्ठ म्हणून ज्यांना ओळखले जाते, त्यांचे मन नेहमी त्याच्याकडे असते; सर्व प्रिय व्यक्तींमध्ये, देवांचा देव त्यांना सर्वांत जास्त प्रिय मानतो.

आपत्स्वपि सदा भस्य भक्तिरव्यभिचारिणा । या प्रीतिरधिका विष्णोर्विषयेष्वनपायिनी ॥ १,२२७.

आपत्तीमध्येही जी भक्ती कधीच ढळत नाही, ती नेहमीच मोठ्या प्रेमाने गौरवली जाते; विष्णूवरील प्रेम हे इतर सर्व गोष्टींपेक्षा मोठे असते आणि कधीही कमी होत नाही.

विष्णुं संस्मरतः सा मे हृदयान्नोपसर्पति । दृढभक्तोऽपि वेदादिसर्वशास्त्रार्थपारगः ॥ १,२२७.

मी विष्णूचे स्मरण करत असताना ती भक्ती माझ्या हृदयातून कधीच जात नाही; जरी कोणी भक्तीमध्ये दृढ असला आणि सर्व वेद व शास्त्रांचे अर्थ शिकला तरीही.

यो न सर्वेश्वरे भक्तस्तं विद्यात्पुरुषाधमम् । नाधीतवेदशास्त्रोऽपि न कृतोऽध्वरसम्भवः । यो भक्तिं वहते विष्णौ तेन सर्वं कृतं भवेत् ॥ १,२२७.

जो सर्वांचा स्वामी असलेल्या देवावर भक्ती करत नाही, त्याला सगळ्यात नीच समजावे; जरी त्याने वेद किंवा शास्त्र शिकले नसले, किंवा यज्ञ केले नसले, तरी जो विष्णूवर भक्ती ठेवतो त्याने सर्व काही साध्य केले असे समजावे.

यज्वानः क्रतुमुख्यानां वेदानां पारगा अपि । न तां यान्ति गतिं भक्ता यां यान्ति मुनिसत्तमाः ॥ १,२२७.

यज्ञ करणारे, अगदी श्रेष्ठ यज्ञ करणारे आणि वेद शिकलेले लोक, ज्या अवस्थेला भक्त साधू पोहोचतात, तिथे पोहोचू शकत नाहीत.

यः कश्चिद्वैष्णवो लोके मिथ्याचारोऽप्यनाश्रमी । पुनाति सकलांल्लोकान्सहस्रांशुरिवोदितः ॥ १,२२७.

जगातला कोणताही वैष्णव, जरी त्याचे वर्तन खोटे असले किंवा तो कोणत्याही आश्रमात नसला, तरी तो उगवत्या सूर्याप्रमाणे सर्व लोकांना पावन करतो.

ये नृशंसा दुरात्मानः पापाचररतास्तथा । तेऽपि यान्ति परं स्थानं नारायणपरायणाः ॥ १,२२७.

जे निर्दयी, वाईट मनाचे आणि पाप करणारे असतात, तरीही जर ते नारायणाच्या भक्तीत मग्न असतील, तर तेही परम स्थान मिळवतात.

दृढा जनार्दने भक्तिर्यदैवाव्यभिचारिणी । तदा कियत्स्वर्गसुखं सैव निर्वाणहेतुका ॥ १,२२७.

जेव्हा जनार्दनावर दृढ आणि कधीही न ढळणारी भक्ती असते, तेव्हा, हे श्रेष्ठ द्विज, स्वर्गातील जेवढे सुख आहे, ते सर्व त्या भक्तीमुळेच मुक्ती मिळवण्याचे कारण होते.

भ्राम्यतां तत्र संसारे नराणां कुर्मदुर्गमे । हस्तावलम्बने ह्येकं येन तुष्येज्जनार्दनः । न शृणोति गुणान्दिव्यान्देवदेवस्य चक्रिणः । स मरो बधिरो ज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ १,२२७.

या जगात कासवाच्या वाटेसारखे कठीण असलेल्या संसारात भटकणाऱ्यांसाठी, जनार्दनाला जे आवडते तेच एकमेव आधार आहे; जो देवांचा देव, चक्रधारी यांच्या दिव्य गुणांचे ऐकतोच नाही, तो मरण पावलेला, बहिरा आणि सर्व धर्मांपासून दूर समजावा.

नाम्नि संकीर्तिते विष्णोर्यस्य पुंसो न जायते । शरीरं पुलकोद्भासि तद्भवेत्कुणपोपमम् ॥ १,२२७.

कोणत्याही माणसाला विष्णूचे नाव घेताना अंगावर रोमांच येत नाही, तर त्याचे शरीर मृत शरीरासारखे आहे.

यस्मिन्भक्तिर्द्विजश्रेष्ठ मुक्तिरप्यचिराद्भवेत् । निविष्टमनसां पुंसां सर्वथा वृजिनक्षयः ॥ १,२२७.

हे श्रेष्ठ द्विज, ज्याच्यात भक्ती आहे त्याला मुक्ती लवकर मिळते; ज्यांचे मन पूर्णपणे स्थिर असते, त्यांचे सर्व पाप सर्व प्रकारे नष्ट होते.

स्वपुरुषमभिवीक्ष्य पाशहस्तं वदति यमः किल तस्य कर्णमूले । परिहर मधुसूदनप्रापन्नन्प्रभुरहमन्यनृणां न वैष्णवानाम् ॥ १,२२७.

यम आपल्या दोरी धरलेल्या सेवकाला पाहून त्या माणसाच्या कानाशी म्हणतो: 'मधुसूदनाच्या आश्रयाला गेलेल्यांना सोडून दे; मी इतरांचा स्वामी आहे, वैष्णवांचा नाही.'

अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यगव्यवसितो हि सः ॥ १,२२७.

कोणाच्याही वागण्यात कितीही दोष असला, तरी जर तो एकनिष्ठ भावाने माझी भक्ती करत असेल, तर त्याला चांगला समजावे, कारण त्याचा निर्धार योग्य आहे.

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं स गच्छति । विप्रेन्द्र प्रतिजानीहि विष्णुभक्तो न नश्यति ॥ १,२२७.

तो लवकरच धर्मात्मा होतो आणि कायमचा शांतता मिळवतो; हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, नक्की समज की विष्णूभक्त कधीही नष्ट होत नाही.

धर्मार्थकामः किं तस्य मुक्तिस्तस्य करे स्थिता । समस्तजगतां मूलं यस्य भक्तिः स्थिरा हरौ ॥ १,२२७.

त्याला धर्म, अर्थ किंवा कामाची गरजच नसते; मुक्ती त्याच्या हातात असते, कारण ज्याची भक्ती हरिवर दृढ असते, तोच सर्व जगाचा आधार असतो.

दैवी ह्येषा गुणमयी हरेर्माया दुरत्यया । तमेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ १,२२७.

ही हरिची गुणांनी बनलेली दैवी माया अत्यंत कठीण आहे; पण जे फक्त त्याच्याकडे शरण जातात, ते या मायेला सहज पार करतात.

किं यज्ञाराधने पुंसा शिष्यते हरिमेधसाम् । भक्त्यैवाराध्यते विष्णुर्नान्यत्तत्रोपकारकम् ॥ १,२२७.

हरि यांना समर्पित यज्ञांच्या पूजेत माणसाला काय उरते? विष्णू फक्त भक्तीनेच संतुष्ट होतात; इतर काहीही त्यात मदतीचे नाही.

न दानैर्विविधैर्दत्तैः पुष्पैर्नैवानुलेपनैः । तोषमेति महात्मासौ यथा भक्त्या जनार्दनः ॥ १,२२७.

विविध दानांनी, फुलांनी किंवा उटण्यांनीसुद्धा, जनार्दन हे महान आत्मा जसे भक्तीने तृप्त होतात तसे इतर काहीच त्यांना तृप्त करू शकत नाही.