गरुडपुराणम्

नित्यशुद्धबुद्धंमुक्तमहामानन्दमद्वयम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्ज्ञानरूपो विमुक्तये ॥ १,२२६.

मी नित्य शुद्ध, बुद्ध, मुक्त, महान आनंदस्वरूप आणि अद्वितीय आहे. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्ञानरूप आणि मुक्तीसाठी.

सूत उवाच । इत्यष्टाङ्गो मया योग उक्तः शौनक मुक्तिदः । नित्यनैमित्तिकं गत्वा लयं प्राकृतबन्धनाः ॥ १,२२६.

सूतम्हणाले: शौनक, मी तुला आठ अंगांनी युक्त असा, मुक्ती देणारा योग सांगितला. रोजच्या आणि विशेष कर्तव्यांचे पालन केल्याने, माणूस निसर्गाच्या बंधनांतून सुटून, अखेरीस लयाला पोचतो.

उत्पद्यन्ते हि संसारे नैकं यात्वा परात्मनाम् । विमुच्यते विमुक्तश्च ज्ञानादज्ञानमोहितः ॥ १,२२६.

या जन्ममरणाच्या फेर्यात अनेक जीव निर्माण होतात; पण जो परमात्म्याला गाठतो, तो ज्ञानाने अज्ञानाचा अंधकार दूर करून खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो.

ततो नं म्रियते दुः खी न रोगी न च वन्धवान् । न पापैर्युज्यते योगी नरके न विपच्यते ॥ १,२२६.

मग तो दुःखात मरत नाही, रोगांनी त्रासला जात नाही, कोणत्याही बंधनात अडकत नाही; योगी पापांनी पकडला जात नाही, नरकातही त्याला यातना भोगाव्या लागत नाहीत.

गर्भवासे स नो दुः खी स स्यान्नारायणोऽव्ययः । भक्त्या त्वनन्यया लभ्यो भगवान्भुक्तिमुक्तिदः ॥ १,२२६.

गर्भात असतानाही त्याला दुःख होत नाही; तो अविनाशी नारायणच होतो. परमेश्वर, जो भोग आणि मुक्ती देतो, तो फक्त अखंड भक्तीनेच मिळतो.

ध्यानेन पूजया जप्यैः सम्यक्स्तोत्रैर्यतव्रतैः । यज्ञैर्दानैश्चित्तशुद्धिस्तया ज्ञानञ्च लभ्यते ॥ १,२२६.

ध्यान, पूजा, जप, योग्य स्तुती, नियम, व्रत, यज्ञ आणि दान यांमुळे मन शुद्ध होते; आणि त्या शुद्धतेतून ज्ञान प्राप्त होते.

प्रणवादिकमन्त्रैश्च जप्यैर्मुक्तिं गता द्विजाः । इन्द्रोऽपि परमं स्थानं गन्धर्वाप्सरसो वराः ॥ १,२२६.

प्रणव आणि इतर मंत्रांचा जप करून, द्विजांनी मुक्ती मिळवली; इंद्र, उत्तम गंधर्व आणि अप्सरा यांनीही सर्वोच्च स्थान गाठले.

प्राप्ता देवाश्च देवत्वं मुनित्वं मुनयो गताः । गन्धर्वत्वञ्च गन्धर्वा राजत्वञ्च नृपादयः ॥ १,२२६.

देवतांनी देवपद मिळवले, ऋषींनी ऋषिपद, गंधर्वांनी गंधर्वपद, आणि राजे व इतरांनी राजसत्ता मिळवली.

श्रीगरुडमहापुराणम् २२७ सूत उवाच । विष्णुभक्तिं प्रवक्ष्यामि यया सर्वमवाप्यते । यथा भक्त्या हरिस्तुष्येत्तथा नान्येन केनचित् ॥ १,२२७.

सूतम्हणाले: आता मी विष्णूभक्ती सांगतो, ज्यामुळे सर्व काही मिळते. अशी भक्ती केल्यानेच हरि खऱ्या अर्थाने प्रसन्न होतो; दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने नाही.

महतः श्रेयसो मूलं प्रसवः पुण्यसन्ततेः । जीवितस्य फलं स्वादु नियतं स्मरणं हरेः ॥ १,२२७.

सर्वोच्च कल्याणाचा मूळ आणि पुण्याची परंपरा याचे कारण म्हणजे, जीवनाचे गोड फळ हे निश्चितच हरिचे स्मरण आहे.

तस्मात्सेवा बुधैः प्रोक्ता भक्तिसाधनभूयसी । ते भक्ता लोकनाथस्य नामकर्मादिकीर्तने ॥ १,२२७.

म्हणून, ज्ञानी लोकांनी सेवा ही भक्ती मिळवण्याचा श्रेष्ठ मार्ग सांगितला आहे; हे भक्त, जगाचा स्वामी असलेल्या परमेश्वराचे नाव, कृत्ये आणि इतर गुण गातात.

मुञ्चन्त्यश्रूणि संहर्षाद्ये प्रहृष्टनूरुहाः । जगद्धातुर्महेशस्य दिव्याज्ञाचरणा वयम् ॥ १,२२७.

जे आनंदाने अश्रू ढाळतात, अंगावर रोमांच येतो, ते म्हणतात, 'आम्ही जगाच्या कर्त्या, महेश्वराच्या दिव्य आज्ञेचे पालन करणारे आहोत.'

इह नित्यक्रियाः कुर्युः स्निग्धा ये वैष्णवास्तु ते । ब्रह्माक्षरं न शृण्वन्वै तया भगवतेरितम् ॥ १,२२७.

इथे जे प्रेमळ वैष्णव आहेत, ते रोजच्या कृत्यांचा अभ्यास करतात; पण जर त्यांनी ब्रह्मस्वरूप अक्षर, जे भगवंताची आज्ञा आहे, ते ऐकले नाही, तर ते व्यर्थ आहे.

प्रणामपूर्वकं भक्त्या यो वदेद्वैष्णवो हि सः । तद्भक्तजनवात्सल्यं पूजनं चानुमोदनम् ॥ १,२२७.

जो भक्तीपूर्वक, नमस्कार करून बोलतो, तोच खरा वैष्णव आहे; त्याचे भगवंताच्या भक्तांवरील प्रेम, त्यांना सन्मान देण्यात आणि त्यांचे कौतुक करण्यात दिसते.

तत्कथाश्रवणे प्रीतिरश्रुनेत्राङ्गविक्रियाः । येन सर्वात्मना विष्णौ भक्त्या भावो निवेशितः ॥ १,२२७.

त्याला भगवंताच्या कथा ऐकण्यात आनंद वाटतो, डोळ्यांत अश्रू येतात, अंगावर रोमांच उभे राहतात—यावरून कळते की त्याची विष्णूभक्ती मनापासून रुजली आहे.

विप्रेभ्यश्च कृतात्मत्वान्महाभागवतो हि सः । विश्वोपकरणं नित्यं तदर्थं सङ्गवर्जनम् । स्वयमभ्यर्चनञ्चैव यो विष्णुञ्चोपजीवति ॥ १,२२७.

स्वतःवर संयम ठेवून, तो द्विजांमध्ये श्रेष्ठ भक्त होतो; तो नेहमी जगाच्या कल्याणासाठी कार्य करतो, वाईट संगती टाळतो आणि स्वतः विष्णूची पूजा करतो.

भक्तिरष्टविधा ह्येषा यस्मिन्म्लेच्छोऽपि वर्तते । स विप्रेन्द्रो मुनिः श्रीमान्स याति परमां गतिम् ॥ १,२२७.

ही भक्ती आठ प्रकारची आहे; जरी कुणी परधर्मीय असला तरी, त्याच्यात ही भक्ती असेल तर तो ब्राह्मणांत श्रेष्ठ, ऋषी आणि भाग्यवान ठरतो आणि सर्वोच्च स्थान मिळवतो.

तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा हरिः । स्मृतः संभाषितो वापि पूजितो वा द्विजोत्तमः । पुनाति भगवद्भक्तश्चण्डालोऽपि यदृच्छया ॥ १,२२७.

त्याला दान द्यावे, त्याच्याकडून घ्यावे; त्याचा सन्मान हरिप्रमाणे करावा. तो आठवला, बोलला किंवा पूजला तरी, अगदी चांडाळ भक्तही सहजपणे पवित्र करतो.

दयां कुरु प्रपन्नाय तवास्मीति च यो वदेत् । अभयं सर्वभूतेभ्यो दद्यादेतद्व्रतं हरेः ॥ १,२२७.

जो शरण आलेल्या माणसाला, 'तू माझा आहेस' असे म्हणतो, त्याच्यावर दया करावी. सर्व प्राण्यांना निर्भयता देणे हेच हरिव्रत आहे.

मन्त्रजापिसहस्रेभ्यः सर्ववेदान्तपारगः । सर्ववेदान्तवित्कोट्यां विष्णुभक्तो विशिष्यते ॥ १,२२७.

मंत्र जप करणाऱ्यांच्या हजारो लोकांपेक्षा, सर्व वेदांत शिकलेल्या लोकांपेक्षा, आणि कोट्यवधी वेदांत जाणणाऱ्यांपेक्षाही, विष्णूभक्त सर्वांत श्रेष्ठ असतो.

एकान्तिनः स्ववपुषा गच्छन्ति परमं पदम् । एकान्तेन समो विष्णुस्तस्मादेषां परायणः ॥ १,२२७.

जे एकनिष्ठ असतात ते स्वतःच्या स्वरूपाने परमपद गाठतात; त्यांच्यासाठी फक्त विष्णूच सर्वोच्च ध्येय असतो.

यस्मादेकान्तिनः प्रोक्तास्तद्भागवतचेतसः । प्रियाणामपि सर्वेषां देवदेवस्य सुप्रियः ॥ १,२२७.

एकनिष्ठ म्हणून ज्यांना ओळखले जाते, त्यांचे मन नेहमी त्याच्याकडे असते; सर्व प्रिय व्यक्तींमध्ये, देवांचा देव त्यांना सर्वांत जास्त प्रिय मानतो.

आपत्स्वपि सदा भस्य भक्तिरव्यभिचारिणा । या प्रीतिरधिका विष्णोर्विषयेष्वनपायिनी ॥ १,२२७.

आपत्तीमध्येही जी भक्ती कधीच ढळत नाही, ती नेहमीच मोठ्या प्रेमाने गौरवली जाते; विष्णूवरील प्रेम हे इतर सर्व गोष्टींपेक्षा मोठे असते आणि कधीही कमी होत नाही.

विष्णुं संस्मरतः सा मे हृदयान्नोपसर्पति । दृढभक्तोऽपि वेदादिसर्वशास्त्रार्थपारगः ॥ १,२२७.

मी विष्णूचे स्मरण करत असताना ती भक्ती माझ्या हृदयातून कधीच जात नाही; जरी कोणी भक्तीमध्ये दृढ असला आणि सर्व वेद व शास्त्रांचे अर्थ शिकला तरीही.

यो न सर्वेश्वरे भक्तस्तं विद्यात्पुरुषाधमम् । नाधीतवेदशास्त्रोऽपि न कृतोऽध्वरसम्भवः । यो भक्तिं वहते विष्णौ तेन सर्वं कृतं भवेत् ॥ १,२२७.

जो सर्वांचा स्वामी असलेल्या देवावर भक्ती करत नाही, त्याला सगळ्यात नीच समजावे; जरी त्याने वेद किंवा शास्त्र शिकले नसले, किंवा यज्ञ केले नसले, तरी जो विष्णूवर भक्ती ठेवतो त्याने सर्व काही साध्य केले असे समजावे.

यज्वानः क्रतुमुख्यानां वेदानां पारगा अपि । न तां यान्ति गतिं भक्ता यां यान्ति मुनिसत्तमाः ॥ १,२२७.

यज्ञ करणारे, अगदी श्रेष्ठ यज्ञ करणारे आणि वेद शिकलेले लोक, ज्या अवस्थेला भक्त साधू पोहोचतात, तिथे पोहोचू शकत नाहीत.

यः कश्चिद्वैष्णवो लोके मिथ्याचारोऽप्यनाश्रमी । पुनाति सकलांल्लोकान्सहस्रांशुरिवोदितः ॥ १,२२७.

जगातला कोणताही वैष्णव, जरी त्याचे वर्तन खोटे असले किंवा तो कोणत्याही आश्रमात नसला, तरी तो उगवत्या सूर्याप्रमाणे सर्व लोकांना पावन करतो.

ये नृशंसा दुरात्मानः पापाचररतास्तथा । तेऽपि यान्ति परं स्थानं नारायणपरायणाः ॥ १,२२७.

जे निर्दयी, वाईट मनाचे आणि पाप करणारे असतात, तरीही जर ते नारायणाच्या भक्तीत मग्न असतील, तर तेही परम स्थान मिळवतात.

दृढा जनार्दने भक्तिर्यदैवाव्यभिचारिणी । तदा कियत्स्वर्गसुखं सैव निर्वाणहेतुका ॥ १,२२७.

जेव्हा जनार्दनावर दृढ आणि कधीही न ढळणारी भक्ती असते, तेव्हा, हे श्रेष्ठ द्विज, स्वर्गातील जेवढे सुख आहे, ते सर्व त्या भक्तीमुळेच मुक्ती मिळवण्याचे कारण होते.