गरुडपुराणम्

यथाग्निरग्नौ संक्षिप्तस्तथात्मा परमात्मनि । ब्रह्मरूपं महापुण्यमोमित्येकाक्षरं जपेत् ॥ १,२२६.

जसे अग्नी अग्नीत एकरूप होतो, तसे आत्मा परमात्म्यात विलीन होतो. म्हणून 'ओं' हे एकाक्षर, ब्रह्मरूप आणि मोठ्या पुण्याचे म्हणून जपावे.

अकारश्च तथोकारो मकारश्चाक्षरत्रयम् । एतास्तिस्त्रस्ततो मात्राः सत्त्वराजसतामसाः ॥ १,२२६.

'अ', 'उ' आणि 'म' ही तीन अक्षरे आहेत. या तीन मात्रा सत्त्व, रज आणि तम या गुणांचे प्रतीक आहेत.

निर्गुणा योगिगम्याद्यार्धमात्रा परा स्थिता । गान्धारीति च विज्ञेया गान्धारस्वरसंश्रया । इत्येतदक्षरं ब्रह्म परमोङ्कारसंज्ञितम् ॥ १,२२६.

गुणांपासून पार असलेली, योग्यांना प्राप्त होणारी अर्धमात्रा ही परम आणि स्थिर आहे. तिला गांधार असे ओळखतात, कारण ती गांधार स्वरात आहे. हे अक्षर म्हणजेच ब्रह्म, ज्याला सर्वोच्च ओंकार म्हणतात.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्थूलदेहविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जरामरणवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला स्थूल शरीर नाही. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला जरा आणि मृत्यू नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पृथिव्या मलवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाय्वाकाशविवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला पृथ्वीच्या अशुद्धीचा स्पर्श नाही. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला वायू आणि आकाश नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सूक्ष्मदेहविवर्जितम् । अहं ब्रह्मपरं ज्योतिः स्थानास्थानविवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला सूक्ष्म शरीर नाही. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला कुठलेही स्थान किंवा नसणे नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्गन्धमात्रविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिः श्रोत्रत्वक्परिवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला फक्त गंध नाही. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला ऐकणे आणि स्पर्श नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जिह्वाघ्राणविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राणापानविवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला जिभ आणि नाक नाही. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला प्राण आणि अपान नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्व्यानोदानविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिरज्ञानपरिवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला व्यान आणि उदान नाही. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला अज्ञान नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिस्तुरीयं परमं पदम् । देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, तेच चतुर्थ आणि सर्वोच्च पद आहे, ज्याला शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, प्राण आणि अहंकार नाही.

नित्यशुद्धबुद्धंमुक्तमहामानन्दमद्वयम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्ज्ञानरूपो विमुक्तये ॥ १,२२६.

मी नित्य शुद्ध, बुद्ध, मुक्त, महान आनंदस्वरूप आणि अद्वितीय आहे. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्ञानरूप आणि मुक्तीसाठी.

सूत उवाच । इत्यष्टाङ्गो मया योग उक्तः शौनक मुक्तिदः । नित्यनैमित्तिकं गत्वा लयं प्राकृतबन्धनाः ॥ १,२२६.

सूतम्हणाले: शौनक, मी तुला आठ अंगांनी युक्त असा, मुक्ती देणारा योग सांगितला. रोजच्या आणि विशेष कर्तव्यांचे पालन केल्याने, माणूस निसर्गाच्या बंधनांतून सुटून, अखेरीस लयाला पोचतो.

उत्पद्यन्ते हि संसारे नैकं यात्वा परात्मनाम् । विमुच्यते विमुक्तश्च ज्ञानादज्ञानमोहितः ॥ १,२२६.

या जन्ममरणाच्या फेर्यात अनेक जीव निर्माण होतात; पण जो परमात्म्याला गाठतो, तो ज्ञानाने अज्ञानाचा अंधकार दूर करून खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो.

ततो नं म्रियते दुः खी न रोगी न च वन्धवान् । न पापैर्युज्यते योगी नरके न विपच्यते ॥ १,२२६.

मग तो दुःखात मरत नाही, रोगांनी त्रासला जात नाही, कोणत्याही बंधनात अडकत नाही; योगी पापांनी पकडला जात नाही, नरकातही त्याला यातना भोगाव्या लागत नाहीत.

गर्भवासे स नो दुः खी स स्यान्नारायणोऽव्ययः । भक्त्या त्वनन्यया लभ्यो भगवान्भुक्तिमुक्तिदः ॥ १,२२६.

गर्भात असतानाही त्याला दुःख होत नाही; तो अविनाशी नारायणच होतो. परमेश्वर, जो भोग आणि मुक्ती देतो, तो फक्त अखंड भक्तीनेच मिळतो.

ध्यानेन पूजया जप्यैः सम्यक्स्तोत्रैर्यतव्रतैः । यज्ञैर्दानैश्चित्तशुद्धिस्तया ज्ञानञ्च लभ्यते ॥ १,२२६.

ध्यान, पूजा, जप, योग्य स्तुती, नियम, व्रत, यज्ञ आणि दान यांमुळे मन शुद्ध होते; आणि त्या शुद्धतेतून ज्ञान प्राप्त होते.

प्रणवादिकमन्त्रैश्च जप्यैर्मुक्तिं गता द्विजाः । इन्द्रोऽपि परमं स्थानं गन्धर्वाप्सरसो वराः ॥ १,२२६.

प्रणव आणि इतर मंत्रांचा जप करून, द्विजांनी मुक्ती मिळवली; इंद्र, उत्तम गंधर्व आणि अप्सरा यांनीही सर्वोच्च स्थान गाठले.

प्राप्ता देवाश्च देवत्वं मुनित्वं मुनयो गताः । गन्धर्वत्वञ्च गन्धर्वा राजत्वञ्च नृपादयः ॥ १,२२६.

देवतांनी देवपद मिळवले, ऋषींनी ऋषिपद, गंधर्वांनी गंधर्वपद, आणि राजे व इतरांनी राजसत्ता मिळवली.

श्रीगरुडमहापुराणम् २२७ सूत उवाच । विष्णुभक्तिं प्रवक्ष्यामि यया सर्वमवाप्यते । यथा भक्त्या हरिस्तुष्येत्तथा नान्येन केनचित् ॥ १,२२७.

सूतम्हणाले: आता मी विष्णूभक्ती सांगतो, ज्यामुळे सर्व काही मिळते. अशी भक्ती केल्यानेच हरि खऱ्या अर्थाने प्रसन्न होतो; दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने नाही.

महतः श्रेयसो मूलं प्रसवः पुण्यसन्ततेः । जीवितस्य फलं स्वादु नियतं स्मरणं हरेः ॥ १,२२७.

सर्वोच्च कल्याणाचा मूळ आणि पुण्याची परंपरा याचे कारण म्हणजे, जीवनाचे गोड फळ हे निश्चितच हरिचे स्मरण आहे.

तस्मात्सेवा बुधैः प्रोक्ता भक्तिसाधनभूयसी । ते भक्ता लोकनाथस्य नामकर्मादिकीर्तने ॥ १,२२७.

म्हणून, ज्ञानी लोकांनी सेवा ही भक्ती मिळवण्याचा श्रेष्ठ मार्ग सांगितला आहे; हे भक्त, जगाचा स्वामी असलेल्या परमेश्वराचे नाव, कृत्ये आणि इतर गुण गातात.

मुञ्चन्त्यश्रूणि संहर्षाद्ये प्रहृष्टनूरुहाः । जगद्धातुर्महेशस्य दिव्याज्ञाचरणा वयम् ॥ १,२२७.

जे आनंदाने अश्रू ढाळतात, अंगावर रोमांच येतो, ते म्हणतात, 'आम्ही जगाच्या कर्त्या, महेश्वराच्या दिव्य आज्ञेचे पालन करणारे आहोत.'

इह नित्यक्रियाः कुर्युः स्निग्धा ये वैष्णवास्तु ते । ब्रह्माक्षरं न शृण्वन्वै तया भगवतेरितम् ॥ १,२२७.

इथे जे प्रेमळ वैष्णव आहेत, ते रोजच्या कृत्यांचा अभ्यास करतात; पण जर त्यांनी ब्रह्मस्वरूप अक्षर, जे भगवंताची आज्ञा आहे, ते ऐकले नाही, तर ते व्यर्थ आहे.

प्रणामपूर्वकं भक्त्या यो वदेद्वैष्णवो हि सः । तद्भक्तजनवात्सल्यं पूजनं चानुमोदनम् ॥ १,२२७.

जो भक्तीपूर्वक, नमस्कार करून बोलतो, तोच खरा वैष्णव आहे; त्याचे भगवंताच्या भक्तांवरील प्रेम, त्यांना सन्मान देण्यात आणि त्यांचे कौतुक करण्यात दिसते.

तत्कथाश्रवणे प्रीतिरश्रुनेत्राङ्गविक्रियाः । येन सर्वात्मना विष्णौ भक्त्या भावो निवेशितः ॥ १,२२७.

त्याला भगवंताच्या कथा ऐकण्यात आनंद वाटतो, डोळ्यांत अश्रू येतात, अंगावर रोमांच उभे राहतात—यावरून कळते की त्याची विष्णूभक्ती मनापासून रुजली आहे.

विप्रेभ्यश्च कृतात्मत्वान्महाभागवतो हि सः । विश्वोपकरणं नित्यं तदर्थं सङ्गवर्जनम् । स्वयमभ्यर्चनञ्चैव यो विष्णुञ्चोपजीवति ॥ १,२२७.

स्वतःवर संयम ठेवून, तो द्विजांमध्ये श्रेष्ठ भक्त होतो; तो नेहमी जगाच्या कल्याणासाठी कार्य करतो, वाईट संगती टाळतो आणि स्वतः विष्णूची पूजा करतो.

भक्तिरष्टविधा ह्येषा यस्मिन्म्लेच्छोऽपि वर्तते । स विप्रेन्द्रो मुनिः श्रीमान्स याति परमां गतिम् ॥ १,२२७.

ही भक्ती आठ प्रकारची आहे; जरी कुणी परधर्मीय असला तरी, त्याच्यात ही भक्ती असेल तर तो ब्राह्मणांत श्रेष्ठ, ऋषी आणि भाग्यवान ठरतो आणि सर्वोच्च स्थान मिळवतो.

तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा हरिः । स्मृतः संभाषितो वापि पूजितो वा द्विजोत्तमः । पुनाति भगवद्भक्तश्चण्डालोऽपि यदृच्छया ॥ १,२२७.

त्याला दान द्यावे, त्याच्याकडून घ्यावे; त्याचा सन्मान हरिप्रमाणे करावा. तो आठवला, बोलला किंवा पूजला तरी, अगदी चांडाळ भक्तही सहजपणे पवित्र करतो.

दयां कुरु प्रपन्नाय तवास्मीति च यो वदेत् । अभयं सर्वभूतेभ्यो दद्यादेतद्व्रतं हरेः ॥ १,२२७.

जो शरण आलेल्या माणसाला, 'तू माझा आहेस' असे म्हणतो, त्याच्यावर दया करावी. सर्व प्राण्यांना निर्भयता देणे हेच हरिव्रत आहे.