गरुडपुराणम्

सन्तोषस्तपसा शान्तिर्वासुदेवार्चनं दमः । आसन पद्मकाद्युक्तं प्राणायामो मरुज्जयः ॥ १,२२६.

संतोष, तप, शांतता, वासुदेवाची पूजा, दम (इंद्रिय-निग्रह); पद्मासना वगैरे आसने; प्राणायाम म्हणजे वाऱ्यावर नियंत्रण.

प्रत्येकं त्रिविधः सोऽपि पूरकुम्भकरेचकैः । लघुर्यो दशमात्रस्तु द्विगुणः स तु मध्यमः ॥ १,२२६.

प्रत्येक प्रकार तीन भागांचा असतो — श्वास घेणे, रोखून ठेवणे आणि सोडणे. हलका प्रकार दहा मापांचा, मध्यम प्रकार त्याच्या दुप्पट असतो.

त्रिगुणाभिस्तु मात्राभिरुत्तमः स उदाहृतः । जपध्यानयुतौ गर्भो विपरीतस्त्वर्भकः ॥ १,२२६.

तीनपट माप असलेला श्रेष्ठ प्रकार मानला जातो; जप आणि ध्यानासह गर्भावस्था प्राप्त होते, उलट केलेला प्रकार बाल्यावस्था म्हणतात.

प्रथमे नजयेत्स्वप्नं मध्यमेन च वेपथुम् । विपाकं हि तृतीयेन जातान्दोषास्त्वनुक्रमात् ॥ १,२२६.

पहिल्या अवस्थेत स्वप्न येऊ नये, दुसऱ्या अवस्थेत अंग थरथरू नये. तिसऱ्या अवस्थेत फळ मिळते आणि दोष एकामागोमाग प्रकट होतात.

आसनस्थन्तुयुञ्जीत कृत्वा च प्रणवं हृदी । पार्ष्णिभ्यां लिङ्गवृषणौ स्पर्शन्नकाग्रमानसः ॥ १,२२६.

आसनावर बसून, ओंकार मनात ठेवावा. टाचा लिंग आणि वृषणांना लावाव्यात, आणि मन नाकाच्या टोकावर एकाग्र करावे.

रजसा तमसो वृत्तिं सत्त्वेन रजसस्तथा । निरुध्य निश्चलो भूत्वा स्थितो युञ्जीत योगवित् ॥ १,२२६.

रजोगुणाच्या प्रवृत्तीला सत्त्वगुणाने, आणि तमोगुणाच्या प्रवृत्तीला रजोगुणाने थांबवावे. शरीर स्थिर ठेवून, योग जाणणाऱ्याने साधना करावी.

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्राणादीनम्न एव च । निगृह्य समवायेन प्रत्याहार मुपक्रमेत् ॥ १,२२६.

इंद्रियांना त्यांच्या विषयांपासून, आणि प्राण वगैरेला देखील, संयमाने दूर ठेवावे. मग समत्वाने प्रत्याहाराची साधना सुरू करावी.

प्राणायामा दशाष्टौ च धारणा सा विधीयते । द्वे धारणे स्मृतो योगो योगिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ १,२२६.

प्राणायामाचे अठरा प्रकार आहेत आणि धारणा करावी असे सांगितले आहे. दोन धारणा योगी आणि तत्वदर्शी लोक योग मानतात.

प्राङ्नाड्यां हृदये चात्र तृतीया च तथोरसि । कण्ठे मुखे ना सिकाग्रे नेत्रे भ्रूमध्यमूर्धसु ॥ १,२२६.

पूर्व नाडी, हृदय, छाती, घसा, तोंड, नाकाचा टोक, डोळे, भुवयांच्या मध्ये आणि डोक्याच्या टोकावर अशी स्थाने सांगितली आहेत.

किञ्चित्तस्मात्परस्मिंश्च धारणा दशधा स्मृता । दशैता धारणाः प्राप्य प्राप्नोत्यक्षररूपताम् ॥ १,२२६.

त्यापुढे थोडे अंतर जाऊन, दहा प्रकारच्या धारणा सांगितल्या आहेत. या दहा धारणा प्राप्त केल्यावर अक्षररूपता मिळते.

यथाग्निरग्नौ संक्षिप्तस्तथात्मा परमात्मनि । ब्रह्मरूपं महापुण्यमोमित्येकाक्षरं जपेत् ॥ १,२२६.

जसे अग्नी अग्नीत एकरूप होतो, तसे आत्मा परमात्म्यात विलीन होतो. म्हणून 'ओं' हे एकाक्षर, ब्रह्मरूप आणि मोठ्या पुण्याचे म्हणून जपावे.

अकारश्च तथोकारो मकारश्चाक्षरत्रयम् । एतास्तिस्त्रस्ततो मात्राः सत्त्वराजसतामसाः ॥ १,२२६.

'अ', 'उ' आणि 'म' ही तीन अक्षरे आहेत. या तीन मात्रा सत्त्व, रज आणि तम या गुणांचे प्रतीक आहेत.

निर्गुणा योगिगम्याद्यार्धमात्रा परा स्थिता । गान्धारीति च विज्ञेया गान्धारस्वरसंश्रया । इत्येतदक्षरं ब्रह्म परमोङ्कारसंज्ञितम् ॥ १,२२६.

गुणांपासून पार असलेली, योग्यांना प्राप्त होणारी अर्धमात्रा ही परम आणि स्थिर आहे. तिला गांधार असे ओळखतात, कारण ती गांधार स्वरात आहे. हे अक्षर म्हणजेच ब्रह्म, ज्याला सर्वोच्च ओंकार म्हणतात.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्थूलदेहविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जरामरणवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला स्थूल शरीर नाही. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला जरा आणि मृत्यू नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पृथिव्या मलवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाय्वाकाशविवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला पृथ्वीच्या अशुद्धीचा स्पर्श नाही. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला वायू आणि आकाश नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सूक्ष्मदेहविवर्जितम् । अहं ब्रह्मपरं ज्योतिः स्थानास्थानविवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला सूक्ष्म शरीर नाही. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला कुठलेही स्थान किंवा नसणे नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्गन्धमात्रविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिः श्रोत्रत्वक्परिवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला फक्त गंध नाही. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला ऐकणे आणि स्पर्श नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जिह्वाघ्राणविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राणापानविवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला जिभ आणि नाक नाही. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला प्राण आणि अपान नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्व्यानोदानविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिरज्ञानपरिवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला व्यान आणि उदान नाही. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला अज्ञान नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिस्तुरीयं परमं पदम् । देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, तेच चतुर्थ आणि सर्वोच्च पद आहे, ज्याला शरीर, इंद्रिये, मन, बुद्धी, प्राण आणि अहंकार नाही.

नित्यशुद्धबुद्धंमुक्तमहामानन्दमद्वयम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्ज्ञानरूपो विमुक्तये ॥ १,२२६.

मी नित्य शुद्ध, बुद्ध, मुक्त, महान आनंदस्वरूप आणि अद्वितीय आहे. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्ञानरूप आणि मुक्तीसाठी.

सूत उवाच । इत्यष्टाङ्गो मया योग उक्तः शौनक मुक्तिदः । नित्यनैमित्तिकं गत्वा लयं प्राकृतबन्धनाः ॥ १,२२६.

सूतम्हणाले: शौनक, मी तुला आठ अंगांनी युक्त असा, मुक्ती देणारा योग सांगितला. रोजच्या आणि विशेष कर्तव्यांचे पालन केल्याने, माणूस निसर्गाच्या बंधनांतून सुटून, अखेरीस लयाला पोचतो.

उत्पद्यन्ते हि संसारे नैकं यात्वा परात्मनाम् । विमुच्यते विमुक्तश्च ज्ञानादज्ञानमोहितः ॥ १,२२६.

या जन्ममरणाच्या फेर्यात अनेक जीव निर्माण होतात; पण जो परमात्म्याला गाठतो, तो ज्ञानाने अज्ञानाचा अंधकार दूर करून खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो.

ततो नं म्रियते दुः खी न रोगी न च वन्धवान् । न पापैर्युज्यते योगी नरके न विपच्यते ॥ १,२२६.

मग तो दुःखात मरत नाही, रोगांनी त्रासला जात नाही, कोणत्याही बंधनात अडकत नाही; योगी पापांनी पकडला जात नाही, नरकातही त्याला यातना भोगाव्या लागत नाहीत.

गर्भवासे स नो दुः खी स स्यान्नारायणोऽव्ययः । भक्त्या त्वनन्यया लभ्यो भगवान्भुक्तिमुक्तिदः ॥ १,२२६.

गर्भात असतानाही त्याला दुःख होत नाही; तो अविनाशी नारायणच होतो. परमेश्वर, जो भोग आणि मुक्ती देतो, तो फक्त अखंड भक्तीनेच मिळतो.

ध्यानेन पूजया जप्यैः सम्यक्स्तोत्रैर्यतव्रतैः । यज्ञैर्दानैश्चित्तशुद्धिस्तया ज्ञानञ्च लभ्यते ॥ १,२२६.

ध्यान, पूजा, जप, योग्य स्तुती, नियम, व्रत, यज्ञ आणि दान यांमुळे मन शुद्ध होते; आणि त्या शुद्धतेतून ज्ञान प्राप्त होते.

प्रणवादिकमन्त्रैश्च जप्यैर्मुक्तिं गता द्विजाः । इन्द्रोऽपि परमं स्थानं गन्धर्वाप्सरसो वराः ॥ १,२२६.

प्रणव आणि इतर मंत्रांचा जप करून, द्विजांनी मुक्ती मिळवली; इंद्र, उत्तम गंधर्व आणि अप्सरा यांनीही सर्वोच्च स्थान गाठले.

प्राप्ता देवाश्च देवत्वं मुनित्वं मुनयो गताः । गन्धर्वत्वञ्च गन्धर्वा राजत्वञ्च नृपादयः ॥ १,२२६.

देवतांनी देवपद मिळवले, ऋषींनी ऋषिपद, गंधर्वांनी गंधर्वपद, आणि राजे व इतरांनी राजसत्ता मिळवली.

श्रीगरुडमहापुराणम् २२७ सूत उवाच । विष्णुभक्तिं प्रवक्ष्यामि यया सर्वमवाप्यते । यथा भक्त्या हरिस्तुष्येत्तथा नान्येन केनचित् ॥ १,२२७.

सूतम्हणाले: आता मी विष्णूभक्ती सांगतो, ज्यामुळे सर्व काही मिळते. अशी भक्ती केल्यानेच हरि खऱ्या अर्थाने प्रसन्न होतो; दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने नाही.