गरुडपुराणम्

अहमित्यङ्कुरोत्पन्नो ममेति स्कन्धवान्महान् । गृहक्षेत्राणि शाखाश्च यत्र दाराभिपल्लवः ॥ १,२२६.

‘मी’ असे जाणवणे म्हणजे बीज उगवले, आणि ‘माझे’पण म्हणजे मोठा खोड वाढला; घर, शेत ही त्याच्या फांद्या, आणि पत्नी म्हणजे त्याची कोवळी पालवी.

धनधान्ये महापत्रे पापमूलोऽतिदुर्गमः । विधिवत्सुखशान्त्यर्थं जातोऽज्ञानमहातरुः ॥ १,२२६.

धन आणि धान्य हे त्याचे मोठे पात्र, पाप हे त्याचे मूळ, आणि ते पार करणे फार कठीण आहे. अशा रीतीने सुख आणि शांततेसाठी अज्ञानाचा हा मोठा वृक्ष जन्माला येतो.

छिन्नो विद्याकुठारेण ते गता लयमीश्वरे । प्राप्य ब्रह्मरसं पीतं नीरजस्कमकण्टकम् ॥ १,२२६.

ज्ञानरूपी कुऱ्हाडीने हा वृक्ष तोडला की त्याच्या फांद्या परमेश्वरात विलीन होतात; ब्रह्माचा रस मिळवून, तो निर्मळ आणि काट्यांशिवाय पितात.

प्राप्नुवन्ति पराः प्राज्ञाः सुखनिर्वृतिमेव च । मूर्तेन्द्रियलयं नूनं न त्वं राजन्न चाप्यहम् ॥ १,२२६.

हे अनुभव ज्यांना मिळतो, ते ज्ञानी परमसुख आणि आनंद प्राप्त करतात; पण राजन, तू आणि मी अजून शरीर आणि इंद्रिये विलीन केलेली नाहीत.

न तन्मात्रादिकं वाचा नैवान्तः करणं तथा । कं वा पश्यसि राजेन्द्र प्रधानमिदमावयोः ॥ १,२२६.

सूक्ष्म तत्त्वे किंवा अंतःकरण शब्दांनी सांगता येत नाहीत; राजाधिराज, आपल्यामध्ये मुख्य तत्त्व म्हणून तू काय पाहतोस?

मृतः परेऽह्नि क्षेत्रज्ञः संजातोऽयं गुणात्मकः । एकत्वेऽपि पृथग्भावस्तथा क्षेत्रात्मनो नृप ॥ १,२२६.

जेव्हा क्षेत्रज्ञ मरतो, तेव्हा तो गुणांनी युक्त होऊन पुन्हा जन्म घेतो; जरी दोघे एकच असले तरी, क्षेत्र आणि आत्मा यामध्ये वेगळेपण असते, राजन.

ज्ञानपूर्ववियोगोऽसौ ज्ञाने नष्टे च योगिनः । सा मुक्तिर्ब्रह्मणा चैक्य मनैक्यं प्राकृतैर्गुणैः ॥ १,२२६.

ज्ञानामुळे निर्माण झालेली वेगळीकडे — आणि जेव्हा ज्ञान नाहीसे होते, तेव्हा योग्याला तीच मुक्ती, ब्रह्माशी एकरूपता आणि मनाची प्रकृतिक गुणांशी एकता मिळते.

तद्गृहं यत्र वसति तद्भोज्यं येन जीवति । यन्मुक्तये तदेवोक्तं ज्ञानाज्ञाने न चान्यथा ॥ १,२२६.

ज्या घरात आपण राहतो, ज्या अन्नावर जगतो, आणि जी गोष्ट मुक्तीकडे नेते — हे सर्व ज्ञान आणि अज्ञानामुळेच होते, दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने नाही.

उपभोगेन पुण्याना मपुण्यानाञ्च पार्थिव । कर्तव्यानाञ्च नित्यानां क्षयन्त्वकरणात्तथा ॥ १,२२६.

भोगल्यामुळे पुण्य आणि पाप, तसेच नित्य कर्तव्ये, राजन, न केल्यामुळे संपतात.

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । यमाः पञ्चाथ नियमाः शौचं द्विविधमीरितम् ॥ १,२२६.

अहिंसा, सत्य, चोरी न करणे, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह — हे पाच यम आहेत; त्यानंतर नियम — शुद्धता दोन प्रकारची सांगितली आहे.

सन्तोषस्तपसा शान्तिर्वासुदेवार्चनं दमः । आसन पद्मकाद्युक्तं प्राणायामो मरुज्जयः ॥ १,२२६.

संतोष, तप, शांतता, वासुदेवाची पूजा, दम (इंद्रिय-निग्रह); पद्मासना वगैरे आसने; प्राणायाम म्हणजे वाऱ्यावर नियंत्रण.

प्रत्येकं त्रिविधः सोऽपि पूरकुम्भकरेचकैः । लघुर्यो दशमात्रस्तु द्विगुणः स तु मध्यमः ॥ १,२२६.

प्रत्येक प्रकार तीन भागांचा असतो — श्वास घेणे, रोखून ठेवणे आणि सोडणे. हलका प्रकार दहा मापांचा, मध्यम प्रकार त्याच्या दुप्पट असतो.

त्रिगुणाभिस्तु मात्राभिरुत्तमः स उदाहृतः । जपध्यानयुतौ गर्भो विपरीतस्त्वर्भकः ॥ १,२२६.

तीनपट माप असलेला श्रेष्ठ प्रकार मानला जातो; जप आणि ध्यानासह गर्भावस्था प्राप्त होते, उलट केलेला प्रकार बाल्यावस्था म्हणतात.

प्रथमे नजयेत्स्वप्नं मध्यमेन च वेपथुम् । विपाकं हि तृतीयेन जातान्दोषास्त्वनुक्रमात् ॥ १,२२६.

पहिल्या अवस्थेत स्वप्न येऊ नये, दुसऱ्या अवस्थेत अंग थरथरू नये. तिसऱ्या अवस्थेत फळ मिळते आणि दोष एकामागोमाग प्रकट होतात.

आसनस्थन्तुयुञ्जीत कृत्वा च प्रणवं हृदी । पार्ष्णिभ्यां लिङ्गवृषणौ स्पर्शन्नकाग्रमानसः ॥ १,२२६.

आसनावर बसून, ओंकार मनात ठेवावा. टाचा लिंग आणि वृषणांना लावाव्यात, आणि मन नाकाच्या टोकावर एकाग्र करावे.

रजसा तमसो वृत्तिं सत्त्वेन रजसस्तथा । निरुध्य निश्चलो भूत्वा स्थितो युञ्जीत योगवित् ॥ १,२२६.

रजोगुणाच्या प्रवृत्तीला सत्त्वगुणाने, आणि तमोगुणाच्या प्रवृत्तीला रजोगुणाने थांबवावे. शरीर स्थिर ठेवून, योग जाणणाऱ्याने साधना करावी.

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्राणादीनम्न एव च । निगृह्य समवायेन प्रत्याहार मुपक्रमेत् ॥ १,२२६.

इंद्रियांना त्यांच्या विषयांपासून, आणि प्राण वगैरेला देखील, संयमाने दूर ठेवावे. मग समत्वाने प्रत्याहाराची साधना सुरू करावी.

प्राणायामा दशाष्टौ च धारणा सा विधीयते । द्वे धारणे स्मृतो योगो योगिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ १,२२६.

प्राणायामाचे अठरा प्रकार आहेत आणि धारणा करावी असे सांगितले आहे. दोन धारणा योगी आणि तत्वदर्शी लोक योग मानतात.

प्राङ्नाड्यां हृदये चात्र तृतीया च तथोरसि । कण्ठे मुखे ना सिकाग्रे नेत्रे भ्रूमध्यमूर्धसु ॥ १,२२६.

पूर्व नाडी, हृदय, छाती, घसा, तोंड, नाकाचा टोक, डोळे, भुवयांच्या मध्ये आणि डोक्याच्या टोकावर अशी स्थाने सांगितली आहेत.

किञ्चित्तस्मात्परस्मिंश्च धारणा दशधा स्मृता । दशैता धारणाः प्राप्य प्राप्नोत्यक्षररूपताम् ॥ १,२२६.

त्यापुढे थोडे अंतर जाऊन, दहा प्रकारच्या धारणा सांगितल्या आहेत. या दहा धारणा प्राप्त केल्यावर अक्षररूपता मिळते.

यथाग्निरग्नौ संक्षिप्तस्तथात्मा परमात्मनि । ब्रह्मरूपं महापुण्यमोमित्येकाक्षरं जपेत् ॥ १,२२६.

जसे अग्नी अग्नीत एकरूप होतो, तसे आत्मा परमात्म्यात विलीन होतो. म्हणून 'ओं' हे एकाक्षर, ब्रह्मरूप आणि मोठ्या पुण्याचे म्हणून जपावे.

अकारश्च तथोकारो मकारश्चाक्षरत्रयम् । एतास्तिस्त्रस्ततो मात्राः सत्त्वराजसतामसाः ॥ १,२२६.

'अ', 'उ' आणि 'म' ही तीन अक्षरे आहेत. या तीन मात्रा सत्त्व, रज आणि तम या गुणांचे प्रतीक आहेत.

निर्गुणा योगिगम्याद्यार्धमात्रा परा स्थिता । गान्धारीति च विज्ञेया गान्धारस्वरसंश्रया । इत्येतदक्षरं ब्रह्म परमोङ्कारसंज्ञितम् ॥ १,२२६.

गुणांपासून पार असलेली, योग्यांना प्राप्त होणारी अर्धमात्रा ही परम आणि स्थिर आहे. तिला गांधार असे ओळखतात, कारण ती गांधार स्वरात आहे. हे अक्षर म्हणजेच ब्रह्म, ज्याला सर्वोच्च ओंकार म्हणतात.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्थूलदेहविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जरामरणवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला स्थूल शरीर नाही. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला जरा आणि मृत्यू नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पृथिव्या मलवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाय्वाकाशविवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला पृथ्वीच्या अशुद्धीचा स्पर्श नाही. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला वायू आणि आकाश नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सूक्ष्मदेहविवर्जितम् । अहं ब्रह्मपरं ज्योतिः स्थानास्थानविवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला सूक्ष्म शरीर नाही. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला कुठलेही स्थान किंवा नसणे नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्गन्धमात्रविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिः श्रोत्रत्वक्परिवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला फक्त गंध नाही. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला ऐकणे आणि स्पर्श नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जिह्वाघ्राणविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राणापानविवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला जिभ आणि नाक नाही. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला प्राण आणि अपान नाही.

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्व्यानोदानविवर्जितम् । अहं ब्रह्म परं ज्योतिरज्ञानपरिवर्जितम् ॥ १,२२६.

मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला व्यान आणि उदान नाही. मी ब्रह्म आहे, तेच परम तेज आहे, ज्याला अज्ञान नाही.