गरुडपुराणम्

यज्ञदानविवाहानां विघ्नकर्ता भवेत्कृमिः । देवतापितृविप्राणामदत्त्वा योऽन्नमश्नुते ॥ १,२२५.

यज्ञ, दान किंवा लग्नात अडथळा आणणारा किडा होतो. देव, पितर किंवा ब्राह्मण यांना अन्न न देता स्वतः खातो, तोही तसाच होतो.

प्रमुक्तो नरकाद्वापि वायसः सन्प्रजायते । ज्येष्ठभ्रात्रपमानाच्च क्रौञ्चयोनौ प्रजायते ॥ १,२२५.

जो नरकातून सुटतो, तो कावळा होतो. मोठ्या भावाचा अपमान करणारा क्रौंच पक्ष्याच्या जातीमध्ये जन्म घेतो.

शूद्रस्तु ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते । तस्यामपत्यमुत्पाद्य काष्ठान्तः कटीको भवेत् ॥ १,२२५.

शूद्र जर ब्राह्मण स्त्रीकडे गेला, तर तो किड्याच्या पोटी जन्म घेतो. तिच्यापासून मूल जन्माला घातल्यास, तो लाकडात राहणारा किडा होतो.

कृतघ्नः कृमिकः कीटः पतङ्गो वृश्चिकस्तथा । अशस्त्रं पुरुषं हर्ता नरः सञ्जायते खरः ॥ १,२२५.

कृतघ्न माणूस किडा, कीटक, पतंग किंवा विंचू होतो. निःशस्त्र माणसाचे काही चोरल्यास, तो गाढव होतो.

कृमिः स्त्रीवधकर्ता च बालहन्ता च जायते । भोजनञ्चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः ॥ १,२२५.

जो स्त्री किंवा लहान मुलांना मारतो, तो किडा होतो. जेवण चोरल्यास, तो माशी होतो.

हृत्वाज्यञ्चैव मार्जारस्तिलहृच्चैव मूषकः । घृतं हृत्वा च नकुलः काको मद्भुरमामिषम् ॥ १,२२५.

तूप चोरणारा मांजर होतो, तीळ चोरणारा उंदीर होतो, साजूक तूप चोरणारा मुंगूस होतो, मांस किंवा भात चोरणारा कावळा होतो.

मधु हृत्वा नरो दंशपूपं हृत्वा पिपीलिकः । अपो हृत्वा तु पापात्मा वायसः सम्प्रजायते ॥ १,२२५.

मध चोरणारा डास किंवा चावणारा कीटक होतो, पापड किंवा गोड पदार्थ चोरणारा मुंगी होतो, पाणी चोरणारा पापी कावळा होतो.

हृते काष्ठे च हारीतः कपोतो वा प्रजायते । हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते ॥ १,२२५.

लाकूड चोरणारा पोपट किंवा कपोत होतो. सोनं किंवा भांडी चोरणारा किड्याच्या पोटी जन्म घेतो.

कार्पासिके हृते क्रौञ्चो वह्रिहर्ता बकस्तथा । मयूरो वर्णकं हृत्वा शाकपत्रञ्च जायते ॥ १,२२५.

कापूस चोरणारा क्रौंच पक्षी होतो, नांगर चोरणारा बगळा होतो, रंगीत पूड चोरणारा मोर होतो, भाजीची पानं चोरणारा ससा होतो.

जीवञ्जीवकतां याति रक्तवस्त्वपहृन्नरः । छुछुन्दरिः शुभान्गन्धाञ्छशं हृत्वा शशो भवेत् ॥ १,२२५.

जिवंत प्राणी चोरणारा मुंगूस होतो, लाल वस्त्र चोरणारा उंदीर होतो, सुवासिक पदार्थ चोरणारा ससा होतो.

षण्डाः कलापहरणे काष्ठहृत्तृणकीटकः । पुष्पं हृत्वा दरिद्रस्तु पङ्गुर्याचकहृन्नरः ॥ १,२२५.

दागिने चोरणारे शंढ लाकडात राहणारे किडे होतात. फुलं चोरणारा गरीब होतो. अपंगाच्या भिक्षापात्र चोरणारा अपंगच होतो.

शाकहर्ता च हारीतस्तोयहर्ता च चातकः । गृहहृन्नरकान्गत्वा रौरवादीन्सुदारुणान् ॥ १,२२५.

भाजी चोरणारा पोपट होतो, पाणी चोरणारा चातक पक्षी होतो. घर चोरणारा नरकात जाऊन भयंकर रूपात जन्म घेतो.

तृणगुल्मलतावल्लीत्वग्घारी तरुतां व्रजेत् । एष एव क्रमो दृष्टो गोसुवर्णादिहारिणाम् ॥ १,२२५.

गवत, झुडुपं, वेल, झाडाची साल चोरणारा झाड होतो. गायी, सोनं वगैरे चोरणाऱ्यांनाही हाच क्रम लागू पडतो.

विद्यापहारी मूकः स्याद्गत्वा च नरकान्बहन् । असमिद्धे हुते चाग्नौ मन्दाग्निः खलु जायते ॥ १,२२५.

विद्या चोरणारा माणूस मुका होतो आणि नरकात जाऊन, यज्ञातील अग्नी नीट पेटला नाही तर मंद अग्नी होतो.

परनिन्दा कृतघ्नत्वं परसीमाभिघातनम् । नैष्ठुर्यं निर्घृणत्वञ्च परदारोपसेवनम् ॥ १,२२५.

दुसऱ्याची निंदा करणे, कृतघ्नता, दुसऱ्याच्या जमिनीवर अतिक्रमण करणे, कठोरपणा, निर्दयपणा आणि दुसऱ्याच्या बायेकडे जाणे—

परस्वहरणाशौचं देवतानां च कुत्सनम् । निकृत्य बन्धनं नॄणां कार्पण्यञ्च नृणां वधः । उपलक्षणाद्विजानीयान्मुक्तानां नरकादनु ॥ १,२२५.

इतरांचे धन चोरणे, अपवित्रता, देवांची निंदा करणे, कपट, लोकांना बांधून ठेवणे, कंजुषपणामुळे हत्या करणे — या सर्व लक्षणांवरून नरकातून सुटलेल्यांना ओळखावे.

दया भूतेषु संवादः परलोकं प्रति क्रिया । सत्यं हितार्थमुक्तिश्च वेदप्रामाण्यदर्शनम् ॥ १,२२५.

सर्व प्राण्यांवर दया, सत्य बोलणे, परलोकासाठी चांगली कृत्ये करणे, हितासाठी सत्य सांगणे आणि वेदांचा मान राखणे — ही त्यांची लक्षणे आहेत.

गुरुदेवर्षिसिद्धर्षिसेवनं साधुसंयमः । सत्क्रियाष्वसनं मैत्री स्वर्गस्य लक्षणं विदुः । अष्टाङ्गयोगविज्ञानात्प्राप्नोत्यात्यन्तिकं फलम् ॥ १,२२५.

गुरु, देव, ऋषी आणि सिद्ध यांची सेवा करणे, सज्जनांमध्ये संयम ठेवणे, चांगल्या वागणुकीत आनंद मानणे, मैत्री — ही स्वर्गाची लक्षणे मानली जातात; आणि अष्टांग योगाचे ज्ञान मिळवल्यावर अत्युच्च फळ मिळते.

श्रीगरुडमहापुराणम् २२६ सूत उवाच वक्ष्ये साङ्गं महायोगं भुक्तिमुक्तिकरं परम् । सर्वपापप्रशमनं भक्त्यानुपठितं शृणु ॥ १,२२६.

सूतमुनी म्हणाले: मी आता संपूर्ण महायोग सांगतो, जो सुख आणि मुक्ती देतो, सर्व पापे नाहीशी करतो — भक्तीने ऐक.

ममेति मूलं दुः खस्य न ममेति निवर्तनम् । दत्तात्रेयो ह्यलर्काय इममाह महामतिः ॥ १,२२६.

‘माझे’ असे वाटणे हे दुःखाचे मूळ आहे; आणि ‘माझे’पण नाहीसे झाले की दुःखही संपते. दत्तात्रेय या महान ज्ञानी ऋषीने अलर्काला हे सांगितले.

अहमित्यङ्कुरोत्पन्नो ममेति स्कन्धवान्महान् । गृहक्षेत्राणि शाखाश्च यत्र दाराभिपल्लवः ॥ १,२२६.

‘मी’ असे जाणवणे म्हणजे बीज उगवले, आणि ‘माझे’पण म्हणजे मोठा खोड वाढला; घर, शेत ही त्याच्या फांद्या, आणि पत्नी म्हणजे त्याची कोवळी पालवी.

धनधान्ये महापत्रे पापमूलोऽतिदुर्गमः । विधिवत्सुखशान्त्यर्थं जातोऽज्ञानमहातरुः ॥ १,२२६.

धन आणि धान्य हे त्याचे मोठे पात्र, पाप हे त्याचे मूळ, आणि ते पार करणे फार कठीण आहे. अशा रीतीने सुख आणि शांततेसाठी अज्ञानाचा हा मोठा वृक्ष जन्माला येतो.

छिन्नो विद्याकुठारेण ते गता लयमीश्वरे । प्राप्य ब्रह्मरसं पीतं नीरजस्कमकण्टकम् ॥ १,२२६.

ज्ञानरूपी कुऱ्हाडीने हा वृक्ष तोडला की त्याच्या फांद्या परमेश्वरात विलीन होतात; ब्रह्माचा रस मिळवून, तो निर्मळ आणि काट्यांशिवाय पितात.

प्राप्नुवन्ति पराः प्राज्ञाः सुखनिर्वृतिमेव च । मूर्तेन्द्रियलयं नूनं न त्वं राजन्न चाप्यहम् ॥ १,२२६.

हे अनुभव ज्यांना मिळतो, ते ज्ञानी परमसुख आणि आनंद प्राप्त करतात; पण राजन, तू आणि मी अजून शरीर आणि इंद्रिये विलीन केलेली नाहीत.

न तन्मात्रादिकं वाचा नैवान्तः करणं तथा । कं वा पश्यसि राजेन्द्र प्रधानमिदमावयोः ॥ १,२२६.

सूक्ष्म तत्त्वे किंवा अंतःकरण शब्दांनी सांगता येत नाहीत; राजाधिराज, आपल्यामध्ये मुख्य तत्त्व म्हणून तू काय पाहतोस?

मृतः परेऽह्नि क्षेत्रज्ञः संजातोऽयं गुणात्मकः । एकत्वेऽपि पृथग्भावस्तथा क्षेत्रात्मनो नृप ॥ १,२२६.

जेव्हा क्षेत्रज्ञ मरतो, तेव्हा तो गुणांनी युक्त होऊन पुन्हा जन्म घेतो; जरी दोघे एकच असले तरी, क्षेत्र आणि आत्मा यामध्ये वेगळेपण असते, राजन.

ज्ञानपूर्ववियोगोऽसौ ज्ञाने नष्टे च योगिनः । सा मुक्तिर्ब्रह्मणा चैक्य मनैक्यं प्राकृतैर्गुणैः ॥ १,२२६.

ज्ञानामुळे निर्माण झालेली वेगळीकडे — आणि जेव्हा ज्ञान नाहीसे होते, तेव्हा योग्याला तीच मुक्ती, ब्रह्माशी एकरूपता आणि मनाची प्रकृतिक गुणांशी एकता मिळते.

तद्गृहं यत्र वसति तद्भोज्यं येन जीवति । यन्मुक्तये तदेवोक्तं ज्ञानाज्ञाने न चान्यथा ॥ १,२२६.

ज्या घरात आपण राहतो, ज्या अन्नावर जगतो, आणि जी गोष्ट मुक्तीकडे नेते — हे सर्व ज्ञान आणि अज्ञानामुळेच होते, दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने नाही.

उपभोगेन पुण्याना मपुण्यानाञ्च पार्थिव । कर्तव्यानाञ्च नित्यानां क्षयन्त्वकरणात्तथा ॥ १,२२६.

भोगल्यामुळे पुण्य आणि पाप, तसेच नित्य कर्तव्ये, राजन, न केल्यामुळे संपतात.