गरुडपुराणम्

रक्तो हरिर्नरैः पूज्यो नरा दशशतायुषः । तत्र विष्णुर्भोमरथः क्षत्रिया राक्षसानहन् ॥ १,२२३.

त्या काळात लोक लालसर वर्णाचे असतात आणि दहा शतके जगतात. विष्णू पृथ्वीवर रथावरून फिरतो आणि क्षत्रिय राक्षसांचा नाश करतात.

द्विपादविग्रहो धर्मः पीतताञ्चाच्युते गते । चतुः शतायुषो लोका द्विजक्षत्रोद्भवाः प्रजाः ॥ १,२२३.

द्वापरयुगात धर्म दोन पायांवर उभा असतो आणि अच्युत निघून गेल्यावर धर्म कमी होतो. त्या काळात लोक चारशे वर्षं जगतात आणि ब्राह्मण-क्षत्रियांपासून संतती होते.

तत्र दृष्ट्वाल्पबुद्धींश्च विष्णुर्व्यासस्वरूपधृक् । तदेकन्तु यजुर्वेदं? चतुर्धा व्यभजत्पुनः ॥ १,२२३.

त्या काळात, लोकांची बुद्धी कमी पाहून, विष्णूने व्यासरूप धारण करून यजुर्वेद पुन्हा चार भागांत विभागला.

शिष्यानध्यापयामास समस्तांस्तान्निबोध मे । ऋग्वेदमथ पैलन्त्सामवेदञ्च जैमिनिम् ॥ १,२२३.

त्यांनी सर्व शिष्यांना शिकवले. ऐक, ऋग्वेद पैल यांना मिळाला, सामवेद जैमिनी यांना मिळाला.

अथर्वाणं सुमन्तुन्तु यजुर्वेदं महामुनिम् । वैशम्पायनमङ्गन्तु पुराणं सूतमेव च । अष्टादशपुराणानि यैर्वेद्यो हरिरेव हि ॥ १,२२३.

अथर्ववेद सुमंतु यांना मिळाला, यजुर्वेद महान ऋषींना मिळाला, अंग वैशंपायन यांना मिळाले, आणि पुराण सूत यांना मिळाले; या अठरा पुराणांतून हरि ओळखला जातो.

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितच्चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ १,२२३.

सृष्टी, प्रलय, वंश, मन्वंतर आणि वंशांची कथा — ही पाच लक्षणे पुराणाची आहेत.

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवञ्च शैवं भागवतन्तथा । भविष्यन्नारदीयञ्चस्कान्दं लिङ्गं वराहकम् ॥ १,२२३.

ब्रह्म, पद्म, वैष्णव, शैव, भागवत, भविष्य, नारदीय, स्कांद, लिंग आणि वराह ही पुराणे आहेत.

मार्कण्डेयं तथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च । कौर्मं मात्स्यं गारुडञ्च वायवीयमनन्तरम् । अष्टादशसमुद्दिष्टं ब्रह्माण्डमिति संज्ञितम् ॥ १,२२३.

मार्कंडेय, आग्नेय, ब्रह्मवैवर्त, कूर्म, मत्स्य, गरुड, वायवीय आणि ब्रह्मांड — ही अठरा पुराणे ब्रह्मांड नावाने ओळखली जातात.

अन्यान्युपपुराणानि मुनिभिः कथितानि तु । आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहमथापरम् ॥ १,२२३.

इतर उपपुराणे ऋषींनी सांगितली आहेत: पहिले सनत्कुमारांनी सांगितले, नंतर नरसिंह.

तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भाषितम् । चतुर्थं शिवधर्माख्यं स्यान्नन्दीश्वरभाषितम् ॥ १,२२३.

तिसरे स्कांद पुराण कुमाराने सांगितले, चौथे शिवधर्म नावाचे नंदीश्वराने सांगितले.

दुर्वाससोक्तमाश्चर्यं नारदोक्तमतः परम् । कापिलं वामनञ्चैव तथैवोशनसेरितम् ॥ १,२२३.

दुर्वासांनी सांगितलेले अद्भुत, नंतर नारदांनी सांगितलेले, कपिल, वामन आणि उषणाने सांगितलेले असेही आहेत.

ब्रह्माण्डं वारुणञ्चाथ कालिकाह्वयमेव च । माहेश्वरं तथा साम्बमेवं सर्वार्थसञ्चयम् । पराशरोक्तमपरं मारीचं भार्गवाह्वयम् ॥ १,२२३.

ब्रह्मांड, वारुण, कालिका नावाचे, माहेश्वर, सांब — असे सर्व अर्थांचा संग्रह; पराशरांनी सांगितलेले, मारिच आणि भार्गव नावाचेही आहेत.

पुराणं धर्मशास्त्रञ्च वेदास्त्वङ्गानि यन्मुने । न्यायः शौनक मीमांसा आयुर्वेदार्थशास्त्रकम् । गान्धर्वश्च धनुर्वेदो विद्या ह्यष्टादशस्मृताः ॥ १,२२३.

पुराण, धर्मशास्त्र, वेद आणि त्यांची अंगे, हे ऋषे; न्याय, शौनक, मीमांसा, आयुर्वेद, अर्थशास्त्र, गंधर्व, धनुर्वेद — या अठरा विद्या मानल्या जातात.

द्वापरान्तेन च हरिर्गुरुभारमपाहरत् । एकपादस्थिते धर्मे कृष्णत्वञ्चाच्युते गते ॥ १,२२३.

द्वापारयुगाच्या शेवटी हरिने गुरूंचा भार दूर केला; धर्म एका पायावर उभा राहिला आणि कृष्ण अच्युत होऊन निघून गेला.

जनास्तदा दुराचारा भविष्यन्ति च निर्दयाः । सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणाः । कालसञ्चोदितास्तेऽपि परिवर्तन्त आत्मनि ॥ १,२२३.

तेव्हा लोक दुष्ट आणि निर्दयी होतील; सत्त्व, रज आणि तम हे गुण माणसात दिसतात आणि काळाच्या प्रेरणेने ते मनात फिरतात.

प्रभूतञ्च यदा सत्त्वं मनो बुद्धीन्द्रियाणि च । तदा कृतयुगं विद्याज्ज्ञाने तपसि यद्रतिः ॥ १,२२३.

जेव्हा सत्त्व, मन, बुद्धी आणि इंद्रिये पुष्कळ असतात, तेव्हा ते कृतयुग समजावे, जेव्हा ज्ञान आणि तप यात आनंद असतो.

यदा कर्मसु काम्येषु शक्तिर्यशसि देहिनाम् । तदा त्रेता रजोभूतिरिति जानीहि शौनक ॥ १,२२३.

जेव्हा लोकांची शक्ती कर्म, इच्छा आणि कीर्तीमध्ये असते, तेव्हा, शौनक, जाण की त्रेतायुग म्हणजे रजोगुणाचा प्रभाव आहे.

यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भश्च मत्सरः । कर्मणाञ्चापि काम्यानां द्वापरं तद्रजस्तमः ॥ १,२२३.

जेव्हा लोभ, असमाधान, अहंकार, दंभ, मत्सर आणि काम्य कर्मे असतात, तेव्हा द्वापारयुग — रज आणि तम यांचा संयोग — असे समजावे.

यदा सदानृतं तन्द्रा निद्रा हिंसादिसाधनम् । शोकमोहौ भयं दैन्यं स कलिस्तमसि स्मृतः ॥ १,२२३.

जेव्हा नेहमी असत्य, आळस, झोप, हिंसा, शोक, मोह, भीती आणि दारिद्र्य असते, तेव्हा ते कलियुग, तमोगुणाने भरलेले, असे समजले जाते.

यस्मिञ्जनाः कामिनः स्युः शश्वत्कटुकभाषिणः । दस्यूत्कृष्टा जनपदा वेदाः पाषण्डदूषिताः ॥ १,२२३.

ज्यात लोक कामुक, नेहमी कठोर बोलणारे, दरोडेखोर गावांवर राज्य करतात आणि वेद पाखंडी लोकांनी दूषित केलेले असतात.

राजानश्च प्रजाभिक्षाः शिश्नोदरपराजिताः । अव्रता वटवोऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिनः ॥ १,२२३.

राजे प्रजेकडून भीक मागतात, वासना आणि भुकेने जिंकलेले असतात; व्रत नसलेले, अपवित्र ब्राह्मण, आणि भिक्षुक गृहस्थ असतात.

तपस्विनो ग्रामवासाः न्यासिनो ह्यर्थलोलुपाः । ह्रस्वकाया महाहाराश्चौरास्ते साधवः स्मृताः ॥ १,२२३.

तपस्वी गावात राहतील, संन्यासी धनाच्या मागे लागतील; अंगाने लहान असणारे लोक भरपूर खातील, आणि चोर लोकांना चांगले समजले जाईल.

त्यक्ष्यन्ति भृत्याश्च पतिं तापसस्त्यक्ष्यति व्रतम् । शूद्राः प्रतिग्रहिष्यन्ति वैश्या व्रतपरायणः ॥ १,२२३.

नोकर आपल्या मालकाला सोडून जातील, तपस्वी आपले व्रत सोडतील; शूद्र लोक दान स्वीकारतील, आणि वैश्य लोक धर्मकर्मात मन लावतील.

उद्विग्नाः सन्ति च जनाः पिशाचसदृशाः प्रजाः । अन्यायभोजनेनाग्निदेवतातिथिपूजनम् ॥ १,२२३.

लोक नेहमीच काळजीत राहतील, आणि माणसे राक्षसांसारखी दिसतील; चुकीच्या मार्गाने मिळवलेल्या अन्नाने अग्नी, देवता आणि पाहुण्यांची पूजा केली जाईल.

करिष्यन्ति कलौ प्राप्ते न च पित्र्योदकक्रियाम् । स्त्रीपराश्च जनाः सर्वे शूद्रप्रायाश्च शौनक ॥ १,२२३.

कलियुग येताच लोक पितरांसाठी पाणी देण्याचा विधी करणार नाहीत; सर्व लोक स्त्रियांच्या मागे लागतील, आणि बहुतेक लोक शूद्रच असतील, शौनक.

बहुप्रजाल्पभाग्याश्च भविष्यन्ति कलौ स्त्रियः । शिरः कण्डूयनपरा आज्ञां भेत्स्यन्ति भर्त्सिताः ॥ १,२२३.

कलियुगात स्त्रिया खूप बोलक्या आणि नशिबवान असतील; त्या डोकं खाजवण्यात गुंतलेल्या राहतील, आणि ओरडले की आज्ञा मोडतील.

विष्णुं न पूजयिष्यन्ति पाषण्डोपहता जनाः । कलेर्दोषनिधेर्विप्रा अस्ति ह्येको महागुणः ॥ १,२२३.

पाखंडी विचारांनी भरलेले लोक विष्णूची पूजा करणार नाहीत; पण ब्राह्मणांनो, कलियुगात दोष जरी खूप असले तरी एक मोठा गुण आहे.

कीर्तनादेव कृष्णस्य महाबन्धं परित्यजेत् । कृते यद्ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां जपतः फलम् ॥ १,२२३.

फक्त कृष्णाचे नामस्मरण केल्याने मोठ्या बंधनातून मुक्तता मिळते; कृतयुगात विष्णूचे ध्यान करून, त्रेतायुगात जप करून जे फळ मिळते,

द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात् । तस्माद्ध्येयो हरिर्नित्यं गेयः पूज्यश्च शौनक ॥ १,२२३.

द्वापरयुगात सेवा करून जे फळ मिळते, ते कलियुगात हरिच्या कीर्तनाने मिळते; म्हणून, शौनक, हरिचे नेहमी ध्यान करावे, त्याचे गुणगान करावे आणि पूजा करावी.