गरुडपुराणम्

दधि स्यात्कृष्णवर्णाया दर्भोदकसमायुतम् । गोमूत्रमाषकाण्यष्टौ गोमयस्य चतुष्टयम् ॥ १,२२२.

काळ्या रंगासाठी दही, त्यात दर्भाचं पाणी मिसळावं; गोमूत्रासाठी आठ माषा, आणि गोमयासाठी चार माषा वापरावेत.

क्षीरस्य द्वादश प्रोक्ता दध्नस्तु दश उच्यते । घृतस्य माषकाः पञ्च पञ्चगव्यं मलापहम् ॥ १,२२२.

दुधासाठी बारा माषा, दह्यासाठी दहा, तुपासाठी पाच माषा सांगितले आहेत. पंचगव्य हे मलाचा नाश करणारं आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् २२३ ब्रह्मोवाच मुनिभिश्चरिता धर्मा भक्त्या व्यास मयोदिताः । यैर्विष्णुस्तुष्यते चैव सूर्यादिपरिचारणात् ॥ १,२२३.

ब्रह्मा म्हणाले: ऋषींनी भक्तीने आचरलेले धर्म, मी आणि व्यास यांनी सांगितलेले, हेच ते आहेत ज्यामुळे विष्णू प्रसन्न होतो. सूर्यादी देवांची सेवा हाही त्यातच येतो.

तर्पणेन च होमेन सन्ध्याया वन्दनेन च । प्राप्यते भगवान् विष्णुर्धर्मकामार्थमोक्षदः ॥ १,२२३.

तर्पण, होम, आणि संध्याकाळी वंदन या सर्वांमुळे भगवंत विष्णू मिळतो, जो धर्म, काम, अर्थ आणि मोक्ष देणारा आहे.

धर्मो हि भगवान्विष्णुः पूजी विष्णोस्तु तर्पणम् । होमः सन्ध्या तथा ध्यानं धारणा सकलं हरिः ॥ १,२२३.

धर्म म्हणजेच भगवंत विष्णू; विष्णूची पूजा म्हणजे तर्पण; होम, संध्या, ध्यान, धारणा — हे सगळं हरिच आहे.

सूच उवाच । प्रलयं जगतो वक्ष्ये तत्सर्वं शृणु शौनक । चतुर्युगसहस्रन्तु कल्पैकाब्जदिनं स्मृतम् ॥ १,२२३.

सूच म्हणाले: मी या जगाचा प्रलय सांगतो, ते सर्व ऐक, शौनक. चार युगांच्या हजार चक्रांनी एक ब्रह्माचा दिवस, म्हणजे कल्पा, पूर्ण होतो.

कृतत्रेताद्वापरादियुगावस्था निबोधमे । कृते धर्मश्चतुष्पाच्च सत्यं दानं तपो दया ॥ १,२२३.

कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलियुग या अवस्थांचा अर्थ समजून घे. कृतयुगात धर्म चार पायांवर उभा असतो — सत्य, दान, तप आणि दया.

धर्मपाता हरिश्चेति सन्तुष्टा ज्ञानिनो नराः । चतुर्वर्षसहस्राणि नरा जीवन्ति वै तदा ॥ १,२२३.

धर्म कमी झाला तरी हरि उपस्थित असतो आणि ज्ञानी लोक समाधानी असतात. त्या काळात माणसं चार हजार वर्षं जगतात.

कृतान्ते क्षत्त्रियैर्विप्रा विट्शूद्राश्च जिता द्विजैः । शूरश्चातिबलो विष्णू रक्षांसि च जघान ह ॥ १,२२३.

कृतयुगाच्या शेवटी क्षत्रियांनी ब्राह्मण, वैश्य आणि शूद्रांना जिंकले. पराक्रमी आणि बलाढ्य विष्णूने राक्षसांचा नाश केला.

त्रेतायुगे त्रिपाद्धर्मः सत्यदानदयात्मकः । नरा यज्ञपरास्तस्मिंस्तथा क्षत्रोद्भवं जगत् ॥ १,२२३.

त्रेतायुगात धर्म तीन पायांवर उभा असतो — सत्य, दान आणि दया. त्या काळात लोक यज्ञाला महत्त्व देतात आणि जग क्षत्रियांपासून निर्माण होतं.

रक्तो हरिर्नरैः पूज्यो नरा दशशतायुषः । तत्र विष्णुर्भोमरथः क्षत्रिया राक्षसानहन् ॥ १,२२३.

त्या काळात लोक लालसर वर्णाचे असतात आणि दहा शतके जगतात. विष्णू पृथ्वीवर रथावरून फिरतो आणि क्षत्रिय राक्षसांचा नाश करतात.

द्विपादविग्रहो धर्मः पीतताञ्चाच्युते गते । चतुः शतायुषो लोका द्विजक्षत्रोद्भवाः प्रजाः ॥ १,२२३.

द्वापरयुगात धर्म दोन पायांवर उभा असतो आणि अच्युत निघून गेल्यावर धर्म कमी होतो. त्या काळात लोक चारशे वर्षं जगतात आणि ब्राह्मण-क्षत्रियांपासून संतती होते.

तत्र दृष्ट्वाल्पबुद्धींश्च विष्णुर्व्यासस्वरूपधृक् । तदेकन्तु यजुर्वेदं? चतुर्धा व्यभजत्पुनः ॥ १,२२३.

त्या काळात, लोकांची बुद्धी कमी पाहून, विष्णूने व्यासरूप धारण करून यजुर्वेद पुन्हा चार भागांत विभागला.

शिष्यानध्यापयामास समस्तांस्तान्निबोध मे । ऋग्वेदमथ पैलन्त्सामवेदञ्च जैमिनिम् ॥ १,२२३.

त्यांनी सर्व शिष्यांना शिकवले. ऐक, ऋग्वेद पैल यांना मिळाला, सामवेद जैमिनी यांना मिळाला.

अथर्वाणं सुमन्तुन्तु यजुर्वेदं महामुनिम् । वैशम्पायनमङ्गन्तु पुराणं सूतमेव च । अष्टादशपुराणानि यैर्वेद्यो हरिरेव हि ॥ १,२२३.

अथर्ववेद सुमंतु यांना मिळाला, यजुर्वेद महान ऋषींना मिळाला, अंग वैशंपायन यांना मिळाले, आणि पुराण सूत यांना मिळाले; या अठरा पुराणांतून हरि ओळखला जातो.

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितच्चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ १,२२३.

सृष्टी, प्रलय, वंश, मन्वंतर आणि वंशांची कथा — ही पाच लक्षणे पुराणाची आहेत.

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवञ्च शैवं भागवतन्तथा । भविष्यन्नारदीयञ्चस्कान्दं लिङ्गं वराहकम् ॥ १,२२३.

ब्रह्म, पद्म, वैष्णव, शैव, भागवत, भविष्य, नारदीय, स्कांद, लिंग आणि वराह ही पुराणे आहेत.

मार्कण्डेयं तथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च । कौर्मं मात्स्यं गारुडञ्च वायवीयमनन्तरम् । अष्टादशसमुद्दिष्टं ब्रह्माण्डमिति संज्ञितम् ॥ १,२२३.

मार्कंडेय, आग्नेय, ब्रह्मवैवर्त, कूर्म, मत्स्य, गरुड, वायवीय आणि ब्रह्मांड — ही अठरा पुराणे ब्रह्मांड नावाने ओळखली जातात.

अन्यान्युपपुराणानि मुनिभिः कथितानि तु । आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहमथापरम् ॥ १,२२३.

इतर उपपुराणे ऋषींनी सांगितली आहेत: पहिले सनत्कुमारांनी सांगितले, नंतर नरसिंह.

तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भाषितम् । चतुर्थं शिवधर्माख्यं स्यान्नन्दीश्वरभाषितम् ॥ १,२२३.

तिसरे स्कांद पुराण कुमाराने सांगितले, चौथे शिवधर्म नावाचे नंदीश्वराने सांगितले.

दुर्वाससोक्तमाश्चर्यं नारदोक्तमतः परम् । कापिलं वामनञ्चैव तथैवोशनसेरितम् ॥ १,२२३.

दुर्वासांनी सांगितलेले अद्भुत, नंतर नारदांनी सांगितलेले, कपिल, वामन आणि उषणाने सांगितलेले असेही आहेत.

ब्रह्माण्डं वारुणञ्चाथ कालिकाह्वयमेव च । माहेश्वरं तथा साम्बमेवं सर्वार्थसञ्चयम् । पराशरोक्तमपरं मारीचं भार्गवाह्वयम् ॥ १,२२३.

ब्रह्मांड, वारुण, कालिका नावाचे, माहेश्वर, सांब — असे सर्व अर्थांचा संग्रह; पराशरांनी सांगितलेले, मारिच आणि भार्गव नावाचेही आहेत.

पुराणं धर्मशास्त्रञ्च वेदास्त्वङ्गानि यन्मुने । न्यायः शौनक मीमांसा आयुर्वेदार्थशास्त्रकम् । गान्धर्वश्च धनुर्वेदो विद्या ह्यष्टादशस्मृताः ॥ १,२२३.

पुराण, धर्मशास्त्र, वेद आणि त्यांची अंगे, हे ऋषे; न्याय, शौनक, मीमांसा, आयुर्वेद, अर्थशास्त्र, गंधर्व, धनुर्वेद — या अठरा विद्या मानल्या जातात.

द्वापरान्तेन च हरिर्गुरुभारमपाहरत् । एकपादस्थिते धर्मे कृष्णत्वञ्चाच्युते गते ॥ १,२२३.

द्वापारयुगाच्या शेवटी हरिने गुरूंचा भार दूर केला; धर्म एका पायावर उभा राहिला आणि कृष्ण अच्युत होऊन निघून गेला.

जनास्तदा दुराचारा भविष्यन्ति च निर्दयाः । सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणाः । कालसञ्चोदितास्तेऽपि परिवर्तन्त आत्मनि ॥ १,२२३.

तेव्हा लोक दुष्ट आणि निर्दयी होतील; सत्त्व, रज आणि तम हे गुण माणसात दिसतात आणि काळाच्या प्रेरणेने ते मनात फिरतात.

प्रभूतञ्च यदा सत्त्वं मनो बुद्धीन्द्रियाणि च । तदा कृतयुगं विद्याज्ज्ञाने तपसि यद्रतिः ॥ १,२२३.

जेव्हा सत्त्व, मन, बुद्धी आणि इंद्रिये पुष्कळ असतात, तेव्हा ते कृतयुग समजावे, जेव्हा ज्ञान आणि तप यात आनंद असतो.

यदा कर्मसु काम्येषु शक्तिर्यशसि देहिनाम् । तदा त्रेता रजोभूतिरिति जानीहि शौनक ॥ १,२२३.

जेव्हा लोकांची शक्ती कर्म, इच्छा आणि कीर्तीमध्ये असते, तेव्हा, शौनक, जाण की त्रेतायुग म्हणजे रजोगुणाचा प्रभाव आहे.

यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भश्च मत्सरः । कर्मणाञ्चापि काम्यानां द्वापरं तद्रजस्तमः ॥ १,२२३.

जेव्हा लोभ, असमाधान, अहंकार, दंभ, मत्सर आणि काम्य कर्मे असतात, तेव्हा द्वापारयुग — रज आणि तम यांचा संयोग — असे समजावे.

यदा सदानृतं तन्द्रा निद्रा हिंसादिसाधनम् । शोकमोहौ भयं दैन्यं स कलिस्तमसि स्मृतः ॥ १,२२३.

जेव्हा नेहमी असत्य, आळस, झोप, हिंसा, शोक, मोह, भीती आणि दारिद्र्य असते, तेव्हा ते कलियुग, तमोगुणाने भरलेले, असे समजले जाते.