गरुडपुराणम्

कण्ठाभरणदोषेण कृच्छ्रपादं मृते गवि । अस्थिभङ्गं गवां कृत्वा शृङ्गभङ्गमथापि वा ॥ १,२२२.

गळ्यात दागिना घातल्यामुळे जर गाय मेली तर कृच्छ्र व्रत करावे; गायीचे हाड किंवा शिंग मोडल्यासही तसेच करावे.

त्वग्भेदं पुच्छनाशे वा मासार्धं यावकं पिबेत् । सर्वं हस्त्यश्वशस्त्राद्यैर्निश्चयं कृच्छ्रमेव तु ॥ १,२२२.

कातडी फाटली किंवा शेपूट तुटली तर अर्धा महिना जवाच्या पाण्याचे सेवन करावे. हत्ती, घोडा किंवा शस्त्र यांच्याशी संबंधित सर्व अपराधांसाठी कृच्छ्र व्रत करावे.

अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च । पुनः संस्कारमायान्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः ॥ १,२२२.

अज्ञानाने विष्ठा, मूत्र खाल्ले किंवा मद्याला स्पर्श केला तर तिन्ही द्विज जातींनी पुन्हा संस्कार करावा.

वपनं मेख्ला दण्डो भैक्ष्यचर्याव्रतानि च । निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनः संस्कारकर्मणि ॥ १,२२२.

डोक्याचे केस कापणे, मेखला, दंड आणि भिक्षाटन ही व्रते द्विजांनी पुन्हा संस्कार करताना करावीत.

आममांसं घृतं क्षौद्रं स्नेहश्च कालसम्भवाः । अन्त्यभाण्डस्थिताः सर्वे निष्क्रान्ताः शुचयः स्मृताः ॥ १,२२२.

कच्चे मांस, तूप, मध आणि जुने तेल हे सगळे अपवित्र भांड्यात ठेवले असले तरी, बाहेर काढल्यावर शुद्ध मानले जातात.

तैलादिघृतमाध्वीकं पण्यद्रव्यं द्रवस्तथा । एकभक्तं क्रमान्नक्तं एकैकाहमयाचितम् । उपवासः पादकृच्छ्रं कृच्छार्धद्विगुणं हि यत् ॥ १,२२२.

तेल, तूप, मध, विक्रीत वस्तू आणि इतर द्रव पदार्थ; एकदाच जेवण, रोज वेगवेगळ्या वेळी जेवण, रात्रीचं जेवण, एक दिवसाचं उपवास, एक दिवसासाठी भिक्षा मागणं, उपवास करणं, पादकृच्छ्र व्रत — हे सगळे कधी अर्ध्या प्रमाणात, तर कधी दुप्पट प्रमाणात कृच्छ्र व्रत मानले जातात.

प्राजापत्यन्तु तत्स्याच्च सर्वपातकनाशनम् । कृच्छ्रं सप्तोपवासैश्च महासान्तपनं स्मृतम् ॥ १,२२२.

प्राजापत्य व्रत असं केल्याने सर्व पापांचा नाश होतो. सात उपवासांनी केलेलं कृच्छ्र व्रत हे महा-सांतपन व्रत म्हणून ओळखलं जातं.

त्र्यहमुष्णं पिबेच्छापः त्र्यहमुष्णं पयः पिबेत् । त्र्यमुष्णं पिबेत्सर्पिस्तप्तकृच्छ्रमघापहम् ॥ १,२२२.

तीन दिवस गरम पाणी प्यावं, तीन दिवस गरम दूध प्यावं, आणि तीन दिवस गरम तूप प्यावं. असं केल्याने तापलेलं कृच्छ्र व्रत पूर्ण होतं आणि पापांचा नाश होतो.

द्वादशाहोपवासेन पराकः सर्वपापहा । एकैकं वर्धयेत्पिण्डं शुक्ले कृष्णे च ह्रासयेत् ॥ १,२२२.

बारा दिवस उपवास केल्याने पराक व्रत केलं जातं आणि सर्व पापं नाहीशी होतात. शुक्ल पक्षात रोज अन्नाचा भाग वाढवावा आणि कृष्ण पक्षात तो कमी करावा.

पयः काञ्चनवर्णायाः श्वेतवर्णं च गोमयम् । गोमूत्रं ताम्रवर्णाया नीलवर्णभवं घृतम् ॥ १,२२२.

सोन्यासारख्या वर्णासाठी दूध, पांढऱ्या रंगासाठी गोमय, तांबड्या रंगासाठी गोमूत्र, आणि निळ्या रंगासाठी तूप दिलं जातं.

दधि स्यात्कृष्णवर्णाया दर्भोदकसमायुतम् । गोमूत्रमाषकाण्यष्टौ गोमयस्य चतुष्टयम् ॥ १,२२२.

काळ्या रंगासाठी दही, त्यात दर्भाचं पाणी मिसळावं; गोमूत्रासाठी आठ माषा, आणि गोमयासाठी चार माषा वापरावेत.

क्षीरस्य द्वादश प्रोक्ता दध्नस्तु दश उच्यते । घृतस्य माषकाः पञ्च पञ्चगव्यं मलापहम् ॥ १,२२२.

दुधासाठी बारा माषा, दह्यासाठी दहा, तुपासाठी पाच माषा सांगितले आहेत. पंचगव्य हे मलाचा नाश करणारं आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् २२३ ब्रह्मोवाच मुनिभिश्चरिता धर्मा भक्त्या व्यास मयोदिताः । यैर्विष्णुस्तुष्यते चैव सूर्यादिपरिचारणात् ॥ १,२२३.

ब्रह्मा म्हणाले: ऋषींनी भक्तीने आचरलेले धर्म, मी आणि व्यास यांनी सांगितलेले, हेच ते आहेत ज्यामुळे विष्णू प्रसन्न होतो. सूर्यादी देवांची सेवा हाही त्यातच येतो.

तर्पणेन च होमेन सन्ध्याया वन्दनेन च । प्राप्यते भगवान् विष्णुर्धर्मकामार्थमोक्षदः ॥ १,२२३.

तर्पण, होम, आणि संध्याकाळी वंदन या सर्वांमुळे भगवंत विष्णू मिळतो, जो धर्म, काम, अर्थ आणि मोक्ष देणारा आहे.

धर्मो हि भगवान्विष्णुः पूजी विष्णोस्तु तर्पणम् । होमः सन्ध्या तथा ध्यानं धारणा सकलं हरिः ॥ १,२२३.

धर्म म्हणजेच भगवंत विष्णू; विष्णूची पूजा म्हणजे तर्पण; होम, संध्या, ध्यान, धारणा — हे सगळं हरिच आहे.

सूच उवाच । प्रलयं जगतो वक्ष्ये तत्सर्वं शृणु शौनक । चतुर्युगसहस्रन्तु कल्पैकाब्जदिनं स्मृतम् ॥ १,२२३.

सूच म्हणाले: मी या जगाचा प्रलय सांगतो, ते सर्व ऐक, शौनक. चार युगांच्या हजार चक्रांनी एक ब्रह्माचा दिवस, म्हणजे कल्पा, पूर्ण होतो.

कृतत्रेताद्वापरादियुगावस्था निबोधमे । कृते धर्मश्चतुष्पाच्च सत्यं दानं तपो दया ॥ १,२२३.

कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलियुग या अवस्थांचा अर्थ समजून घे. कृतयुगात धर्म चार पायांवर उभा असतो — सत्य, दान, तप आणि दया.

धर्मपाता हरिश्चेति सन्तुष्टा ज्ञानिनो नराः । चतुर्वर्षसहस्राणि नरा जीवन्ति वै तदा ॥ १,२२३.

धर्म कमी झाला तरी हरि उपस्थित असतो आणि ज्ञानी लोक समाधानी असतात. त्या काळात माणसं चार हजार वर्षं जगतात.

कृतान्ते क्षत्त्रियैर्विप्रा विट्शूद्राश्च जिता द्विजैः । शूरश्चातिबलो विष्णू रक्षांसि च जघान ह ॥ १,२२३.

कृतयुगाच्या शेवटी क्षत्रियांनी ब्राह्मण, वैश्य आणि शूद्रांना जिंकले. पराक्रमी आणि बलाढ्य विष्णूने राक्षसांचा नाश केला.

त्रेतायुगे त्रिपाद्धर्मः सत्यदानदयात्मकः । नरा यज्ञपरास्तस्मिंस्तथा क्षत्रोद्भवं जगत् ॥ १,२२३.

त्रेतायुगात धर्म तीन पायांवर उभा असतो — सत्य, दान आणि दया. त्या काळात लोक यज्ञाला महत्त्व देतात आणि जग क्षत्रियांपासून निर्माण होतं.

रक्तो हरिर्नरैः पूज्यो नरा दशशतायुषः । तत्र विष्णुर्भोमरथः क्षत्रिया राक्षसानहन् ॥ १,२२३.

त्या काळात लोक लालसर वर्णाचे असतात आणि दहा शतके जगतात. विष्णू पृथ्वीवर रथावरून फिरतो आणि क्षत्रिय राक्षसांचा नाश करतात.

द्विपादविग्रहो धर्मः पीतताञ्चाच्युते गते । चतुः शतायुषो लोका द्विजक्षत्रोद्भवाः प्रजाः ॥ १,२२३.

द्वापरयुगात धर्म दोन पायांवर उभा असतो आणि अच्युत निघून गेल्यावर धर्म कमी होतो. त्या काळात लोक चारशे वर्षं जगतात आणि ब्राह्मण-क्षत्रियांपासून संतती होते.

तत्र दृष्ट्वाल्पबुद्धींश्च विष्णुर्व्यासस्वरूपधृक् । तदेकन्तु यजुर्वेदं? चतुर्धा व्यभजत्पुनः ॥ १,२२३.

त्या काळात, लोकांची बुद्धी कमी पाहून, विष्णूने व्यासरूप धारण करून यजुर्वेद पुन्हा चार भागांत विभागला.

शिष्यानध्यापयामास समस्तांस्तान्निबोध मे । ऋग्वेदमथ पैलन्त्सामवेदञ्च जैमिनिम् ॥ १,२२३.

त्यांनी सर्व शिष्यांना शिकवले. ऐक, ऋग्वेद पैल यांना मिळाला, सामवेद जैमिनी यांना मिळाला.

अथर्वाणं सुमन्तुन्तु यजुर्वेदं महामुनिम् । वैशम्पायनमङ्गन्तु पुराणं सूतमेव च । अष्टादशपुराणानि यैर्वेद्यो हरिरेव हि ॥ १,२२३.

अथर्ववेद सुमंतु यांना मिळाला, यजुर्वेद महान ऋषींना मिळाला, अंग वैशंपायन यांना मिळाले, आणि पुराण सूत यांना मिळाले; या अठरा पुराणांतून हरि ओळखला जातो.

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितच्चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ १,२२३.

सृष्टी, प्रलय, वंश, मन्वंतर आणि वंशांची कथा — ही पाच लक्षणे पुराणाची आहेत.

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवञ्च शैवं भागवतन्तथा । भविष्यन्नारदीयञ्चस्कान्दं लिङ्गं वराहकम् ॥ १,२२३.

ब्रह्म, पद्म, वैष्णव, शैव, भागवत, भविष्य, नारदीय, स्कांद, लिंग आणि वराह ही पुराणे आहेत.

मार्कण्डेयं तथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च । कौर्मं मात्स्यं गारुडञ्च वायवीयमनन्तरम् । अष्टादशसमुद्दिष्टं ब्रह्माण्डमिति संज्ञितम् ॥ १,२२३.

मार्कंडेय, आग्नेय, ब्रह्मवैवर्त, कूर्म, मत्स्य, गरुड, वायवीय आणि ब्रह्मांड — ही अठरा पुराणे ब्रह्मांड नावाने ओळखली जातात.

अन्यान्युपपुराणानि मुनिभिः कथितानि तु । आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहमथापरम् ॥ १,२२३.

इतर उपपुराणे ऋषींनी सांगितली आहेत: पहिले सनत्कुमारांनी सांगितले, नंतर नरसिंह.