गरुडपुराणम्

अविवाहा तथा कन्या द्विजो मौञ्जीविवर्जितः । जतदन्तश्च बालश्च कुमारी च त्रिवर्षिका ॥ १,२२२.

अविवाहित कन्या, उपवीत नसलेला द्विज, जटा असलेला, लहान मुलगा आणि तीन वर्षांची कुमारिका—

तेषां शुद्धिस्त्रिरात्रेण गर्भस्त्रावे त्रिरात्रिभिः । सूतायां मासतुल्याश्च चतुर्थेऽह्नि रजस्वला ॥ १,२२२.

त्यांची शुद्धता तीन रात्रींमध्ये होते; गर्भपात झाल्यास तीन रात्रींमध्ये; प्रसूतीनंतर स्त्रीची शुद्धता एका महिन्याइतकी, आणि रजस्वला स्त्रीची चौथ्या दिवशी होते.

दुर्भिक्षे राष्ट्रसंपते सूतके मृतकेपि वा । नियमाश्च न दुष्यन्ति दानधर्मपरास्तथा ॥ १,२२२.

दुष्काळ, देशावर आपत्ती, अशौच किंवा मृत्यूच्या वेळी, तसेच दान-धर्म करणाऱ्यांसाठी नियम भंग होत नाहीत.

दक्षिकाले विवाहादौ देवद्विजनिमन्त्रिते । पूर्वसंकल्पिते वापि नाशौचं मृतसूतके ॥ १,२२२.

यज्ञ, विवाह किंवा देव- ब्राह्मणांनी बोलावले असता, किंवा पूर्वी संकल्प केलेला असेल, तर जन्म किंवा मृत्यूचे अशौच लागत नाही.

प्रसूतपत्नीसंस्पर्शादशुचिः स्यात्तथा द्विजः । अग्नयो यत्र हूयन्ते वेदो वा यत्र पठ्यते ॥ १,२२२.

प्रसूती झालेल्या स्त्रीला स्पर्श केल्याने द्विज अपवित्र होतो; जिथे अग्निहोत्र केले जाते किंवा वेदाचे पठण होते—

सततं वैश्वदेवा दि न तेषां सूतकं भवेत् । अशुद्धे च गृहे भुक्ते त्रिरात्राच्छुध्यति द्विजः ॥ १,२२२.

जे नेहमी वैश्वदेव करतात, त्यांना अशौच लागत नाही; अपवित्र घरात अन्न खाल्ले असेल तर ब्राह्मण तीन रात्रींमध्ये शुद्ध होतो.

ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा चैव रजस्वला । अन्योन्यस्पर्शनात्तत्र ब्राह्मणी तु त्रिरात्रतः ॥ १,२२२.

ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र स्त्रिया रजस्वला असताना, एकमेकींना स्पर्श केल्यास ब्राह्मण स्त्री तीन रात्रींमध्ये शुद्ध होते.

द्विरात्रतः क्षत्रिया च शुद्धा वैश्या ह्युपोषिता । शूद्रा स्नानेन शुध्येत्तु द्रोणार्थं न विसर्जयेत् ॥ १,२२२.

क्षत्रिय दोन दिवस उपवास केल्यावर शुद्ध होतात, वैश्य एक दिवस उपवास केल्यावर शुद्ध होतात, आणि शूद्र स्नान केल्यावर शुद्ध होतो. एक द्रोण पाण्यासाठी ते टाकू नये.

काकश्वानोपनी तन्तु अन्नं बाह्यन्तु तत्त्यजेत् । सुवर्णाद्भैः समभ्युक्ष्य हुताशे च प्रतापयेत् ॥ १,२२२.

कावळा, कुत्रा किंवा इतर प्राणी अन्न किंवा पाण्याला बाहेरून लागले तर ते टाकावे. सुवर्णाने शिंपडून आणि अग्नीत शुद्ध केल्यावर ते वापरायला योग्य होते.

कूपे च पतितान्दृष्ट्वा श्वशृगालौ च मर्कटम् । तत्कूपस्योदकं पीत्वा शुध्येद्विप्रस्त्रिभिर्दिनैः । क्षत्रियोऽहर्द्वयेनैव वैश्यो वैकाहतः परम् ॥ १,२२२.

कुत्रा, कोल्हा किंवा माकड विहिरीत पडलेले दिसले आणि त्या विहिरीचे पाणी प्यायले, तर ब्राह्मण तीन दिवसांत, क्षत्रिय दोन दिवसांत आणि वैश्य एका दिवसात शुद्ध होतो.

अस्थि चर्म मलं वापि मूषिकां यदि कूपतः । उद्धृत्य चोदकं पञ्च गव्याच्छुद्ध्येत्तु शोधितम् ॥ १,२२२.

विहिरीत हाड, कातडी, घाण किंवा उंदीर पडला तर ते काढून, पाच घागरी पाणी काढून, आणि पाच प्रकारच्या गायीच्या पदार्थांनी ते पाणी शुद्ध होते.

तडागे पुष्करिण्यादौ भस्मादिं पातयेत्तथा । षट्कुम्भानप उत्द्धृय पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ १,२२२.

तलाव किंवा पुष्करणीत राख किंवा असे काही पडले तर, सहा घागरी पाणी काढून आणि पाच प्रकारच्या गायीच्या पदार्थांनी ते पाणी शुद्ध होते.

स्त्रीरजः पतितं मध्ये त्रिंशत्कुम्भान्समुद्धरेत् । अगम्यागमनं कृत्वा मद्यगोमांसभक्षणम् ॥ १,२२२.

जर स्त्रीचे रज तलावाच्या मध्यभागी पडले तर तीस घागरी पाणी काढावे लागते. अगम्य स्त्रीसंग, मद्यपान किंवा गोमांस खाल्ल्यावर शुद्धीचे नियम सांगितले आहेत.

शुध्ये च्चान्द्रायणाद्विप्रः प्राजापत्येन भूमिपः । वैश्यः सान्तपनाच्छूद्रः पञ्चाहोभिर्विशुध्यति ॥ १,२२२.

ब्राह्मण चांद्रायण व्रत करून शुद्ध होतो, क्षत्रिय प्राजापत्य व्रताने, वैश्य सांत्तपन व्रताने, आणि शूद्र पाच दिवसांनी शुद्ध होतो.

प्रायश्चित्ते कृते दद्याद्गवां ब्राह्मणभोजनम् । क्रीडायां शयनीयादौ नीलीवस्त्रं न दुष्यति ॥ १,२२२.

प्रायश्चित्त केल्यावर गायी द्याव्यात आणि ब्राह्मणांना जेवू घालावे. खेळताना, झोपताना किंवा अशा प्रसंगी निळे वस्त्र अपवित्र होत नाही.

नीलीवस्त्रं न स्पृशेच्च नीली च निरयं ब्रजेत् । व्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः ॥ १,२२२.

निळे वस्त्र स्पर्श करू नये; निळी वनस्पती नरकात नेते. ब्राह्मणहत्यारा, मद्यपान करणारा, चोर आणि गुरुपत्नीशी संबंध ठेवणारा हे निंदनीय आहेत.

ऋक्षं दृष्ट्वा विशुध्यन्ते तत्संयोगी च पञ्चमः । ततो धेनुशतं दद्याद्ब्राह्मणानान्तु भोजनम् ॥ १,२२२.

कोणी अस्वल पाहिले तर तो आणि त्याच्याशी संबंध असलेला पाचवा जण शुद्ध होतो. त्यानंतर शंभर गायी द्याव्यात आणि ब्राह्मणांना जेवू घालावे.

ब्रह्महा द्वादशाब्दानि कुटीं कृत्वा वने वसेत् । न्यस्येदात्मानमग्नौ वा सुसमिद्धे सुरापकः ॥ १,२२२.

ब्राह्मणहत्याऱ्याने बारा वर्षे जंगलात झोपडी करून राहावे; मद्यपान करणाऱ्याने स्वतःला चांगल्या पेटलेल्या अग्नीत समर्पित करावे.

स्तेयी सर्वं वेदविदे ब्राह्मणायोपपादयेत् । वृषमेकं सहस्रं गां दद्याच्च गुरुतल्पगः ॥ १,२२२.

चोराने सर्व वस्तू वेदज्ञ ब्राह्मणाला परत द्याव्यात; गुरुपत्नीशी संबंध ठेवणाऱ्याने एक हजार बैल आणि गायी द्याव्यात.

कृतपापश्चरेद्रोधे द्वौ पादौ बन्धयन्पशोः । सर्वकृच्छ्रं निपानेस्यात्कान्तारे गृहदाहतः ॥ १,२२२.

पाप केलेल्याने जनावरासारखे दोन पाय बांधून गोठ्यात फिरावे; निर्जन स्थळी किंवा घर जळाल्यावर कठोर प्रायश्चित्त करावे.

कण्ठाभरणदोषेण कृच्छ्रपादं मृते गवि । अस्थिभङ्गं गवां कृत्वा शृङ्गभङ्गमथापि वा ॥ १,२२२.

गळ्यात दागिना घातल्यामुळे जर गाय मेली तर कृच्छ्र व्रत करावे; गायीचे हाड किंवा शिंग मोडल्यासही तसेच करावे.

त्वग्भेदं पुच्छनाशे वा मासार्धं यावकं पिबेत् । सर्वं हस्त्यश्वशस्त्राद्यैर्निश्चयं कृच्छ्रमेव तु ॥ १,२२२.

कातडी फाटली किंवा शेपूट तुटली तर अर्धा महिना जवाच्या पाण्याचे सेवन करावे. हत्ती, घोडा किंवा शस्त्र यांच्याशी संबंधित सर्व अपराधांसाठी कृच्छ्र व्रत करावे.

अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च । पुनः संस्कारमायान्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः ॥ १,२२२.

अज्ञानाने विष्ठा, मूत्र खाल्ले किंवा मद्याला स्पर्श केला तर तिन्ही द्विज जातींनी पुन्हा संस्कार करावा.

वपनं मेख्ला दण्डो भैक्ष्यचर्याव्रतानि च । निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनः संस्कारकर्मणि ॥ १,२२२.

डोक्याचे केस कापणे, मेखला, दंड आणि भिक्षाटन ही व्रते द्विजांनी पुन्हा संस्कार करताना करावीत.

आममांसं घृतं क्षौद्रं स्नेहश्च कालसम्भवाः । अन्त्यभाण्डस्थिताः सर्वे निष्क्रान्ताः शुचयः स्मृताः ॥ १,२२२.

कच्चे मांस, तूप, मध आणि जुने तेल हे सगळे अपवित्र भांड्यात ठेवले असले तरी, बाहेर काढल्यावर शुद्ध मानले जातात.

तैलादिघृतमाध्वीकं पण्यद्रव्यं द्रवस्तथा । एकभक्तं क्रमान्नक्तं एकैकाहमयाचितम् । उपवासः पादकृच्छ्रं कृच्छार्धद्विगुणं हि यत् ॥ १,२२२.

तेल, तूप, मध, विक्रीत वस्तू आणि इतर द्रव पदार्थ; एकदाच जेवण, रोज वेगवेगळ्या वेळी जेवण, रात्रीचं जेवण, एक दिवसाचं उपवास, एक दिवसासाठी भिक्षा मागणं, उपवास करणं, पादकृच्छ्र व्रत — हे सगळे कधी अर्ध्या प्रमाणात, तर कधी दुप्पट प्रमाणात कृच्छ्र व्रत मानले जातात.

प्राजापत्यन्तु तत्स्याच्च सर्वपातकनाशनम् । कृच्छ्रं सप्तोपवासैश्च महासान्तपनं स्मृतम् ॥ १,२२२.

प्राजापत्य व्रत असं केल्याने सर्व पापांचा नाश होतो. सात उपवासांनी केलेलं कृच्छ्र व्रत हे महा-सांतपन व्रत म्हणून ओळखलं जातं.

त्र्यहमुष्णं पिबेच्छापः त्र्यहमुष्णं पयः पिबेत् । त्र्यमुष्णं पिबेत्सर्पिस्तप्तकृच्छ्रमघापहम् ॥ १,२२२.

तीन दिवस गरम पाणी प्यावं, तीन दिवस गरम दूध प्यावं, आणि तीन दिवस गरम तूप प्यावं. असं केल्याने तापलेलं कृच्छ्र व्रत पूर्ण होतं आणि पापांचा नाश होतो.

द्वादशाहोपवासेन पराकः सर्वपापहा । एकैकं वर्धयेत्पिण्डं शुक्ले कृष्णे च ह्रासयेत् ॥ १,२२२.

बारा दिवस उपवास केल्याने पराक व्रत केलं जातं आणि सर्व पापं नाहीशी होतात. शुक्ल पक्षात रोज अन्नाचा भाग वाढवावा आणि कृष्ण पक्षात तो कमी करावा.