गरुडपुराणम्

नान्नदानात्परं दानं किञ्चिदस्ति वृषध्वज ! । अन्नेन धार्यते सर्वं चराचरमिदं जगत् ॥ १,२२१.

हे वृषध्वज, अन्नदानापेक्षा मोठे दान काहीच नाही; अन्नामुळेच हे सर्व चराचर जग टिकून आहे.

कन्यादानं वृषोत्सर्गस्तीर्थसेवा श्रुतं तथा । हस्त्यश्वरथदानानि मणिरत्नवसुन्धराः ॥ १,२२१.

कन्यादान, वृषोत्त्सर्ग, तीर्थसेवा, वेदाध्ययन आणि हत्ती, घोडे, रथ, मौल्यवान दगड, रत्न आणि जमीन यांचे दान—

अन्नदानस्य सर्वाणि कलां नार्हन्ति षोडशीम् । अन्नात्प्राणा बलं तेजश्चान्नाद्वीर्यं धृतिः स्मृतिः ॥ १,२२१.

हे सर्व अन्नदानाच्या सोळाव्या भागाइतकेही नाही; अन्नापासूनच प्राण, बळ, तेज, वीर्य, धैर्य, स्थैर्य आणि स्मरणशक्ती मिळते.

कूपवापीतडागादीनारामांश्चैव कारयेत् । त्रिसप्तकुलमुद्धृत्य विष्णुलोके महीयते ॥ १,२२१.

कूप, विहीर, तळे आणि बागा बांधाव्यात; असे केल्याने एकवीस पिढ्या तारल्या जातात आणि विष्णुलोकात मान मिळतो.

साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थादपि विशिष्यते । कालेन तीर्थं फलति सद्यः साधुसमागमः ॥ १,२२१.

सज्जनांचे दर्शन हे पुण्यकारक असून तीर्थापेक्षाही श्रेष्ठ आहे; तीर्थाचे फळ वेळेनुसार मिळते, पण सज्जनांच्या संगतीने तात्काळ फळ मिळते.

सत्यं दमस्तपः शौचं सन्तोषश्च क्षमार्जवम् । ज्ञानं शमो दया दानमेष धर्मः सनातनः ॥ १,२२१.

सत्य, दम, तप, शुद्धता, समाधान, क्षमा, सरळपणा, ज्ञान, मनःशांती, दया आणि दान—हेच सनातन धर्म आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् २२२ ब्रह्मोवाच । प्रायश्चित्तादि वक्ष्येऽहं नरकौघविमर्दनम् । मक्षिका विप्रुषो नारी भुवि तोयं हुताशनः । मार्जारो नकुलश्चैव शुचीन्येतानि नित्यशः ॥ १,२२२.

ब्रह्मा म्हणाले: आता मी प्रायश्चित्त व नरकांपासून मुक्ती सांगतो. माशी, पाण्याचा थेंब, स्त्री, माती, अग्नी, मांजर आणि मुंगूस—हे नेहमीच शुद्ध असतात.

यः शूद्रोच्छिष्टसंस्पृष्टं प्रमादाद्भक्षयेद्द्विजः । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ १,२२२.

जो द्विज चुकून शूद्राच्या उष्ट्याला किंवा उष्ट्या अन्नाला स्पर्श करून खातो, तो एक दिवस-रात्र उपवास करून आणि पंचगव्य घेतल्याने शुद्ध होतो.

विप्रो विप्रेण संस्पृष्ट उच्छिष्टेन कदाचन । स्नानं जप्यञ्च कर्तव्यं दिनस्यान्ते च भोजनम् ॥ १,२२२.

ब्राह्मण जर दुसऱ्या ब्राह्मणाच्या उष्ट्याला स्पर्श झाला, तर त्याने स्नान करावे, जप करावा आणि दिवसाच्या शेवटीच जेवावे.

अन्नं समक्षिकाकेशं शुध्येद्वान्तेन तत्क्षणात् । यश्च पाणितले भुङ्क्ते अङ्गुल्या बाहुना च यः ॥ १,२२२.

अन्नात केस किंवा माशी पडली असेल तर ते तात्काळ काढून टाकल्याने अन्न शुद्ध होते; आणि जो हाताच्या तळव्याने, बोटाने किंवा हाताने खातो—

अहोरात्रेण शुध्येत पिबेद्यदि न वार्युत । पीतशेषन्तु यत्तोयं वामहस्तेन मद्यवत् ॥ १,२२२.

तो एक दिवस-रात्र उपवास केल्याने शुद्ध होतो, पाणी प्यायले किंवा न प्यायले तरी; आणि पिण्यानंतर जे पाणी उरते, ते डाव्या हाताने स्पर्श केले तर ते मद्यासारखे मानले जाते.

चर्ममध्यगतं तोयमशुचि स्यान्न तत्पिबेत् । अन्त्यजातिरविज्ञातो निवसेद्यस्य वेश्मनि ॥ १,२२२.

चर्मातून गेलेलं पाणी शुद्ध नसतं, असं पाणी प्यायला नको. कुणी नीच जातीचा किंवा अपरिचित माणूस जर घरात राहत असेल, तर तसं घर टाळावं.

चान्द्रायणं पराकं वा द्विजातीनां विशोधनम् । प्राजापत्यन्तु शूद्रस्य पश्चाज्ज्ञाते तथापरे ॥ १,२२२.

द्विजांसाठी शुद्धीसाठी चांद्रायण किंवा पराक व्रत सांगितलं आहे. शूद्रासाठी प्राजापत्य प्रायश्चित्त करावं, आणि इतरांसाठी, जेव्हा दोष समजतो, तेव्हा वेगळं प्रायश्चित्त असतं.

यस्तत्र भुङ्क्ते पक्वान्नं कृच्छ्रार्धं तस्य दापयेत् । तेषामपि च यो भुङ्क्ते कृच्छ्रपादो विधीयते ॥ १,२२२.

अशा घरात कुणी शिजवलेलं अन्न खाल्लं, तर त्याने अर्धकृच्छ्र प्रायश्चित्त करावं. आणि जर कुणी त्यांच्या हातचं अन्न खाल्लं, तर त्याला पादकृच्छ्र करावं.

रजकानाञ्च शैलू षवेणुचर्मोपजीविनाम् । एतदन्नञ्च यो भुङ्क्ते द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ १,२२२.

द्विजाने जर धोपट, शिकारी, बांबू काम करणारे किंवा चर्मकार यांच्या हातचं अन्न खाल्लं, तर त्याने चांद्रायण व्रत करावं.

चाण्डालकूपभाण्डेषु अज्ञानाच्चेत्पिबेज्जलम् । कुर्यात्सान्तपनं विप्रस्तदर्धञ्च विशः स्मृतम् ॥ १,२२२.

चांडाळाच्या भांड्यातलं पाणी अज्ञानाने प्यायलं, तर ब्राह्मणाने सांतपन व्रत करावं, आणि वैश्याने त्याचं अर्ध प्रायश्चित्त करावं.

पादं शूद्रस्य दातव्यमज्ञानादन्त्यवेश्मनि । प्रायश्चित्तं त्रिकृच्छ्रं स्यात्पराकमन्त्यजागतौ ॥ १,२२२.

शूद्राने अज्ञानाने नीच जातीच्या घरात राहिलं, तर त्याला पादकृच्छ्र द्यावं. प्रायश्चित्त म्हणून तीन कृच्छ्र व्रत, आणि नीच जातीसाठी पराक व्रत सांगितलं आहे.

अन्त्यजोच्छिष्टभुक्च्छुध्येद्द्विजश्चान्द्रायणेन च । चाण्डालन्नं यदा भुङ्क्ते प्रमादादैन्दवञ्चरेत् ॥ १,२२२.

द्विजाने नीच जातीच्या उष्ट्या अन्नाचं सेवन केलं, तर चांद्रायण व्रत केल्याने तो शुद्ध होतो. चांडाळाचं अन्न चुकून खाल्लं, तर ऐंद्र व्रत करावं.

क्षत्त्रजातिः सान्तपनं षड्द्विरात्रं परे तथा । एकवृक्ष तु चण्डालः प्रमादाद्ब्राह्मणो यदि । फलं भक्षयते तत्र अहोरात्रेण शुध्यति ॥ १,२२२.

क्षत्रियाने सहा दिवस सांतपन व्रत करावं, तसेच इतरांनीही. ब्राह्मणाने चुकून चांडाळाच्या झाडाचं फळ खाल्लं, तर तो एक दिवस-रात्र उपवासाने शुद्ध होतो.

भुक्त्वोपविष्टोऽनाचान्तश्चण्डालं यदि संस्पृशेत् । गायत्त्र्यष्टसहस्रन्तु द्रुपदां वा शतं जपेत् ॥ १,२२२.

अन्न खाऊन, हात न धुता, जर चांडाळाला स्पर्श केला, तर गायत्री मंत्र आठ हजार वेळा किंवा द्रुपदा स्तोत्र शंभर वेळा म्हणावं.

चाण्डालश्वपचैर्वापि विण्मूत्रे तु कृते द्विजाः । प्रायश्चित्तं त्रिरात्रं स्यात्पराकश्चान्त्यजागतौ ॥ १,२२२.

द्विजांनी चांडाळ किंवा श्वपच यांच्या मलमूत्राशी संपर्क आला, तर तीन दिवस प्रायश्चित्त करावं, आणि नीच जातीसाठी पराक व्रत आहे.

अकामतः स्त्रियो गत्वा पराकस्तत्र साधकः । अन्त्यजातिप्रसूतस्य प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥ १,२२२.

स्त्रीने अनिच्छेने नीच जातीच्या पुरुषाकडे गेलं, तर पराक व्रत प्रायश्चित्त आहे. पण नीच जातीच्या संततीसाठी कोणतंही प्रायश्चित्त नाही.

मद्यादिदुष्टभाण्डेषु यादपः पिबति द्विजः । कृच्छ्रपादेन शुध्येद्वै पुनः संस्कारकर्मणा ॥ १,२२२.

द्विजाने मद्य वगैरे दूषित भांड्यातलं पाणी प्यायलं, तर पादकृच्छ्र व्रत केल्याने आणि योग्य संस्कारांनी तो शुद्ध होतो.

ये प्रत्यवसिता विप्रा वज्राग्निपवनादिषु । अन्नपानादि संगृह्य चिकीर्षन्ति गृहान्तरम् ॥ १,२२२.

जे ब्राह्मण वज्र, अग्नी, वारा वगैरे दोष करतात आणि अन्नपान घेऊन दुसऱ्या घरात जायचं ठरवतात, त्यांनी सांगितलेली संस्कारविधी पाळावी.

चारयेत्त्रीणि कृच्छाणि त्रीणि चान्द्रायणानि वै । जातकर्मादिसंस्कारं वसिष्ठो मुनिरब्रवीत् ॥ १,२२२.

तीन कृच्छ्र व्रत आणि तीन चांद्रायण व्रत करावीत, असं वसिष्ठ ऋषींनी जन्मसंस्कार वगैरे विधीसाठी सांगितलं आहे.

प्राजापत्यादिभिर्द्रष्टा स्त्री शुध्येत्तु द्विभोजनात् । उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पृष्टंशुना शूद्रेण वा द्विजः ॥ १,२२२.

प्राजापत्य वगैरे प्रायश्चित्त करून दोन वेळा जेवण घेतल्यावर स्त्री शुद्ध होते. द्विजाला उष्ट्या, कुत्रा किंवा शूद्राचा स्पर्श झाला, तर शुद्धी करावी लागते.

उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुध्यति । वर्णबाह्येन संस्पृष्टः पञ्चरात्रेण वै तदा ॥ १,२२२.

एक रात्र उपवास करून पंचगव्य घेतल्याने शुद्धी मिळते. नीच जातीच्या स्पर्शाने पाच रात्रीत शुद्धी होते.

अदुष्टाः सन्तता धाराः वातोद्धूताश्च रेणवः । स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च न दुष्यन्ति कदाचन ॥ १,२२२.

सतत वाहणारे शुद्ध पाणी, वाऱ्याने उडणारी धूळ, स्त्रिया, मुले आणि वृद्ध कधीही अशुद्ध मानले जात नाहीत.

नित्यमास्यं शुचि स्त्रीणां शकुन्तैः पातितं फलम् । प्रस्त्रवे च शुचिर्वत्सः श्वा मृगग्रहणे शुचिः ॥ १,२२२.

स्त्रियांचे तोंड नेहमी शुद्ध असते; पक्ष्यांनी टाकलेलं फळ शुद्ध असतं; वासरू दूध पिताना शुद्ध असतं आणि कुत्रा शिकार करताना शुद्ध असतो.