गरुडपुराणम्

पिण्डपात्राणि चालयित्वा आचम्य पितामहादिभ्यो दक्षिणां दत्त्वा ततः पितृ ब्राह्मणाय आशिषो मे प्रदीयन्तामित्याशीः प्रार्थनम् । प्रतिगृह्यतामित्युक्ते दातारो नोऽभिवर्धन्तामिति पात्रमुत्तानं कृत्वा वाजे वाजेदृविसर्जनम् । अभिरण्यतामिति पितृब्राह्मणविसर्जनम् ॥ १,२२०.

पिंडपात्र हलवून, आचमन करून, पितामहादींना दक्षिणा द्यावी. नंतर पितृब्राह्मणाला 'माझ्यासाठी आशीर्वाद द्या' अशी विनंती करावी. 'स्वीकारा' असं म्हटलं की, दाता म्हणतो, 'दाते वाढोत' आणि पात्र सरळ करून यज्ञात अर्पण करावं. 'मंगल होवो' असं म्हणत पितृब्राह्मणाला निरोप द्यावा.

सपिण्डीकरणश्राद्धं व्यासप्रोक्तं मया तव । श्राद्धं विष्णुः श्राद्धकर्ता फलं श्राद्धादिकं हरिः ॥ १,२२०.

व्यासनं सांगितलेलं सपींडीकरण श्राद्ध मी तुला सांगितलं. श्राद्धाचा स्वामी, करणारा, आणि त्याचं फळ देणारा विष्णूच आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् २२१ ब्रहामोवाच । धर्मसारमहं वक्ष्ये संक्षेपाच्छुणु शङ्कर । भुक्तिमुक्तिप्रदं सूक्ष्मं सर्वपापविनाशनम् ॥ १,२२१.

ब्रह्मा म्हणाले: मी आता धर्माचं सार तुला थोडक्यात सांगतो, शंकरा, ऐक. हे भोग आणि मोक्ष देणारं, सूक्ष्म आणि सर्व पापांचा नाश करणारं आहे.

श्रुतं धर्मं बलं धैर्यं सुखमुत्साहमेव च । शोको हरति वै नॄणां तस्माच्छोकं परित्यजेत् ॥ १,२२१.

शिक्षण, धर्म, बळ, धैर्य, सुख आणि उत्साह — हे सर्व दुःख लोकांमध्ये कमी करतं; म्हणून दुःख सोडावं.

कर्मदाराः कर्मलोकाः कर्मसम्बन्धिबान्धवाः । कर्माणि प्रेरयन्तीह पुरुषं सुखदुः खयोः ॥ १,२२१.

पत्नी, लोक, नातेवाईक — हे सर्व कर्माने मिळतात; कर्मच माणसाला इथे सुख-दुःख देतं.

दानमे परो धर्मो दानात्सर्वमवाप्यते । दानाःत्स्वर्गश्च राज्यञ्च दद्याद्दनं ततो नरः ॥ १,२२१.

दान हेच श्रेष्ठ धर्म आहे; दानाने सर्व काही मिळतं. दानाने स्वर्ग आणि राज्य मिळतं; म्हणून माणसाने दान द्यावं.

एकतो दानमेवाहुः समग्रवरदक्षिणम् । एकतो भयभीतस्य प्राणिनः प्राणरक्षणम् ॥ १,२२१.

एका बाजूला सर्वश्रेष्ठ दान आहे, आणि दुसऱ्या बाजूला भीतीने घाबरलेल्या जीवाचं प्राण वाचवणं आहे.

तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञैः स्नानेन वा पुनः । धर्मस्य नाशका ये च ते वै निरयगामिनः ॥ १,२२१.

तप, ब्रह्मचर्य, यज्ञ किंवा स्नान — या सर्वांनीही जो धर्म नष्ट करतो, तो नरकात जातो.

ये च होमजपस्नानदेवतार्चनतत्पराः । सत्यक्षमादयायुक्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १,२२१.

जे होम, जप, स्नान, देवपूजेत मन लावतात, आणि सत्य, क्षमा, दया यांनी युक्त असतात, ते लोक स्वर्गाला जातात.

न दाता सुखदुः खानां न च हर्तास्ति कश्चन । भुञ्जते स्वकृतान्येव दुः खानि च सुखानि च ॥ १,२२१.

कोणही दुसऱ्याला सुख-दुःख देत नाही, ना कोणी ते घेतो; प्रत्येकजण स्वतःच्या कर्मानेच सुख-दुःख अनुभवतो.

धर्मार्थं जीवितं येषां दुर्गाण्यतितरन्ति ते । सन्तुष्टः को न शक्नोति फलमूलैश्च वर्तितुम् ॥ १,२२१.

ज्यांचं जीवन धर्म आणि अर्थासाठी आहे, ते सगळ्या अडचणी पार करतात; जो समाधानी आहे, तो फळमुळांवरही जगू शकतो.

सर्व एव हि सौख्येन सङ्कटान्यवगाहते । इदमेव हि लोभस्य कार्यं स्या दतिदुष्करम् ॥ १,२२१.

सर्वजण सुखाने संकटं पार करतात; पण लोभामुळेच दान करणं कठीण होतं.

लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभाद्द्रोहः प्रवर्तते । लोभान्मोहश्च माया च मानो मत्सर एव च ॥ १,२२१.

लोभामुळे राग येतो; लोभामुळे वैर निर्माण होतं; लोभापासून मोह, माया, अभिमान आणि मत्सर हेही येतात.

रागद्वेषानृतक्रोधलोममोहमदोज्झितः । यः स शान्तः परं लोकं याति पापविवर्जितः ॥ १,२२१.

जो माणूस राग, द्वेष, खोटेपणा, राग, लोभ, मोह आणि गर्व यांपासून मुक्त असतो, तो शांतचित्त होतो आणि पापरहित सर्वोच्च लोकात जातो.

देवता मुनयो नागा गन्धर्वा गुह्यका हर । धार्मिकं पूजयन्तीह न धनाढ्यं न कामिनम् ॥ १,२२१.

हे हर, येथे देव, ऋषी, नाग, गंधर्व आणि गुप्त यक्ष हे धनवान किंवा वासनेने भरलेल्यांचा नव्हे, तर धर्मी माणसाचा सन्मान करतात.

अनन्तबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण वा । अलभ्यं लभते मर्त्यस्तत्र का परिवेदना ॥ १,२२१.

अमर्याद बळ, शौर्य, बुद्धी किंवा पुरुषार्थ यांच्या जोरावर माणूस जे मिळवता येत नाही तेही मिळवतो, मग दुःखाला काय कारण?

सर्वसत्त्वदयालुत्वं सर्वेन्द्रियविनिग्रहः । सर्वत्रानित्यबुद्धित्वं श्रेयः परमिदं स्मृतम् ॥ १,२२१.

सर्व प्राण्यांवर दया, सर्व इंद्रियांवर नियंत्रण आणि सर्वकाही नाशवंत आहे हे समजणे—हेच खरे श्रेष्ठ कल्याण मानले गेले आहे.

पश्यन्निवाग्रतो मृत्युं यो धर्मं नाचरेन्नरः । अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ १,२२१.

जो माणूस मृत्यू समोर दिसत असूनही धर्माचरण करत नाही, त्याचा जन्म बोकडिणीच्या निरुपयोगी स्तनासारखा व्यर्थ आहे.

भ्रूणहा ब्रह्महा गोघ्नः पितृहा गुरुतल्पगः । भूमिं सर्वगुणोपेतां दत्त्वा पापैः प्रमुच्यते ॥ १,२२१.

गर्भहत्या, ब्राह्मणहत्या, गायीची हत्या, वडिलांची हत्या किंवा गुरुपत्नीचे अपमान करणारा, सर्व गुणांनी युक्त जमीन दान केल्याने पापातून मुक्त होतो.

न गोदानात्परं दानं किञ्चिदस्तीति मे मतिः । या गौर्न्यायार्जिता दत्ता कृत्स्नं तारयते कुलम् ॥ १,२२१.

माझ्या मते, गायीचे दान याहून श्रेष्ठ काहीच नाही; जेव्हा न्यायाने मिळवलेली गाय दान केली जाते, तेव्हा ती संपूर्ण कुटुंबाचे उद्धार करते.

नान्नदानात्परं दानं किञ्चिदस्ति वृषध्वज ! । अन्नेन धार्यते सर्वं चराचरमिदं जगत् ॥ १,२२१.

हे वृषध्वज, अन्नदानापेक्षा मोठे दान काहीच नाही; अन्नामुळेच हे सर्व चराचर जग टिकून आहे.

कन्यादानं वृषोत्सर्गस्तीर्थसेवा श्रुतं तथा । हस्त्यश्वरथदानानि मणिरत्नवसुन्धराः ॥ १,२२१.

कन्यादान, वृषोत्त्सर्ग, तीर्थसेवा, वेदाध्ययन आणि हत्ती, घोडे, रथ, मौल्यवान दगड, रत्न आणि जमीन यांचे दान—

अन्नदानस्य सर्वाणि कलां नार्हन्ति षोडशीम् । अन्नात्प्राणा बलं तेजश्चान्नाद्वीर्यं धृतिः स्मृतिः ॥ १,२२१.

हे सर्व अन्नदानाच्या सोळाव्या भागाइतकेही नाही; अन्नापासूनच प्राण, बळ, तेज, वीर्य, धैर्य, स्थैर्य आणि स्मरणशक्ती मिळते.

कूपवापीतडागादीनारामांश्चैव कारयेत् । त्रिसप्तकुलमुद्धृत्य विष्णुलोके महीयते ॥ १,२२१.

कूप, विहीर, तळे आणि बागा बांधाव्यात; असे केल्याने एकवीस पिढ्या तारल्या जातात आणि विष्णुलोकात मान मिळतो.

साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थादपि विशिष्यते । कालेन तीर्थं फलति सद्यः साधुसमागमः ॥ १,२२१.

सज्जनांचे दर्शन हे पुण्यकारक असून तीर्थापेक्षाही श्रेष्ठ आहे; तीर्थाचे फळ वेळेनुसार मिळते, पण सज्जनांच्या संगतीने तात्काळ फळ मिळते.

सत्यं दमस्तपः शौचं सन्तोषश्च क्षमार्जवम् । ज्ञानं शमो दया दानमेष धर्मः सनातनः ॥ १,२२१.

सत्य, दम, तप, शुद्धता, समाधान, क्षमा, सरळपणा, ज्ञान, मनःशांती, दया आणि दान—हेच सनातन धर्म आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् २२२ ब्रह्मोवाच । प्रायश्चित्तादि वक्ष्येऽहं नरकौघविमर्दनम् । मक्षिका विप्रुषो नारी भुवि तोयं हुताशनः । मार्जारो नकुलश्चैव शुचीन्येतानि नित्यशः ॥ १,२२२.

ब्रह्मा म्हणाले: आता मी प्रायश्चित्त व नरकांपासून मुक्ती सांगतो. माशी, पाण्याचा थेंब, स्त्री, माती, अग्नी, मांजर आणि मुंगूस—हे नेहमीच शुद्ध असतात.

यः शूद्रोच्छिष्टसंस्पृष्टं प्रमादाद्भक्षयेद्द्विजः । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ १,२२२.

जो द्विज चुकून शूद्राच्या उष्ट्याला किंवा उष्ट्या अन्नाला स्पर्श करून खातो, तो एक दिवस-रात्र उपवास करून आणि पंचगव्य घेतल्याने शुद्ध होतो.

विप्रो विप्रेण संस्पृष्ट उच्छिष्टेन कदाचन । स्नानं जप्यञ्च कर्तव्यं दिनस्यान्ते च भोजनम् ॥ १,२२२.

ब्राह्मण जर दुसऱ्या ब्राह्मणाच्या उष्ट्याला स्पर्श झाला, तर त्याने स्नान करावे, जप करावा आणि दिवसाच्या शेवटीच जेवावे.