गरुडपुराणम्

एकोद्दिष्टं पुरोऽवश्यं तद्विशेषं वदे शृणु । प्रथमं निमन्त्रणं पादप्रक्षालनमासनम् । अद्य अमुकगोत्रस्य मत्पितुरमुकदेवशर्मणः प्रतिसांवत्सरिकमेकोद्दिष्टश्राद्धं सिद्धान्नेन युष्मास्वहं करिष्ये । श्राद्धकरणानुज्ञापनमासनं गन्धादिदानमन्नानुकल्पनम् । जप्यं निवीती । उत्तराभिमुखीभूयातिथिश्राद्धं कुर्यात् ॥ १,२१९.

एकोद्दिष्ट श्राद्ध प्रथम करावे, त्याची विशेषता सांगतो, ऐका. प्रथम, आमंत्रण, पाय धुणे आणि आसन द्यावे. 'आज अमुक गोत्रातील माझ्या वडील अमुक देवशर्मा यांच्या वार्षिक एकोद्दिष्ट श्राद्धासाठी तयार अन्नाने मी तुमच्यासाठी करतो.' श्राद्ध करण्याची परवानगी, आसन, गंध वगैरे अर्पण, अन्नाची तयारी करावी. जप डाव्या खांद्यावर यज्ञोपवीत घालून, उत्तर दिशेकडे तोंड करून, अतिथिश्राद्ध करावे.

यानंतर, स्मरण करून, दक्षिणेकडे तोंड करून, डाव्या खांद्यावर यज्ञोपवीत घालून, उरलेल्या अन्नाजवळ, 'अग्नीत जळलेले' असे म्हणत अन्न विखुरावे. 'अमुक गोत्रातील माझ्या वडील अमुक देवशर्मा, हे पाणी त्यांच्यासाठी ठेवावे; जे तुझ्या मागे येतील आणि त्यांच्यानंतरचे, त्यांनाही स्वधा लाभो' असे म्हणत रेषेवर पाण्याची धार सोडावी. उरलेले सर्व पूर्वीप्रमाणे करावे.

सपिण्डीकरणं कुर्यादपराह्ने तु पूर्ववत् । पितामहादिब्राह्मणनिमन्त्रणम् । ओं पुरूरवार्द्रवसंज्ञकेभ्यो देवेभ्य एतदासनं नमः । वामपार्श्वे चासनदानम् । आवाहनम् । ततः पितामहप्रपितामहवृद्धप्रपितामहानां सपत्नीकानां श्राद्धमहं करिष्ये इत्यनुज्ञाग्रहणंपात्रत्रयकरणंपात्रोपरि कुशं दत्त्वा पात्रान्तरेण पिधाय अच्छिद्रावधारणान्तं परिसमाप्य तथैव पितुरपि सपत्नीकस्य प्रेतपदान्तनाम्ना श्राद्धकरणानुज्ञापनं देवपात्राच्छिद्रावधारणम् ॥ १,२२०.

सपींडिकरण दुपारी पूर्वीप्रमाणे करावे. पणजोबा, आजोबा यांच्या प्रतीक ब्राह्मणांना आमंत्रण द्यावे. 'ॐ, पुरूरवा आणि द्रवस नावाच्या देवांसाठी हे आसन अर्पण करतो.' डाव्या बाजूला आसन द्यावे. आवाहन करावे. मग आजोबा, पणजोबा, वृद्ध पणजोबा आणि त्यांच्या पत्नींसाठी श्राद्ध करावे, परवानगी घ्यावी, तीन पात्रे तयार करावी, त्यावर कुश ठेवावे, दुसऱ्या पात्राने झाकावे, अखंडतेची खात्री देणारे वचन म्हणावे. तसेच वडील व त्यांच्या पत्नीच्या प्रेतासाठी श्राद्ध करण्याची परवानगी घ्यावी आणि देवपात्रासाठी अखंडतेची खात्री देणारे वचन म्हणावे.

तत्परिसमाप्य पितामहप्रपितामहवृद्धप्रपितामहक्रमेण पात्राणां मनाक्चालनम् । उद्धाटनं कृत्वाओं ये समानाः समनसः पितरो यमराज्ये । तेषां लोकः स्वधा नमो यज्ञो देवेषु कल्पताम् । ओं ये समानाः समनसो जीवा जीवेषु मामकाः । तेषां श्रीर्मयि कल्पतामस्मिन् लोके शतं समाः । एतन्मन्त्रद्वयेन पितृपात्रोदकं पितामहप्रपितामहपात्रे वृद्धप्रपितामहपात्रं परित्यज्य पितामहप्रपितामहयोरुदकं पवित्रञ्च पितृपात्रे क्षिपेत् ॥ १,२२०.

यानंतर, आजोबा, पणजोबा, वृद्ध पणजोबा यांच्या पात्रांना थोडेसे हलवावे. झाकण काढून, 'ॐ, जे पितर यमराजाच्या राज्यात एकत्र आहेत, त्यांचे लोक स्वधा असो, यज्ञ देवांमध्ये स्थिर होवो.' 'ॐ, जे पितर जिवंतांमध्ये एकत्र आहेत, जे माझे आहेत, त्यांचे सौख्य माझ्यात या जगात शंभर वर्षे नांदो' असे दोन मंत्र म्हणावे. या दोन मंत्रांनी पितृपात्रातील पाणी आजोबा आणि पणजोबा यांच्या पात्रात ओतावे, वृद्ध पणजोबा यांचे पात्र बाजूला ठेवावे. आजोबा आणि पणजोबा यांच्या पात्रातील पाणी व कुश पितृपात्रात टाकावे.

ततः पितृब्राह्मणहस्ते पात्रस्थपवित्रदानम् । पात्रस्थपुष्पेण शिरसः करपादार्चनं ब्राह्मणहस्तेऽन्य जलदानंहस्ताभ्यां पात्रमुत्थाप्य ओं या दिव्येति पठित्वा ओं अमुकगोत्र मत्पितामह अमुकदेवशर्मन् सपत्नीक एष ते अर्घ्यः स्वधा । पितृपात्रेणैव पितामहब्राह्मणहस्ते स्तोकमर्घ्योदकं सपवित्रङ्गृहीत्वास्तोकमुदकं पिण्डसेचनार्थं पात्रान्तरेण पिधाय पितृब्राह्मणवामपार्श्व दक्षिणाग्रकुशोपरि पितृभ्यः स्तानमसीति अधोमुखपात्रस्थपनम् ॥ १,२२०.

नंतर पितृब्राह्मणाच्या हातात पात्रात ठेवलेलं शुद्ध पाणी अर्पण करावं. त्या पात्रात फुल ठेऊन, डोकं, हात आणि पायांना स्पर्श करून नमस्कार करावा. पुन्हा ब्राह्मणाच्या हातात दुसरं पाणी द्यावं. दोन्ही हातांनी पात्र उचलून 'ॐ या दिव्ये' असं म्हणावं आणि 'ॐ अमुक गोत्राचे माझे पितामह अमुक देवशर्मा आणि त्यांची पत्नी, हे तुमच्यासाठी अर्घ्य, स्वधा' असं म्हणावं. त्याच पितृपात्रातून थोडं अर्घ्याचं पाणी आणि कुश घेवून, ते दुसऱ्या पात्राने झाकून, पितृब्राह्मणाच्या डाव्या बाजूला दक्षिण टोकाला कुशावर ठेवावं आणि 'हे पितरांसाठी स्थान आहे' असं म्हणावं.

पितामहप्रपितामहवृद्धप्रपितामहेभ्यो गन्धादिदानमग्नौकरणम् । अवशिष्टान्नं प्रपितामहादिपात्रे क्षिपेत् । पितामहपात्राभिमन्त्रणपर्यन्तक्रमेण समाप्यापि ब्राह्मणपात्राभिमन्त्रणम् । अङ्गुष्ठनिवेशनं तिलविकरणं कृत्वा अमुकगोत्र एतत्ते अन्नं सघृतं सपानीयं सव्यञ्जनं प्रतिषिद्धवर्जितं ये चात्र त्वा मनुयाश्च त्वामनु तस्मै ते स्वधा इति ॥ १,२२०.

पितामह, प्रपितामह आणि त्यांच्या पूर्वजांसाठी गंध वगैरे अग्नीत अर्पण करावं. उरलेलं अन्न प्रपितामहांच्या पात्रात टाकावं. पितामहाच्या पात्रासाठी मंत्र म्हणून झाल्यावर ब्राह्मणाच्या पात्रासाठीही मंत्र म्हणावेत. अंगठा ठेवून, तीळ विखरावेत आणि 'अमुक गोत्राचे हे तुझं अन्न, तूपासह, पाण्यासह, भाज्यांसह, निषिद्ध पदार्थांशिवाय, तुला आणि तुझ्या पाठोपाठ येणाऱ्यांना, स्वधा' असं म्हणावं.

ततो देवप्रभृतिभ्य अपोशानं दद्यात् । अतिथिप्राप्तौ अतिधिश्राद्धं कुर्यात् । अस्मिन्नवसरे विकिरणम् । पितामाहदौ प्रश्रं कृत्वा पितृब्राह्मणमों स्वदितं भवद्भिरिति प्रश्रः । ओं अमुकगोत्र मत्पितः अमुकशर्मन् सपत्नीक एष ते पिण्डो ये चात्रत्वामनुयाश्च त्वामनु तस्मै स्वधेति पिण्डपात्रमच्छिद्रमस्तु । ततः सङ्कल्प सिद्धिवाचनं समाप्य पिण्डं द्विधा कृत्वा ये समानाः सुमनस इति मन्त्रद्वयं पठित्वा पितामहवृद्धप्रपितामहपात्रेषु क्षिपेत् । पिण्डेषु गन्धादिकं दत्त्वा पिण्डचालनम् । अतिथिब्राह्मणे स्वदितादिप्रश्रः । ब्राह्मणानामाचमनम् । भुक्तिक्रमेण ताम्बूलदानम् । सुप्रोक्षितमस्तु शिवा आपः सन्तुवृद्धप्रपितामहक्रमेण ब्राह्मणहस्ते जलदानम् । गोत्रस्याक्षय्यमस्तु पितृब्राह्मणहस्ते उपतिष्टतामिति सतिजलदानम् ॥ १,२२०.

नंतर देवांसह इतरांसाठी पाणी अर्पण करावं. एखादा पाहुणा आला तर त्याचं श्राद्ध करावं. या वेळी विखुरण करावं. पितामहापासून सुरुवात करून पितृब्राह्मणाला वाकून 'ॐ, तुम्ही ते स्वाद करा' असं म्हणावं. 'ॐ अमुक गोत्राचे माझे वडील अमुक शर्मा आणि त्यांची पत्नी, हे तुमच्यासाठी पिंड, आणि जे तुमच्या पाठोपाठ आहेत त्यांनाही, स्वधा; पिंडपात्र अखंड राहो' असं म्हणावं. नंतर संकल्प व सिद्धीवचन करून, पिंड दोन भागात विभागावा; 'ये समानाः सुमनसः' हे दोन मंत्र म्हणून, ते पिंड पितामह, वृद्ध, प्रपितामह यांच्या पात्रात ठेवावेत. पिंडांना गंध वगैरे अर्पण करून हलवावं. पाहुण्या ब्राह्मणाला स्वधावचन द्यावं. ब्राह्मणांनी आचमन करावं. जेवण झाल्यावर तांबूल द्यावं. पाणी उत्तम प्रकारे शिंपडावं; ते मंगल होवो. वृद्ध, प्रपितामह यांच्या क्रमाने ब्राह्मणाच्या हातात पाणी द्यावं. 'गोत्राचं क्षय न होवो' असं म्हणत पितृब्राह्मणाच्या हातात पाणी द्यावं आणि 'ते स्थिर होवो' असं म्हणावं.

ओं वाच्यतां इत्युक्ते ओं पितामहादिभ्यः स्वधोच्यताम् । अस्तु स्वधेत्युक्ते पितृब्राह्मण पितृभ्यः स्वधोच्यतामिति । अस्तु स्वधेत्युक्ते ओं ऊर्जं वहन्तीरिति दक्षिणाभिमुखवारिधारात्यागः । ओं विश्वेदेवा अस्मिन् यज्ञे प्रीयन्तामिति देवब्राह्मणहस्ते ओं यवोदकदानम् । ओं देवताभ्य इति त्रिर्जपः ॥ १,२२०.

'ॐ, वाचा' असं म्हटलं की, पितामहादींसाठी स्वधावचन म्हणावं. 'असू स्वधा' असं म्हटलं की, पितृब्राह्मणाला पितरांसाठी स्वधावचन म्हणायला सांगावं. 'असू स्वधा' असं म्हटलं की, 'ॐ ऊर्जं वहंती' हा मंत्र म्हणावा आणि दक्षिणेकडे तोंड करून पाणी सोडावं. 'ॐ, सर्व देवता या यज्ञाने प्रसन्न होवोत' असा मंत्र म्हणावा आणि देवांसाठी ब्राह्मणाच्या हातात जौचं पाणी द्यावं. 'ॐ देवताभ्यः' असा मंत्र तीनदा म्हणावा.