ततः ओं विश्वेदेवा अस्मिन्यज्ञे प्रीयन्तादेवब्राह्मणहस्ते यवोदकदानम् । ओं प्रीयन्तामिति तेनोक्ते ओं देवताभ्य इति त्रिर्जपेत् ॥ १,२१८.
नंतर, 'ॐ, या यज्ञात सर्व देवता प्रसन्न होवोत' असे म्हणत देवतांचे प्रतीक असलेल्या ब्राह्मणाच्या हाती जवपाणी अर्पण करावे. 'प्रसन्न होवोत' असे म्हटल्यावर 'ॐ, देवतांसाठी' असे तीनदा म्हणावे.
अधोमुखः पिण्डपात्राणि चालयित्वा आचम्य दक्षिणोपवीती पूर्वाभिमुखः ओं अमुकगोत्राय अमुकदेवशर्मणे ब्राह्मणाय सपत्नीकाय श्राद्धप्रतिष्ठार्थदक्षिणामेतद्रजतं तुभ्यमहं सम्प्रददे इति दक्षिणां दद्यात् । इति देवूब्राह्मणाय दक्षिणादानम् ॥ १,२१८.
त्यानंतर, पिंड ठेवायची पात्रे हलवून, आचमन करून, दक्षिणेकडून यज्ञोपवीत घालून, पूर्वेकडे तोंड करून बसावे. 'ॐ, अमुक गोत्रातील अमुक नावाच्या ब्राह्मणास, त्याच्या पत्नीला, श्राद्धस्थापनेसाठी हे चांदीचे दान मी तुला देतो' असे म्हणत देवब्राह्मणास दक्षिणा द्यावी.
अयं श्राद्धविधिः प्रोक्तः पठितः पापनाशनः । अनेन विधिना श्राद्धं कृतं वै यत्र कुत्रचित् ॥ १,२१८.
हा श्राद्धविधी सांगितला गेला आहे, तो पापांचा नाश करणारा आहे. या पद्धतीने जिथेही श्राद्ध केले जाते, तेथे श्राद्ध पूर्ण होते.
अक्षया स्यात्पितॄणाञ्च स्वर्गप्राप्तिर्ध्रुवा तथा । इत्युक्तं पार्वणं श्राद्धं पितॄणां ब्रह्मलोकदम् ॥ १,२१८.
पितरांना या श्राद्धामुळे अखंड पुण्य मिळते आणि स्वर्गप्राप्ती निश्चित होते. अमावस्येला केलेले हे श्राद्ध पितरांना ब्रह्मलोक मिळवून देते.
श्रीगरुडमहापुराणम् २१९ ब्रह्मोवाच । नित्यश्राद्धं प्रवक्ष्यामि पूर्ववत्तद्विशेषवत् । ओं अमुकगोत्राणामस्मत्पितृपितामहानां अमुकशर्मणां सपत्नीकानां श्राद्धं सिद्धान्नेन युष्मास्वहं करिष्ये । आसनादिकमत्र स्याद्विश्वेदेवाविवर्जितम् ॥ १,२१९.
ब्रह्मा म्हणाले: मी नित्यश्राद्ध सांगतो, पूर्वीप्रमाणेच, त्याच्या विशेषांसह. 'ॐ, अमुक गोत्रातील आमचे वडील, आजोबा, अमुक नावाचे, त्यांच्या पत्नींसह, मी तयार केलेल्या अन्नाने तुमच्यासाठी श्राद्ध करतो.' येथे आसन वगैरे सर्व व्यवस्था करावी, पण सर्वदेवतांचा भाग वगळावा.
वृद्धिश्राद्धं प्रवक्ष्यामि पूर्ववत्तद्विशेषकम् । जातपुत्रमुखदर्शनादौ वृद्धि श्राद्धं पूर्वाभिमुखेषु दक्षिणोपवीतिषु सयवबदरकुशैर्देवतीर्थेन नमस्कारान्तेन दक्षिणोपचारेण कर्तव्यम् ॥ १,२१९.
वृद्धिश्राद्ध कसे करावे ते सांगतो, पूर्वीप्रमाणेच, त्याच्या विशेषांसह. पुत्र जन्माला आल्यावर किंवा त्याचे पहिले दर्शन झाल्यावर, वृद्धिश्राद्ध पूर्वेकडे तोंड करून, दक्षिणोपवीत घालून, जव, बोर आणि कुश घेऊन, देवस्थानात पूजा करून, नमस्काराने आणि दक्षिणेकडून अर्पण करून करावे.
दक्षिणजानु गृहीत्वा अद्यास्मदीयामुकवृद्धौ अमुकगात्राणामस्मत्प्रपितामहीपितामहीमातॄणाममुकदेवीनाममुकगोत्राणां श्राद्धे कर्तव्ये वसुसत्यसंज्ञकानां विश्वेषां देवानां श्राद्धं सिद्धान्नेनयुष्मासु मया कर्तव्यमिति देवब्राह्मणामन्त्रणम् । ओं करिष्यसीति तेनोक्त इत्थमेवापरदेवब्राह्मणामन्त्रणम् ॥ १,२१९.
उजवे गुडघे टेकून, आज अमुक वृद्धीसाठी, अमुक अंगासाठी, आमच्या पणजी, आजी, आई, अमुक देवी, अमुक गोत्रातील, या सर्वांसाठी, सत्यसंज्ञ असलेल्या वसूंना आणि सर्व देवतांना तयार अन्नाने श्राद्ध मी तुमच्यासाठी करतो, असे देवब्राह्मणाला सांगावे. 'मी करीन' असे त्याने म्हटल्यावर, इतर देवब्राह्मणांनाही असेच सांगावे.
ततः अमुकवृद्धौ अमुकगोत्राया मत्प्रपितामह्या अमुकदेव्या नान्दीमुख्याः श्राद्धं सिद्धान्नेन युष्मासु मया कर्तव्यमिति प्रपितामहीब्राह्मणामन्त्रणम् । करिष्यामीति तेनोक्ते इत्थमेव प्रमातामह्यादिब्राह्माणमन्त्रणम् ॥ १,२१९.
यानंतर, अमुक वृद्धीसाठी, अमुक गोत्रासाठी, माझ्या पणजी अमुक देवीसाठी, नांदीमुख पितरांसाठी तयार अन्नाने श्राद्ध मी तुमच्यासाठी करतो, असे पणजीच्या प्रतीक ब्राह्मणाला सांगावे. 'मी करीन' असे त्याने म्हटल्यावर, मातामहालाही तसेच सांगावे.
देवपितृसर्वदेवब्राह्मणं श्राद्धकरणानुज्ञापनम् । आसने ओं विश्वेदेवास आगत शृणुताम इमंर्ठ इवम् । तं बर्हिर्निषीदत । ओं विश्वेदेवाः शृणुतेमं इवं ये मे अन्तरिक्षे य उदद्यविष्ट । पे अग्निजिह्वा उतवा यदत्रा आसाद्यास्मिन्बर्हिषि मादयध्वम् । ओं आगच्छन्तु इति विश्वेदेवावाहनंगन्धादिदानम् । अच्छिद्रावधारणवाचनम् ॥ १,२१९.
ततस्मृप्तिं ज्ञात्वा दक्षिणाभिमुखीवामोपवीती उच्छिष्टसमीपे अग्निदग्धा इति अन्नविकिरणम् । अमुकगोत्रमत्पितरमुकदेवशर्मन्नेतत्ते जलमवनेनिक्ष्व ये चात्र त्वामनुयाश्च त्वामनुतस्मै ते स्वधा इति रेखोपरि वारिधारादानम् । शेषं पूर्ववत् ॥ १,२१९.
श्रीगरुडमहापुराणम् २२० ब्रह्मोवाच । सपिण्डीकरणं वक्ष्ये पूर्णेऽब्दे तत्क्षयेऽहनि । कृतं सम्यग्यथाकाले प्रेतादेः पितृलोकदम् ॥ १,२२०.
ब्रह्मा म्हणाले: मी सपींडिकरण विधी सांगतो, तो वर्ष पूर्ण झाल्यावर किंवा त्या शेवटच्या दिवशी करावा. योग्य वेळी नीट केला तर, तो प्रेतासाठी पितृलोक प्राप्त करून देतो.
अघोराः पितरः सन्तु अस्त्वित्युक्ते स्वधां वाचयिण्य इति पितामाहदिब्राह्मणानुज्ञापनम् ॥ १,२२०.
'पितरांना भीती नको' असं म्हटलं की, स्वधावचन म्हणावं आणि पितामहादी ब्राह्मणांची परवानगी घ्यावी.
पिण्डपात्राणि चालयित्वा आचम्य पितामहादिभ्यो दक्षिणां दत्त्वा ततः पितृ ब्राह्मणाय आशिषो मे प्रदीयन्तामित्याशीः प्रार्थनम् । प्रतिगृह्यतामित्युक्ते दातारो नोऽभिवर्धन्तामिति पात्रमुत्तानं कृत्वा वाजे वाजेदृविसर्जनम् । अभिरण्यतामिति पितृब्राह्मणविसर्जनम् ॥ १,२२०.
पिंडपात्र हलवून, आचमन करून, पितामहादींना दक्षिणा द्यावी. नंतर पितृब्राह्मणाला 'माझ्यासाठी आशीर्वाद द्या' अशी विनंती करावी. 'स्वीकारा' असं म्हटलं की, दाता म्हणतो, 'दाते वाढोत' आणि पात्र सरळ करून यज्ञात अर्पण करावं. 'मंगल होवो' असं म्हणत पितृब्राह्मणाला निरोप द्यावा.
सपिण्डीकरणश्राद्धं व्यासप्रोक्तं मया तव । श्राद्धं विष्णुः श्राद्धकर्ता फलं श्राद्धादिकं हरिः ॥ १,२२०.
व्यासनं सांगितलेलं सपींडीकरण श्राद्ध मी तुला सांगितलं. श्राद्धाचा स्वामी, करणारा, आणि त्याचं फळ देणारा विष्णूच आहे.
श्रीगरुडमहापुराणम् २२१ ब्रहामोवाच । धर्मसारमहं वक्ष्ये संक्षेपाच्छुणु शङ्कर । भुक्तिमुक्तिप्रदं सूक्ष्मं सर्वपापविनाशनम् ॥ १,२२१.
ब्रह्मा म्हणाले: मी आता धर्माचं सार तुला थोडक्यात सांगतो, शंकरा, ऐक. हे भोग आणि मोक्ष देणारं, सूक्ष्म आणि सर्व पापांचा नाश करणारं आहे.
श्रुतं धर्मं बलं धैर्यं सुखमुत्साहमेव च । शोको हरति वै नॄणां तस्माच्छोकं परित्यजेत् ॥ १,२२१.
शिक्षण, धर्म, बळ, धैर्य, सुख आणि उत्साह — हे सर्व दुःख लोकांमध्ये कमी करतं; म्हणून दुःख सोडावं.
कर्मदाराः कर्मलोकाः कर्मसम्बन्धिबान्धवाः । कर्माणि प्रेरयन्तीह पुरुषं सुखदुः खयोः ॥ १,२२१.
पत्नी, लोक, नातेवाईक — हे सर्व कर्माने मिळतात; कर्मच माणसाला इथे सुख-दुःख देतं.
दानमे परो धर्मो दानात्सर्वमवाप्यते । दानाःत्स्वर्गश्च राज्यञ्च दद्याद्दनं ततो नरः ॥ १,२२१.
दान हेच श्रेष्ठ धर्म आहे; दानाने सर्व काही मिळतं. दानाने स्वर्ग आणि राज्य मिळतं; म्हणून माणसाने दान द्यावं.
एकतो दानमेवाहुः समग्रवरदक्षिणम् । एकतो भयभीतस्य प्राणिनः प्राणरक्षणम् ॥ १,२२१.
एका बाजूला सर्वश्रेष्ठ दान आहे, आणि दुसऱ्या बाजूला भीतीने घाबरलेल्या जीवाचं प्राण वाचवणं आहे.
तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञैः स्नानेन वा पुनः । धर्मस्य नाशका ये च ते वै निरयगामिनः ॥ १,२२१.
तप, ब्रह्मचर्य, यज्ञ किंवा स्नान — या सर्वांनीही जो धर्म नष्ट करतो, तो नरकात जातो.
ये च होमजपस्नानदेवतार्चनतत्पराः । सत्यक्षमादयायुक्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १,२२१.
जे होम, जप, स्नान, देवपूजेत मन लावतात, आणि सत्य, क्षमा, दया यांनी युक्त असतात, ते लोक स्वर्गाला जातात.
ततः पितृब्राह्मणे पिण्डाः सम्पन्ना इति प्रश्रः । सुसम्पन्ना इति पिण्डे क्षीरधारां दत्त्वा पिण्डचालनं अतिथिब्राह्मणे पिण्डपात्रमुत्तानं कृत्वा ओं वाजे वाजे वत वाजिनो नो धनेषु विप्रा अमृता ऋतज्ञाः । अस्यमध्वः पिबत मादयध्वं तृप्ता यात पथिभिर्देवयानैरिति पिण्डा दिविसर्जनंामावाजस्य प्रसवो जगम्यादेमे द्यावापृथिवी विश्वरूपे आमागन्तां पितरा चामा सोमोऽमृतत्वेन गम्यात् । इति देवविसर्जनम् । ओं अभिगम्यतामिति पितृब्राह्मणविसर्जनम् । ब्राह्मणैरनुद्गतस्य निवर्तनम् । गवादिषु पिण्डप्रतिपादनमिति शेषः ॥ १,२१८.
यानंतर पितृब्राह्मणाला विचारावे, 'पिंड अर्पण पूर्ण झाले का?' पूर्ण झाल्याचे सांगितल्यावर पिंडावर दूध घालावे आणि पिंड हलवावे. अतिथिब्राह्मणासाठी पिंडपात्र सरळ करून, 'ॐ, दान करणाऱ्यांनो, आम्हाला धन मिळो; ऋषीहो, सत्य जाणणाऱ्यांनो, अमृतस्वरूप आहात, हे मध प्या, आनंद घ्या, तृप्त व्हा आणि देवयात्रेच्या मार्गाने निघा' असे म्हणावे. पिंड आकाशात अर्पण करावा. 'यज्ञाचे फळ मिळो, हे आकाश व पृथ्वी, सर्व रूपांनी या, पितर आणि सोम अमरत्वाला जावोत' असे म्हणत देवांना निरोप द्यावा. 'ॐ, येवोत' असे म्हणत पितृब्राह्मणांना निरोप द्यावा. जे ब्राह्मण अजून गेले नाहीत त्यांना परत बोलवावे. उरलेले पिंड गायींना व इतरांना द्यावे.
देव, पितर आणि सर्वदेव ब्राह्मण यांना श्राद्ध करण्याची परवानगी मागावी. आसनावर, 'ॐ, सर्व देवता या, हे ऐका, या कुशावर बसा.' 'ॐ, सर्व देवता ऐका, जे आकाशात, पृथ्वीवर, अग्नित असणारे आणि इथे असणारे आहात, या कुशावर आनंद घ्या.' 'ॐ, या' असे म्हणत सर्व देवांचे आवाहन करावे आणि गंध वगैरे अर्पण करावे. अखंडतेची खात्री देणारे वचन म्हणावे.
ततः प्रपितामहीप्रभृतीनामनुज्ञापनमासनदानं गन्धादिदानञ्च अच्छिद्रावधारणवाचनम् । इत्थं पितामह्याः मातुः । ततः प्रपितामहादीनां अनुज्ञापनम् । आसनमावाहनङ्गन्धादिदानंवृद्धप्रमातामहादीनामनुज्ञापनादिकरणम् । ओं वसुसत्यसंज्ञकेभ्यो देवेभ्य एतदन्नं सघृतं सपानीयं सव्यञ्जनं सवदरं सदधि प्रतिषिद्धवर्जितं नम इति अन्नसङ्कल्पनम् । ओं अमुकगोत्रे ! मत्पितामहमुकदेवि नान्दीमुखि ! एतदन्नं सबदरं सदधि नमः । एवं मातामहप्रभातामहेभ्यः ॥ १,२१९.
यानंतर, पणजीपासून पुढे सर्वांना परवानगी मागावी, आसन द्यावे, गंध वगैरे अर्पण करावे आणि अखंडतेची खात्री देणारे वचन म्हणावे. असेच आजी, आई यांच्यासाठी करावे. मग पणजोबा वगैरे सर्वांना परवानगी मागावी, आसन, आवाहन, गंध वगैरे द्यावे, वृद्ध मातामहालाही परवानगी मागावी. 'ॐ, सत्यसंज्ञ वसूंना, देवांना हे अन्न तुपासह, पाण्यासह, भाजीपाला, बोर, दही यांसह, वर्ज्य पदार्थ वगळून अर्पण करतो.' 'ॐ, अमुक गोत्रातील माझ्या आजोबा, अमुक देवी नांदीमुखी, हे अन्न बोर व दह्यासह अर्पण करतो.' असेच मातामहालाही अर्पण करावे.
एकोद्दिष्टं पुरोऽवश्यं तद्विशेषं वदे शृणु । प्रथमं निमन्त्रणं पादप्रक्षालनमासनम् । अद्य अमुकगोत्रस्य मत्पितुरमुकदेवशर्मणः प्रतिसांवत्सरिकमेकोद्दिष्टश्राद्धं सिद्धान्नेन युष्मास्वहं करिष्ये । श्राद्धकरणानुज्ञापनमासनं गन्धादिदानमन्नानुकल्पनम् । जप्यं निवीती । उत्तराभिमुखीभूयातिथिश्राद्धं कुर्यात् ॥ १,२१९.
एकोद्दिष्ट श्राद्ध प्रथम करावे, त्याची विशेषता सांगतो, ऐका. प्रथम, आमंत्रण, पाय धुणे आणि आसन द्यावे. 'आज अमुक गोत्रातील माझ्या वडील अमुक देवशर्मा यांच्या वार्षिक एकोद्दिष्ट श्राद्धासाठी तयार अन्नाने मी तुमच्यासाठी करतो.' श्राद्ध करण्याची परवानगी, आसन, गंध वगैरे अर्पण, अन्नाची तयारी करावी. जप डाव्या खांद्यावर यज्ञोपवीत घालून, उत्तर दिशेकडे तोंड करून, अतिथिश्राद्ध करावे.
यानंतर, स्मरण करून, दक्षिणेकडे तोंड करून, डाव्या खांद्यावर यज्ञोपवीत घालून, उरलेल्या अन्नाजवळ, 'अग्नीत जळलेले' असे म्हणत अन्न विखुरावे. 'अमुक गोत्रातील माझ्या वडील अमुक देवशर्मा, हे पाणी त्यांच्यासाठी ठेवावे; जे तुझ्या मागे येतील आणि त्यांच्यानंतरचे, त्यांनाही स्वधा लाभो' असे म्हणत रेषेवर पाण्याची धार सोडावी. उरलेले सर्व पूर्वीप्रमाणे करावे.
सपिण्डीकरणं कुर्यादपराह्ने तु पूर्ववत् । पितामहादिब्राह्मणनिमन्त्रणम् । ओं पुरूरवार्द्रवसंज्ञकेभ्यो देवेभ्य एतदासनं नमः । वामपार्श्वे चासनदानम् । आवाहनम् । ततः पितामहप्रपितामहवृद्धप्रपितामहानां सपत्नीकानां श्राद्धमहं करिष्ये इत्यनुज्ञाग्रहणंपात्रत्रयकरणंपात्रोपरि कुशं दत्त्वा पात्रान्तरेण पिधाय अच्छिद्रावधारणान्तं परिसमाप्य तथैव पितुरपि सपत्नीकस्य प्रेतपदान्तनाम्ना श्राद्धकरणानुज्ञापनं देवपात्राच्छिद्रावधारणम् ॥ १,२२०.
सपींडिकरण दुपारी पूर्वीप्रमाणे करावे. पणजोबा, आजोबा यांच्या प्रतीक ब्राह्मणांना आमंत्रण द्यावे. 'ॐ, पुरूरवा आणि द्रवस नावाच्या देवांसाठी हे आसन अर्पण करतो.' डाव्या बाजूला आसन द्यावे. आवाहन करावे. मग आजोबा, पणजोबा, वृद्ध पणजोबा आणि त्यांच्या पत्नींसाठी श्राद्ध करावे, परवानगी घ्यावी, तीन पात्रे तयार करावी, त्यावर कुश ठेवावे, दुसऱ्या पात्राने झाकावे, अखंडतेची खात्री देणारे वचन म्हणावे. तसेच वडील व त्यांच्या पत्नीच्या प्रेतासाठी श्राद्ध करण्याची परवानगी घ्यावी आणि देवपात्रासाठी अखंडतेची खात्री देणारे वचन म्हणावे.
तत्परिसमाप्य पितामहप्रपितामहवृद्धप्रपितामहक्रमेण पात्राणां मनाक्चालनम् । उद्धाटनं कृत्वाओं ये समानाः समनसः पितरो यमराज्ये । तेषां लोकः स्वधा नमो यज्ञो देवेषु कल्पताम् । ओं ये समानाः समनसो जीवा जीवेषु मामकाः । तेषां श्रीर्मयि कल्पतामस्मिन् लोके शतं समाः । एतन्मन्त्रद्वयेन पितृपात्रोदकं पितामहप्रपितामहपात्रे वृद्धप्रपितामहपात्रं परित्यज्य पितामहप्रपितामहयोरुदकं पवित्रञ्च पितृपात्रे क्षिपेत् ॥ १,२२०.
यानंतर, आजोबा, पणजोबा, वृद्ध पणजोबा यांच्या पात्रांना थोडेसे हलवावे. झाकण काढून, 'ॐ, जे पितर यमराजाच्या राज्यात एकत्र आहेत, त्यांचे लोक स्वधा असो, यज्ञ देवांमध्ये स्थिर होवो.' 'ॐ, जे पितर जिवंतांमध्ये एकत्र आहेत, जे माझे आहेत, त्यांचे सौख्य माझ्यात या जगात शंभर वर्षे नांदो' असे दोन मंत्र म्हणावे. या दोन मंत्रांनी पितृपात्रातील पाणी आजोबा आणि पणजोबा यांच्या पात्रात ओतावे, वृद्ध पणजोबा यांचे पात्र बाजूला ठेवावे. आजोबा आणि पणजोबा यांच्या पात्रातील पाणी व कुश पितृपात्रात टाकावे.
ततः पितृब्राह्मणहस्ते पात्रस्थपवित्रदानम् । पात्रस्थपुष्पेण शिरसः करपादार्चनं ब्राह्मणहस्तेऽन्य जलदानंहस्ताभ्यां पात्रमुत्थाप्य ओं या दिव्येति पठित्वा ओं अमुकगोत्र मत्पितामह अमुकदेवशर्मन् सपत्नीक एष ते अर्घ्यः स्वधा । पितृपात्रेणैव पितामहब्राह्मणहस्ते स्तोकमर्घ्योदकं सपवित्रङ्गृहीत्वास्तोकमुदकं पिण्डसेचनार्थं पात्रान्तरेण पिधाय पितृब्राह्मणवामपार्श्व दक्षिणाग्रकुशोपरि पितृभ्यः स्तानमसीति अधोमुखपात्रस्थपनम् ॥ १,२२०.
नंतर पितृब्राह्मणाच्या हातात पात्रात ठेवलेलं शुद्ध पाणी अर्पण करावं. त्या पात्रात फुल ठेऊन, डोकं, हात आणि पायांना स्पर्श करून नमस्कार करावा. पुन्हा ब्राह्मणाच्या हातात दुसरं पाणी द्यावं. दोन्ही हातांनी पात्र उचलून 'ॐ या दिव्ये' असं म्हणावं आणि 'ॐ अमुक गोत्राचे माझे पितामह अमुक देवशर्मा आणि त्यांची पत्नी, हे तुमच्यासाठी अर्घ्य, स्वधा' असं म्हणावं. त्याच पितृपात्रातून थोडं अर्घ्याचं पाणी आणि कुश घेवून, ते दुसऱ्या पात्राने झाकून, पितृब्राह्मणाच्या डाव्या बाजूला दक्षिण टोकाला कुशावर ठेवावं आणि 'हे पितरांसाठी स्थान आहे' असं म्हणावं.
पितामहप्रपितामहवृद्धप्रपितामहेभ्यो गन्धादिदानमग्नौकरणम् । अवशिष्टान्नं प्रपितामहादिपात्रे क्षिपेत् । पितामहपात्राभिमन्त्रणपर्यन्तक्रमेण समाप्यापि ब्राह्मणपात्राभिमन्त्रणम् । अङ्गुष्ठनिवेशनं तिलविकरणं कृत्वा अमुकगोत्र एतत्ते अन्नं सघृतं सपानीयं सव्यञ्जनं प्रतिषिद्धवर्जितं ये चात्र त्वा मनुयाश्च त्वामनु तस्मै ते स्वधा इति ॥ १,२२०.
पितामह, प्रपितामह आणि त्यांच्या पूर्वजांसाठी गंध वगैरे अग्नीत अर्पण करावं. उरलेलं अन्न प्रपितामहांच्या पात्रात टाकावं. पितामहाच्या पात्रासाठी मंत्र म्हणून झाल्यावर ब्राह्मणाच्या पात्रासाठीही मंत्र म्हणावेत. अंगठा ठेवून, तीळ विखरावेत आणि 'अमुक गोत्राचे हे तुझं अन्न, तूपासह, पाण्यासह, भाज्यांसह, निषिद्ध पदार्थांशिवाय, तुला आणि तुझ्या पाठोपाठ येणाऱ्यांना, स्वधा' असं म्हणावं.
ततो देवप्रभृतिभ्य अपोशानं दद्यात् । अतिथिप्राप्तौ अतिधिश्राद्धं कुर्यात् । अस्मिन्नवसरे विकिरणम् । पितामाहदौ प्रश्रं कृत्वा पितृब्राह्मणमों स्वदितं भवद्भिरिति प्रश्रः । ओं अमुकगोत्र मत्पितः अमुकशर्मन् सपत्नीक एष ते पिण्डो ये चात्रत्वामनुयाश्च त्वामनु तस्मै स्वधेति पिण्डपात्रमच्छिद्रमस्तु । ततः सङ्कल्प सिद्धिवाचनं समाप्य पिण्डं द्विधा कृत्वा ये समानाः सुमनस इति मन्त्रद्वयं पठित्वा पितामहवृद्धप्रपितामहपात्रेषु क्षिपेत् । पिण्डेषु गन्धादिकं दत्त्वा पिण्डचालनम् । अतिथिब्राह्मणे स्वदितादिप्रश्रः । ब्राह्मणानामाचमनम् । भुक्तिक्रमेण ताम्बूलदानम् । सुप्रोक्षितमस्तु शिवा आपः सन्तुवृद्धप्रपितामहक्रमेण ब्राह्मणहस्ते जलदानम् । गोत्रस्याक्षय्यमस्तु पितृब्राह्मणहस्ते उपतिष्टतामिति सतिजलदानम् ॥ १,२२०.
नंतर देवांसह इतरांसाठी पाणी अर्पण करावं. एखादा पाहुणा आला तर त्याचं श्राद्ध करावं. या वेळी विखुरण करावं. पितामहापासून सुरुवात करून पितृब्राह्मणाला वाकून 'ॐ, तुम्ही ते स्वाद करा' असं म्हणावं. 'ॐ अमुक गोत्राचे माझे वडील अमुक शर्मा आणि त्यांची पत्नी, हे तुमच्यासाठी पिंड, आणि जे तुमच्या पाठोपाठ आहेत त्यांनाही, स्वधा; पिंडपात्र अखंड राहो' असं म्हणावं. नंतर संकल्प व सिद्धीवचन करून, पिंड दोन भागात विभागावा; 'ये समानाः सुमनसः' हे दोन मंत्र म्हणून, ते पिंड पितामह, वृद्ध, प्रपितामह यांच्या पात्रात ठेवावेत. पिंडांना गंध वगैरे अर्पण करून हलवावं. पाहुण्या ब्राह्मणाला स्वधावचन द्यावं. ब्राह्मणांनी आचमन करावं. जेवण झाल्यावर तांबूल द्यावं. पाणी उत्तम प्रकारे शिंपडावं; ते मंगल होवो. वृद्ध, प्रपितामह यांच्या क्रमाने ब्राह्मणाच्या हातात पाणी द्यावं. 'गोत्राचं क्षय न होवो' असं म्हणत पितृब्राह्मणाच्या हातात पाणी द्यावं आणि 'ते स्थिर होवो' असं म्हणावं.
ओं वाच्यतां इत्युक्ते ओं पितामहादिभ्यः स्वधोच्यताम् । अस्तु स्वधेत्युक्ते पितृब्राह्मण पितृभ्यः स्वधोच्यतामिति । अस्तु स्वधेत्युक्ते ओं ऊर्जं वहन्तीरिति दक्षिणाभिमुखवारिधारात्यागः । ओं विश्वेदेवा अस्मिन् यज्ञे प्रीयन्तामिति देवब्राह्मणहस्ते ओं यवोदकदानम् । ओं देवताभ्य इति त्रिर्जपः ॥ १,२२०.
'ॐ, वाचा' असं म्हटलं की, पितामहादींसाठी स्वधावचन म्हणावं. 'असू स्वधा' असं म्हटलं की, पितृब्राह्मणाला पितरांसाठी स्वधावचन म्हणायला सांगावं. 'असू स्वधा' असं म्हटलं की, 'ॐ ऊर्जं वहंती' हा मंत्र म्हणावा आणि दक्षिणेकडे तोंड करून पाणी सोडावं. 'ॐ, सर्व देवता या यज्ञाने प्रसन्न होवोत' असा मंत्र म्हणावा आणि देवांसाठी ब्राह्मणाच्या हातात जौचं पाणी द्यावं. 'ॐ देवताभ्यः' असा मंत्र तीनदा म्हणावा.