गरुडपुराणम्

ओं अमुकगोत्रेब्योऽस्मत्पितृपितामहेभ्यो यथानामशर्मभ्यः सपत्नीकेभ्यः इदमासनं स्वधा इति ब्राह्मणवामे आसनदानम् । ओं पितॄनावाहयिष्ये । ओं । आवाहयेत्युक्ते ओं उशन्तस्त्वा निधीमह्युशन्तः समिधीमहि । उशन्नु शत आवह पितॄन्हविषे उत्तवे । ओं आयन्तु नः पितरः सौम्यासोऽग्निष्वात्ताः पथिभिर्देवयानैः । अस्मिन्यज्ञे स्वधया मदन्तोऽधिब्रुवन्तु तेवन्त्वस्मानित्यावाहनम् । ओं अपहता सुरा रक्षांसि वेदिषदः इति तिलविकिरणम् । पूर्ववक्त्रमेण स्थापितपात्रेषूदकदानम् । ओं तिलोऽसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः । प्रत्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄंल्लोकान्प्रीणीहि नः स्वाहा इति तिलदानम् ॥ १,२१८.

ॐ अमुक गोत्रातील माझ्या वडील, आजोबा, पणजोबा व त्यांच्या पत्नींसाठी हे आसन स्वधा सहित अर्पण करतो—हे ब्राह्मणाच्या डाव्या बाजूला आसन देणे. ॐ, मी पितरांना आमंत्रित करतो. ॐ. 'आमंत्रित करा' असे म्हटल्यावर, 'ॐ, आम्ही तुम्हाला बोलावतो, उज्ज्वल पितरांनो, शंभर पितरांना या यज्ञासाठी आणा.' ॐ, आमचे सौम्य पितर, अग्निष्वात्त, देव मार्गाने या यज्ञात स्वधा घेऊन आनंदित व्हा आणि आम्हाला आशीर्वाद द्या. ॐ, देव आणि पितरांनी या वेदीवरून दुष्ट शक्ती दूर कराव्यात—हे तीळ विखरणे. पूर्व दिशेला ठेवलेल्या पात्रांत पाणी ओता. ॐ, तू सोमदेवतेला समर्पित तीळ आहेस, गायींच्या सारखा, देवांनी निर्मिलेला, प्राचीन पाण्यात मिसळलेला; स्वधा सहित पितृलोकांना संतुष्ट कर—स्वाहा. हे तीळ अर्पण आहे.

सुगंध व फुले दोन्ही हातांनी अर्पण करून, पितरांच्या पात्राला उचलावे, 'या दिव्य' असे म्हणावे, आणि 'अमुक गोत्रातील माझ्या वडील अमुक देवशर्मन, पत्नींसह, हा तुझा अर्घ्य स्वधा सहित' असे सांगावे. अपवित्र पात्र डाव्या बाजूला, उजव्या बाजूला कुशावर ठेवावे आणि 'ॐ पितरांसाठी हे स्थान आहे' असे म्हणत पात्र तोंड खाली करून ठेवावे.

ओं शुन्धन्तां लोकाः पितृसदनाः पितृसदनमसि । अधोमुखपात्त्रस्पर्शनम् । अमुकगोत्रेभ्योऽस्मत्पितृपितामह प्रपितामहेभ्यः सपत्नीकेभ्य एतानि गन्धपुष्पधूपदीपवासोगुणसोत्तरीययज्ञोपवीतानि वः स्वधा पितृतीर्थेन गन्धादिदानम् । गन्धादिदानमक्षय्यमस्तु । संकल्पसिद्धिरस्तु । ब्राह्मणवचनम् । एवं मातामहादीनामनुज्ञापनादिकर्म । ओं यादिव्येतिभूमिसंमार्जनम् । ततो घृताक्तमन्नं गृहीत्वा दक्षिणोपवीती पितृब्राह्मणमों अग्नौ करणमहं करिष्ये । ओं कुरुष्वेति तेनोक्ते ओं अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा इति आहुतिद्वयं देवब्राह्मणहस्ते दत्त्वा अवशिष्टान्नं पिण्डार्थं स्थापयित्वा अपरमर्धं पित्रादिपात्रे मातामहादिपात्रे च निः क्षिपेत् ॥ १,२१८.

ॐ, सर्व लोक आणि पितरांचे निवास शुद्ध होवोत; तू पितरांचे निवासस्थान आहेस. तोंड खाली पात्राला स्पर्श करावा. अमुक गोत्रातील माझ्या वडील, आजोबा, पणजोबा व त्यांच्या पत्नींसाठी हे सुगंध, फुले, धूप, दिवे, वस्त्रे, उत्तरीय, यज्ञोपवीत हे सर्व स्वधा सहित अर्पण करतो; पितृतीर्थाने सुगंध वगैरे द्या. हे दान कधीच कमी होऊ नये. संकल्प फळो—हे ब्राह्मणाचे वचन. अशाप्रकारे मातुल वगैरे पूर्वजांसाठी संमती घेण्याचा विधी. ॐ, 'या दिव्य'—म्हणून भूमी झाडावी. नंतर तुपात मिसळलेले अन्न घेऊन, दक्षिणोपवीती होऊन पितृब्राह्मणाला 'ॐ, मी अग्नीत विधी करतो' असे सांगावे. 'करा' असे म्हटल्यावर, 'ॐ अग्नी काव्यवाहनाय स्वाहा' असे दोन वेळा म्हणत देवब्राह्मणाच्या हातात अर्पण करावे, उरलेले अन्न पिंडासाठी ठेवावे आणि उरलेले पितरांच्या व मातुलांच्या पात्रात टाकावे.

पात्र ठेवून त्यावर कुश ठेवावे, दोन्ही हात खाली करून पात्र उचलावे आणि 'ॐ पृथ्वी तुझे पात्र, आकाश त्याचे झाकण; ब्राह्मणाच्या मुखात अमृत अर्पण करतो, स्वाहा' असे म्हणावे—हे पात्र मंत्रित करणे. 'विष्णूने त्रिकाळ जग मोजले, आपले पाऊल धुळीत ठेवले; विष्णू, या हव्यास रक्षण कर'—असे म्हणत अन्नाच्या मध्ये तोंड खाली ब्राह्मणाचा अंगठा ठेवावा.

ततो विपरीतोपवीतेन सव्यञ्जनं सघृतमन्नं पित्रादि ब्राह्मणपात्रे निधाय तदुपरि भूमिसंलग्नकुशं दत्त्वा ओं पृथिवी ते पात्रं इति मन्त्रेण उत्तानाभ्यां पात्रं गृहीत्वा ओं इदं विष्णोरित्यन्नोपरि उत्तानं द्विजाङ्गुष्ठं निवेशयेत् । ओं अपहतेति तिलविकिरणम् । भूमिपातितवामजानुः अमुकगोत्रेभ्यः अस्मत्पितृपितामहेभ्यः सपत्नीकेभ्यः एतदन्नं सघृतं सपानीयं सव्यञ्जनं प्रतिषिद्धवर्जितं स्वधा । अन्नं सङ्कल्प्य ओं ऊर्जं वहन्तीरमृतं घृत पयः कीलालं परिस्त्रुतं स्वधास्तु तर्पयत मे पितरम् । दक्षिणामुखवरिधारत्यागः ॥ १,२१८.

मग, विपरीत यज्ञोपवीत घालून, भाजीपाला व तुपासह अन्न पितृब्राह्मणाच्या पात्रात ठेवावे, त्यावर भूमीला लागलेली कुश ठेवावी. 'ॐ पृथ्वी तुझे पात्र' असे म्हणत दोन्ही हात वर करून पात्र उचलावे, 'ॐ हे विष्णू' असे म्हणत अन्नावर वरचा अंगठा ठेवावा. 'अपहत' असे म्हणत तीळ विखरावे. डावे गुडघे जमिनीला टेकवून, 'अमुक गोत्रातील माझ्या वडील, आजोबा, पणजोबा व त्यांच्या पत्नींसाठी हे तुप, पाणी, भाजीपाला युक्त, वर्ज्य पदार्थ नसलेले अन्न स्वधा सहित अर्पण करतो' असे सांगावे. संकल्प करून, 'ॐ, ऊर्जेला वाहणारे, अमृत, तूप, दूध, मधुर द्रव्ये, स्वधा असो, माझ्या पितरांना तृप्त करा' असे म्हणावे. दक्षिणेकडे तोंड करून पाणी सोडावे.

ॐ, हे श्राद्ध निर्दोष असो; ॐ, संकल्प फळो. ॐ, भूर्भुवः स्वः—सवितृच्या तेजाचे ध्यान करू, तो आमच्या बुद्धीला प्रेरणा देवो. अर्पण केल्यावर म्हणावे: 'मधुर वारे वाहोत, नद्या मधुर वाहोत, औषधी मधुर असोत, रात्र व उष:काल मधुर असो, पृथ्वीवरील धूळ मधुर असो, आकाश आपला पिता असो, वृक्ष मधुर असोत, सूर्य मधुर असो, गायी मधुर असोत.' 'मधु, मधु, मधु' असे जपावे.

ततो ब्राह्मणक्रमेण जलगण्डूषं दत्त्वा पूर्ववत्सव्याहृतिकां गायत्त्रीं मधुवातेतित्र्यृचं जप्त्वा ओं रुचितं भवद्भिरिति देवब्राह्मणप्रश्रः । सुरुचितमिति तेनोक्ते ओं शेषमन्नमिति प्रश्रः । इष्टैः सह भोजनम् । पित्रादिब्राह्मणं वामोपवीतेन ओं तृप्ताः स्थ इति प्रश्रः । ओं तृप्ताः स्म इति तेनोक्ते भूम्यभ्युक्षणं मण्डलचतुष्कोणं ति लविकिरणम् ॥ १,२१८.

नंतर ब्राह्मणाच्या क्रमाने तोंड धुण्यासाठी पाणी द्यावे. पूर्वीप्रमाणे सावित्री व 'मधुवात' या तीन ऋचा म्हणाव्यात. 'हे आपल्याला रुचकर होवो'—हे देवब्राह्मणाला अर्पण. 'रुचकर आहे' असे म्हटल्यावर, 'उरलेले अन्न'—हे अर्पण. इच्छित लोकांसह जेवावे. पितृब्राह्मणाला डावे खांद्यावर यज्ञोपवीत घेऊन, 'तुम्ही तृप्त झाला आहात' असे सांगावे. 'आम्ही तृप्त झालो' असे म्हटल्यावर, भूमीवर पाणी शिंपडावे, वर्तुळ व चौकोन काढावे, आणि तीळ विखरावे.

ओं अमुकगोत्र ! अस्मत्पितः ! अमुकदेवदर्शन् ! सपत्नीक ! एतत्ते पिण्डासनं स्वधा । इत्थं रेखामध्ये पितामहाय खव्याहृतिकां गायत्त्रीं मधुवातेति त्रर्जपन्नन्नं साज्यं पिण्डं कृत्वा कुशोपरि अमुकगोत्र अस्मत्पितः ! अमुकदेवश्रमन् ! सपत्नीक एष पिण्डस्ते स्वधा । इत्थं रेखामध्ये पितामहाय । ततः सव्याहृतिकां गायत्त्रीं मधुवातेति त्रिर्जंपन्पिण्डविकिरणं पिण्डान्तिके । ओं लेपभुजः प्रीयन्तमिति स्तरण्कुशेषु हस्तमार्जनं प्रक्षालितपिण्डोदकेन ओं अमुकगोत्र ! अस्मत्पितः ! अमुकशर्मन् सपत्नीक एतत्ते जलमवनेक्ष्व ये चात्रत्वामनुजाश्च त्वामनु तस्मै तेस्वधेति पितृपिण्डसेचनम् । पिण्डपात्रमधोमुखं कृत्वा बद्धाञ्जलिः ओं पितरो मादयध्वं यथाभागमावृषायध्वमिति जपेत् । अपः स्पृष्ट्वा वामेन परावृत्त्य उदङ्मुखः प्राणांस्त्रिः संयम्य षड्भ्य ऋतुभ्यो नमः इति जपः ॥ १,२१८.

ॐ अमुक गोत्र, माझ्या वडील, अमुक देवशर्मन, पत्नींसह, हा तुझा पिंडासन स्वधा सहित. अशाप्रकारे रेषेच्या मध्ये आजोबांसाठी सावित्री व 'मधुवात' तीनदा म्हणावे, तुपात मिसळलेले अन्नाचा पिंड करून कुशावर ठेवावा, 'अमुक गोत्र, माझ्या वडील, अमुक शर्मन, पत्नींसह, हा तुझा पिंड स्वधा सहित' असे सांगावे. अशाच रीतीने रेषेच्या मध्ये आजोबांसाठी. नंतर सावित्री व 'मधुवात' तीनदा म्हणत पिंडाजवळ पिंड विखरावा. ॐ, 'जे खातात ते प्रसन्न होवोत'—कुशावर हात पुसावा, पिंड पाण्याने धुवावा, आणि 'अमुक गोत्र, माझ्या वडील, अमुक शर्मन, पत्नींसह, हे तुमचे पाणी; जे तुम्हाला अनुसरतात त्यांनाही स्वधा मिळो' असे म्हणावे. पिंडपात्र तोंड खाली करून, हात जोडून 'पितरांनो, प्रत्येकाच्या भागानुसार तृप्त व्हा, आनंदी व्हा' असे म्हणावे. डाव्या हाताने पाणी स्पर्श करून, वळून, उत्तर दिशेला तोंड करून, तीनदा श्वास रोखून, 'सहा ऋतूंना नमस्कार' असे म्हणावे.

वामेनैव परावृत्य पुष्पदानम् । अक्षतञ्चारिष्टञ्चास्तु मे पुण्यं शान्तिपुष्टिदृ । दक्षिणामुखः अमी मदन्तः पितरो यथाभागमावृषायिषत इति जपः । वासः शिथिलीकृत्वाञ्जलिं कृत्वा ओं नमो वः पितरो नमो वः इति जपः । गृहान्नः पितरो दत्त इति गृहवीक्षणम् । ततः सदा वः पितरो द्वेष्म इति वीक्ष्य एतद्वः पितरो वास इत्युच्चार्य अमुकगोत्र एतत्ते वासः स्वधा इति सूत्रदानम् । वामेन पाणिना उदकपात्रं गृहीत्वा ऊर्जं वहन्तीरमृतं घृतं पयः इत्यादि पिण्डोपरि धारात्यागः ॥ १,२१८.

डाव्या हाताने वळून फुलांचे दान करावे. अक्षता आणि अरिष्ट मला पुण्य, शांती, पोषण मिळो. दक्षिणेकडे तोंड करून, 'माझे पितर त्यांच्या भागानुसार आनंदित होवोत' असे म्हणावे. वस्त्र सैल करून, हात जोडून, 'पितरांनो, तुम्हांस नमस्कार, तुम्हांस नमस्कार' असे म्हणावे. 'पितरांनो, आम्ही दिलेले अन्न स्वीकारा'—असे म्हणत घराकडे पाहावे. मग, 'पितरांनो, तुम्ही नेहमी येथे राहा' असे म्हणावे. 'हे तुमचे निवासस्थान आहे, पितरांनो' असे सांगावे, 'अमुक गोत्र, हे तुमचे निवासस्थान स्वधा सहित'—हे वस्त्र अर्पण. डाव्या हाताने पाण्याचे पात्र घेऊन, 'ऊर्जेला वाहणारे, अमृत, तूप, दूध' इत्यादी म्हणत पिंडावर पाणी सोडावे.

ओं इत्थं मातामहादिब्राह्मणानामाचमनम् । ओं सुसुप्रोक्षितमस्त्विति भूम्यभ्युक्षणं कृत्वा । ओं अपां मध्ये स्थिता देवाः सर्वमप्सु प्रतिष्ठितम् । ब्राह्मणस्य करे न्यस्ताः शिवा आपो भवन्तु नः । शिवा आपः सन्त्विति ब्राह्मणहस्ते जलदानम् । लक्ष्मीर्वसतिपुष्पेषु लक्ष्मीर्वसति पुष्करे । लक्ष्मीर्वसति गोष्ठेषु सौमनस्यं सदास्तु ते । सौमनस्यमस्त्विति पुष्पदानम् । अक्षतं चास्तु मे पुण्यं शान्तिः पुष्टिर्धृतिश्च मे । यद्यच्छ्रेयस्करं लोके तत्तदस्तु सदा मम । ओं अक्षतञ्चारिष्टञ्चास्तु इति यवतण्डुलदानम् ॥ १,२१८.

मग, मातुल वगैरे ब्राह्मणांना आचमनासाठी पाणी द्यावे. 'हे चांगले शिंपडले जावो' असे म्हणत भूमीवर पाणी शिंपडावे. 'पाण्याच्या मध्ये देव राहतात; सर्व काही पाण्यात स्थिर आहे. ब्राह्मणाच्या हातात शुभ्र पाणी असो'—हे ब्राह्मणाच्या हातात पाणी देणे. 'लक्ष्मी फुलांत, कमळात, गोठ्यात वास करते; तुला नेहमी आनंद मिळो'—हे फुलांचे दान. अक्षता आणि अरिष्ट मला पुण्य, शांती, पोषण, धैर्य मिळो. जगात जे काही कल्याणकारी आहे ते नेहमी मला मिळो. 'ॐ अक्षता आणि अरिष्ट मला मिळो'—हे ज्वारी व तांदळाचे दान.

अमुकगोत्राणामस्मत्पितृपितामहप्रपितामहानां सपत्नीकानामिदमन्नपानादिकमक्षय्यमस्त्विति पित्रादिब्राह्मणहस्ते तिलजलदानम् । अस्त्विति ब्राह्मणो वदेत् । एतन्मातामहादीनामक्षय्यमाशिषः । ओं अघोराः पितरः सन्तु गोत्रं नो वर्धतांदातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च । श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहुदेयञ्च नोऽस्त्विति । अन्नञ्च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि । याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिष्म कञ्चन । एताः सत्याशिषः सन्तु ॥ १,२१८.

अमुक गोत्रातील आमचे वडील, आजोबा, पणजोबा आणि त्यांचे पत्नी यांच्यासाठी हे अन्न, पाणी वगैरे कधीही कमी होऊ नये, अशी प्रार्थना करून ब्राह्मणाच्या हाती तीळपाणी दिले जाते. ब्राह्मणाने 'तसेच होवो' असे म्हणावे. ही कृपा आमच्या मातामहालाही अखंड लाभो. ॐ, आमचे पितर प्रसन्न राहो, आमचे गोत्र वाढो, दान करणारे वाढो, वेदांची परंपरा चालू राहो, आमची श्रद्धा कधीही कमी होऊ नये, आम्ही भरपूर दान करू, आमच्याकडे भरपूर अन्न असो, पाहुणे आमच्याकडे यावेत, आमच्यात कोणीही मागणारे नसावेत आणि आम्हीही कोणाकडे काही मागू नये. या सर्व शुभाशीर्वाद खरे ठरावेत.

सौमनस्यमस्तु । अस्त्वित्युक्ते प्रदत्तपिण्डस्थाने अर्घ्यार्थपवित्रमोचनम् । कुशपवित्रं गृहीत्वातेन कुशेन पित्रादिब्राह्मणं स्पृष्ट्वा स्वधां वाचयिष्येओं वाच्यतांों पितृपितामहेभ्यो यथानामशर्मभ्यः सपत्नीकेभ्यः स्वधोच्यताम् । अस्तुस्वधा इत्युक्ते ऊर्जं वहन्तीरमृतं घृतमिति पिण्डोपरि वारिधारां दद्यात् ॥ १,२१८.

सर्वांच्या मनात समाधान असो. 'तसेच होवो' असे म्हटल्यावर, जेथे पिंड ठेवायचे त्या जागेचे शुद्धीकरण केले जाते. कुशाचे पवित्र घेऊन त्या कुशाने पितरांचे प्रतीक असलेल्या ब्राह्मणाला स्पर्श करावा आणि 'ॐ, अमुक गोत्रातील अमुक नावाच्या वडील, आजोबा, पणजोबा आणि त्यांच्या पत्नींसाठी स्वधा अर्पण करतो' असे म्हणावे. 'स्वधा असो' असे म्हटल्यावर 'ऊर्जेने परिपूर्ण, अमृतसमान, तूपासारखे' असे म्हणत पिंडावर पाण्याचा तुपासह धारा सोडावी.

ततः पितृब्राह्मणे पिण्डाः सम्पन्ना इति प्रश्रः । सुसम्पन्ना इति पिण्डे क्षीरधारां दत्त्वा पिण्डचालनं अतिथिब्राह्मणे पिण्डपात्रमुत्तानं कृत्वा ओं वाजे वाजे वत वाजिनो नो धनेषु विप्रा अमृता ऋतज्ञाः । अस्यमध्वः पिबत मादयध्वं तृप्ता यात पथिभिर्देवयानैरिति पिण्डा दिविसर्जनंामावाजस्य प्रसवो जगम्यादेमे द्यावापृथिवी विश्वरूपे आमागन्तां पितरा चामा सोमोऽमृतत्वेन गम्यात् । इति देवविसर्जनम् । ओं अभिगम्यतामिति पितृब्राह्मणविसर्जनम् । ब्राह्मणैरनुद्गतस्य निवर्तनम् । गवादिषु पिण्डप्रतिपादनमिति शेषः ॥ १,२१८.

यानंतर पितृब्राह्मणाला विचारावे, 'पिंड अर्पण पूर्ण झाले का?' पूर्ण झाल्याचे सांगितल्यावर पिंडावर दूध घालावे आणि पिंड हलवावे. अतिथिब्राह्मणासाठी पिंडपात्र सरळ करून, 'ॐ, दान करणाऱ्यांनो, आम्हाला धन मिळो; ऋषीहो, सत्य जाणणाऱ्यांनो, अमृतस्वरूप आहात, हे मध प्या, आनंद घ्या, तृप्त व्हा आणि देवयात्रेच्या मार्गाने निघा' असे म्हणावे. पिंड आकाशात अर्पण करावा. 'यज्ञाचे फळ मिळो, हे आकाश व पृथ्वी, सर्व रूपांनी या, पितर आणि सोम अमरत्वाला जावोत' असे म्हणत देवांना निरोप द्यावा. 'ॐ, येवोत' असे म्हणत पितृब्राह्मणांना निरोप द्यावा. जे ब्राह्मण अजून गेले नाहीत त्यांना परत बोलवावे. उरलेले पिंड गायींना व इतरांना द्यावे.

देव, पितर आणि सर्वदेव ब्राह्मण यांना श्राद्ध करण्याची परवानगी मागावी. आसनावर, 'ॐ, सर्व देवता या, हे ऐका, या कुशावर बसा.' 'ॐ, सर्व देवता ऐका, जे आकाशात, पृथ्वीवर, अग्नित असणारे आणि इथे असणारे आहात, या कुशावर आनंद घ्या.' 'ॐ, या' असे म्हणत सर्व देवांचे आवाहन करावे आणि गंध वगैरे अर्पण करावे. अखंडतेची खात्री देणारे वचन म्हणावे.