गरुडपुराणम्

महेरणाय चक्षुसे । ओं यो वः शिवतमो रसः । तस्य भाजयेतेह नः । अशतीरिव मातरः । ओं तस्मा अरङ्गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ । आपो जन यथा च नः । ओं सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु ओं दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु योऽस्मान् द्वेष्टि यञ्च वयं द्विष्मः । ओं द्रुपदादिवमुमुचानः स्विन्नः स्नातो मलादिव । पूतं पवित्रेणेवाज्यमापः शुन्धन्तु मैनसः । ओं ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसोऽध्यजायत । ततोरात्र्यजायत । ततः समुद्रोर्ऽणवः समुद्रादर्णवादधिसंवत्सरो अजायत । अहौरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी । सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् । दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो स्वः ॥ १,२१७.

महेराण्याच्या दर्शनासाठी, ॐ, तुमच्यातील सर्वात शुभ रस आम्हाला मिळो, जसा आई आपल्या मुलांना देते. ॐ, म्हणून आम्ही तुमच्याकडे येतो, ज्यासाठी तुम्ही वाढीसाठी प्रयत्न करता. पाणी, आम्हाला संतती मिळू दे. ॐ, पाणी आणि औषधी आमच्यासाठी हितकारक असो, आणि जे आम्हाला द्वेष करतात किंवा आम्ही ज्यांना द्वेष करतो त्यांच्यासाठी अहितकारक असो. ॐ, जसे घाम आणि मळ धुतले जातात, तसेच पाणी आमचे मन शुद्ध करो, जसे शुद्ध करणाऱ्याने तूप शुद्ध होते. ॐ, तपस्येतून सत्य आणि वास्तव जन्मले; त्यातून रात्र झाली; मग समुद्र निर्माण झाला; समुद्रातून वर्ष निर्माण झाले; दिवस आणि रात्र ठरवली गेली, सर्व जगावर राज्य करणारी. सूर्य आणि चंद्र पूर्वीप्रमाणे निर्माण केले, तसेच आकाश, पृथ्वी, अंतरिक्ष आणि स्वर्गही.

गायत्त्र्या विश्वामित्र ऋषिर्गायत्त्रीछन्दः । सविता देवता जपे विनियोगः । ओं उदुत्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः । दृशे विश्वाय सूर्यम् । ओं चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः । आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च । ओं तच्चक्षर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत् । पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतम् । शृणुयाम शरदः शतम् । ओं विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखोविश्वतो बाहुरुत विश्वतस्पात् । संबाहुभ्यां धमति संपत्रैद्यार्वाभूमी जनयन्देव एकः । देवा गातुविदो नाङ्गविद्वानाद्भमितमनसस्पत इमं देवयज्ञं स्वाहा वातेधाः जपेत् ॥ १,२१७.

गायत्रीमध्ये, विश्वामित्र ऋषी आहेत, गायत्री छंद आहे, सविता देवता आहे; जपासाठी हा नियम आहे. ॐ, किरणे जातवेदस या देवतेला वाहून नेतात, सर्वांना दिसण्यासाठी सूर्य. ॐ, देवांचे तेजस्वी मुख वर आले आहे, मित्र, वरुण आणि अग्नीचे डोळे. आकाश, पृथ्वी आणि अंतरिक्ष व्यापले आहे; सूर्य हे सर्व जगाचे आत्मा आहे. ॐ, ते दैवी नेत्र, तेजस्वी, आमच्यासमोर उगवते. आपण शंभर शरद पाहू, शंभर शरद जगू, शंभर शरद ऐकू. ॐ, त्याचे डोळे सर्वत्र, तोंड सर्वत्र, हात सर्वत्र, पाय सर्वत्र. दोन्ही हातांनी तो सर्वांना धरतो, पृथ्वी निर्माण करतो; एक देव सर्वांची निर्मिती करतो. देवांना मार्ग माहीत आहे, अज्ञानींना नाही; मनाचा स्वामी ही देवयज्ञ स्वीकारो. 'स्वाहा' म्हणत जप करावा.

ॐ, 'हे आसन सिद्ध आहे, येथे सिद्ध आहे' असे म्हणावे, मग ॐ भूः, ॐ भुवः, ॐ स्वः, ॐ महः, ॐ जनः, ॐ तपः, ॐ सत्यम्—या सात व्याहृत्या म्हणाव्यात. पूर्वेकडे देवब्राह्मणांना बसवावे, आणि उत्तर दिशेला पितृब्राह्मणांना बसवावे. ॐ, 'देवतांना, पितरांना आणि महायोगींना, स्वधा आणि स्वाहा यांना नमस्कार, ते नेहमी येथे असोत' असे तीन वेळा म्हणावे.

ओं अद्यास्मिन्देशे अमुकमासे अमुकराशिङ्गते सवितर्यमुकतिथावमुकगोत्राणामस्मत्पितृपितामहप्रपितामहानां यथानामशर्मणां विश्वेदेवपूर्वकन्दृश्राद्धं करिष्ये । ओं विश्वेभ्यो देवभ्यः स्वाहा ओं विश्वेदेवानावाहयिष्ये । आवाहयेत्युक्ते ओं विश्वेदेवाः स आगत शृणुतामिमं हवम् । एदं बर्हिर्निषीदत ओं विश्वेदेवाः शृणुतेमं इवं मे ये अन्तरिक्षे य उपद्यविष्ट । ये अग्निजिह्वा उत वा यजत्रा आसद्यास्मिन्बर्हिषि मादयध्वम् । ओं ओषधयः संवदन्ते सोमेन सह राज्ञा । यस्मै कृणोति ब्राह्मणस्तं राजन्पारयामसि । ओं आगच्छन्तु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः । ये अत्र विहिताः श्राद्धे सावधाना भवन्तु ते । ओं अपहतासुरा रक्षांसि वेदिषद इति त्रित्रिर्यवविकिरणम् ॥ १,२१८.

ॐ, 'आज या ठिकाणी, या महिन्यात, या नक्षत्रात, या वेळी, या गोत्रांसाठी—आपले पितर, आजोबा, पणजोबा—त्यांच्या नावाने आणि आडनावाने, विश्वदेवांपासून सुरू होणारे श्राद्ध करतो.' ॐ, 'सर्व देवांना, स्वाहा.' ॐ, 'मी विश्वदेवांना आवाहन करतो.' 'आवाहन' म्हटल्यावर, ॐ, 'हे विश्वदेवांनो, या हविर्दानाला या, ऐका. या कुशावर बसा. हे विश्वदेवांनो, ऐका, जे अंतरिक्षात आहेत, जे वर आहेत, जे यज्ञासाठी योग्य आहेत, या कुशावर आनंदित व्हा.' ॐ, 'औषधी सोमराजासोबत संवाद करतात. ज्या ब्राह्मणासाठी राजा करतो, त्याला आम्ही पार करतो.' ॐ, 'महाबळवान विश्वदेव येथे येवोत, जे श्राद्धासाठी नेमले आहेत, ते सावध राहोत.' ॐ, 'असुर, राक्षस आणि दुष्ट शक्ती वेदीपासून दूर जावोत,' असे तीन वेळा यवांची उधळण करावी.

ओं शन्नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शंयोरभिस्त्रवन्तु न इति पात्रे जलदानम् । ओं यवोऽसि यवयास्मद्वेषो यवयारातीरिति यवदानम् । गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् । ईश्वरीं सर्वभूतानां ता (त्वा) मिहोपह्वये श्रियमिति गन्धदानम् । ओं या दिव्या आपः पयसा संबभूवुर्या अन्तरिक्षौत पार्थवीर्याः । हिरण्यवर्णा यज्ञियास्तान आपः शिवाः शं स्योना सुहवा भवन्तु । एषोर्ऽघो नम इति ब्राह्मणहस्ते जलं दत्त्वानेनैव पात्रेण पवित्रग्रहणं कृत्वा संस्त्रवं पवित्रं च ब्राह्मणपार्श्वे दद्यात् । ततः प्रथमपात्रे संस्त्रवजलं संस्थाप्य कुशोपरि ऊर्ध्वमुखं स्थापनं कुर्यत् । तदुपरि कुशदानम् ॥ १,२१८.

ॐ, 'देवी, पाणी पिण्यासाठी शुभ होवो, आमच्यासाठी ते कल्याणकारी वाहू दे,' असे म्हणत पात्रात पाणी द्यावे. ॐ, 'तू यव आहेस, आमचा द्वेष दूर कर, शत्रूत्व दूर कर,' असे म्हणत यव अर्पण करावे. 'जी सुगंधी, अजेय, नेहमी पोसणारी, सर्व प्राण्यांची अधिष्ठात्री आहे, ती लक्ष्मी, मी तुला येथे बोलावतो,' असे म्हणत गंध अर्पण करावा. ॐ, 'त्या दिव्य जलांनी, जे दूधातून निर्माण झाले, जे अंतरिक्षात आणि पृथ्वीवर आहेत, सुवर्णवर्णी, यज्ञासाठी योग्य, त्या शुभ पाणी आमच्यासाठी कल्याणकारी आणि कृपाळू होवोत.' 'हे अर्घ्य आहे, नमस्कार,' असे म्हणत ब्राह्मणांच्या हातात पाणी द्यावे, त्याच पात्राने पात्र शुद्ध करावे, आणि पवित्र व गाळणी ब्राह्मणाजवळ ठेवावी. मग प्रथम पात्रात गाळलेले पाणी ठेवून, कुशावर तोंड वर ठेवून ठेवावे, त्यावर कुश ठेवावे.

ओं अमुकगोत्रेब्योऽस्मत्पितृपितामहेभ्यो यथानामशर्मभ्यः सपत्नीकेभ्यः इदमासनं स्वधा इति ब्राह्मणवामे आसनदानम् । ओं पितॄनावाहयिष्ये । ओं । आवाहयेत्युक्ते ओं उशन्तस्त्वा निधीमह्युशन्तः समिधीमहि । उशन्नु शत आवह पितॄन्हविषे उत्तवे । ओं आयन्तु नः पितरः सौम्यासोऽग्निष्वात्ताः पथिभिर्देवयानैः । अस्मिन्यज्ञे स्वधया मदन्तोऽधिब्रुवन्तु तेवन्त्वस्मानित्यावाहनम् । ओं अपहता सुरा रक्षांसि वेदिषदः इति तिलविकिरणम् । पूर्ववक्त्रमेण स्थापितपात्रेषूदकदानम् । ओं तिलोऽसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः । प्रत्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄंल्लोकान्प्रीणीहि नः स्वाहा इति तिलदानम् ॥ १,२१८.

ॐ अमुक गोत्रातील माझ्या वडील, आजोबा, पणजोबा व त्यांच्या पत्नींसाठी हे आसन स्वधा सहित अर्पण करतो—हे ब्राह्मणाच्या डाव्या बाजूला आसन देणे. ॐ, मी पितरांना आमंत्रित करतो. ॐ. 'आमंत्रित करा' असे म्हटल्यावर, 'ॐ, आम्ही तुम्हाला बोलावतो, उज्ज्वल पितरांनो, शंभर पितरांना या यज्ञासाठी आणा.' ॐ, आमचे सौम्य पितर, अग्निष्वात्त, देव मार्गाने या यज्ञात स्वधा घेऊन आनंदित व्हा आणि आम्हाला आशीर्वाद द्या. ॐ, देव आणि पितरांनी या वेदीवरून दुष्ट शक्ती दूर कराव्यात—हे तीळ विखरणे. पूर्व दिशेला ठेवलेल्या पात्रांत पाणी ओता. ॐ, तू सोमदेवतेला समर्पित तीळ आहेस, गायींच्या सारखा, देवांनी निर्मिलेला, प्राचीन पाण्यात मिसळलेला; स्वधा सहित पितृलोकांना संतुष्ट कर—स्वाहा. हे तीळ अर्पण आहे.

सुगंध व फुले दोन्ही हातांनी अर्पण करून, पितरांच्या पात्राला उचलावे, 'या दिव्य' असे म्हणावे, आणि 'अमुक गोत्रातील माझ्या वडील अमुक देवशर्मन, पत्नींसह, हा तुझा अर्घ्य स्वधा सहित' असे सांगावे. अपवित्र पात्र डाव्या बाजूला, उजव्या बाजूला कुशावर ठेवावे आणि 'ॐ पितरांसाठी हे स्थान आहे' असे म्हणत पात्र तोंड खाली करून ठेवावे.

ओं शुन्धन्तां लोकाः पितृसदनाः पितृसदनमसि । अधोमुखपात्त्रस्पर्शनम् । अमुकगोत्रेभ्योऽस्मत्पितृपितामह प्रपितामहेभ्यः सपत्नीकेभ्य एतानि गन्धपुष्पधूपदीपवासोगुणसोत्तरीययज्ञोपवीतानि वः स्वधा पितृतीर्थेन गन्धादिदानम् । गन्धादिदानमक्षय्यमस्तु । संकल्पसिद्धिरस्तु । ब्राह्मणवचनम् । एवं मातामहादीनामनुज्ञापनादिकर्म । ओं यादिव्येतिभूमिसंमार्जनम् । ततो घृताक्तमन्नं गृहीत्वा दक्षिणोपवीती पितृब्राह्मणमों अग्नौ करणमहं करिष्ये । ओं कुरुष्वेति तेनोक्ते ओं अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा इति आहुतिद्वयं देवब्राह्मणहस्ते दत्त्वा अवशिष्टान्नं पिण्डार्थं स्थापयित्वा अपरमर्धं पित्रादिपात्रे मातामहादिपात्रे च निः क्षिपेत् ॥ १,२१८.

ॐ, सर्व लोक आणि पितरांचे निवास शुद्ध होवोत; तू पितरांचे निवासस्थान आहेस. तोंड खाली पात्राला स्पर्श करावा. अमुक गोत्रातील माझ्या वडील, आजोबा, पणजोबा व त्यांच्या पत्नींसाठी हे सुगंध, फुले, धूप, दिवे, वस्त्रे, उत्तरीय, यज्ञोपवीत हे सर्व स्वधा सहित अर्पण करतो; पितृतीर्थाने सुगंध वगैरे द्या. हे दान कधीच कमी होऊ नये. संकल्प फळो—हे ब्राह्मणाचे वचन. अशाप्रकारे मातुल वगैरे पूर्वजांसाठी संमती घेण्याचा विधी. ॐ, 'या दिव्य'—म्हणून भूमी झाडावी. नंतर तुपात मिसळलेले अन्न घेऊन, दक्षिणोपवीती होऊन पितृब्राह्मणाला 'ॐ, मी अग्नीत विधी करतो' असे सांगावे. 'करा' असे म्हटल्यावर, 'ॐ अग्नी काव्यवाहनाय स्वाहा' असे दोन वेळा म्हणत देवब्राह्मणाच्या हातात अर्पण करावे, उरलेले अन्न पिंडासाठी ठेवावे आणि उरलेले पितरांच्या व मातुलांच्या पात्रात टाकावे.

पात्र ठेवून त्यावर कुश ठेवावे, दोन्ही हात खाली करून पात्र उचलावे आणि 'ॐ पृथ्वी तुझे पात्र, आकाश त्याचे झाकण; ब्राह्मणाच्या मुखात अमृत अर्पण करतो, स्वाहा' असे म्हणावे—हे पात्र मंत्रित करणे. 'विष्णूने त्रिकाळ जग मोजले, आपले पाऊल धुळीत ठेवले; विष्णू, या हव्यास रक्षण कर'—असे म्हणत अन्नाच्या मध्ये तोंड खाली ब्राह्मणाचा अंगठा ठेवावा.

ततो विपरीतोपवीतेन सव्यञ्जनं सघृतमन्नं पित्रादि ब्राह्मणपात्रे निधाय तदुपरि भूमिसंलग्नकुशं दत्त्वा ओं पृथिवी ते पात्रं इति मन्त्रेण उत्तानाभ्यां पात्रं गृहीत्वा ओं इदं विष्णोरित्यन्नोपरि उत्तानं द्विजाङ्गुष्ठं निवेशयेत् । ओं अपहतेति तिलविकिरणम् । भूमिपातितवामजानुः अमुकगोत्रेभ्यः अस्मत्पितृपितामहेभ्यः सपत्नीकेभ्यः एतदन्नं सघृतं सपानीयं सव्यञ्जनं प्रतिषिद्धवर्जितं स्वधा । अन्नं सङ्कल्प्य ओं ऊर्जं वहन्तीरमृतं घृत पयः कीलालं परिस्त्रुतं स्वधास्तु तर्पयत मे पितरम् । दक्षिणामुखवरिधारत्यागः ॥ १,२१८.

मग, विपरीत यज्ञोपवीत घालून, भाजीपाला व तुपासह अन्न पितृब्राह्मणाच्या पात्रात ठेवावे, त्यावर भूमीला लागलेली कुश ठेवावी. 'ॐ पृथ्वी तुझे पात्र' असे म्हणत दोन्ही हात वर करून पात्र उचलावे, 'ॐ हे विष्णू' असे म्हणत अन्नावर वरचा अंगठा ठेवावा. 'अपहत' असे म्हणत तीळ विखरावे. डावे गुडघे जमिनीला टेकवून, 'अमुक गोत्रातील माझ्या वडील, आजोबा, पणजोबा व त्यांच्या पत्नींसाठी हे तुप, पाणी, भाजीपाला युक्त, वर्ज्य पदार्थ नसलेले अन्न स्वधा सहित अर्पण करतो' असे सांगावे. संकल्प करून, 'ॐ, ऊर्जेला वाहणारे, अमृत, तूप, दूध, मधुर द्रव्ये, स्वधा असो, माझ्या पितरांना तृप्त करा' असे म्हणावे. दक्षिणेकडे तोंड करून पाणी सोडावे.

ॐ, हे श्राद्ध निर्दोष असो; ॐ, संकल्प फळो. ॐ, भूर्भुवः स्वः—सवितृच्या तेजाचे ध्यान करू, तो आमच्या बुद्धीला प्रेरणा देवो. अर्पण केल्यावर म्हणावे: 'मधुर वारे वाहोत, नद्या मधुर वाहोत, औषधी मधुर असोत, रात्र व उष:काल मधुर असो, पृथ्वीवरील धूळ मधुर असो, आकाश आपला पिता असो, वृक्ष मधुर असोत, सूर्य मधुर असो, गायी मधुर असोत.' 'मधु, मधु, मधु' असे जपावे.