उपवीती बद्धशिखः सम्यगाचम्य वाग्यतः । उरुं राजेत्यृचा तोयमुपस्थाय प्रदक्षिणम् ॥ १,२१४.
यज्ञोपवीत व्यवस्थित घालून, शिखा नीट बांधून, नीटपणे आचमन करून आणि मौन पाळून, पाण्याजवळ जावे. 'उरुं राजेत्' ही ऋचा म्हणून त्या पाण्याची प्रदक्षिणा करावी.
आवर्तयेत्तदुदकं ये ते शतमितित्र्यृचा ॥ १,२१४.
'ये ते शतम्' ही ऋचा म्हणत पाण्याला फिरवावे.
ओं उरुं हि राजा वरुणश्चकार सूर्याय पन्थानमन्वेत वा । प्रतिधाता च वक्तारस्ताहृदयाविपश्चित् । नमोऽग्न्यरुणाया भिष्टुतोवरुणस्य पाशः । वरुणाय नमः ॥ १,२१४.
ॐ. राजा वरुणाने सूर्याला जाण्यासाठी विशाल मार्ग तयार केला; त्यावर रक्षक आणि ज्ञानी वक्ते चालतात. अग्नी आणि अरुण यांना नमस्कार, वरुणाच्या पाशातून मुक्त व्हावे. वरुणाला नमस्कार.
ओं ये ते शतं वरुणये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः । तेभिर्नो अद्य सवितोत विष्णुर्विश्वे मुञ्चन्तु मरुतः स्वर्काः स्वाहा । सुमित्रियान इत्यबञ्जलिमाकृत्योत्तरेण तोयं पश्चाद्विराज्य चैव विनिः क्षिपेत् । ओं सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु । दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु योऽस्मान्द्वेष्टि यञ्च वयं द्विष्मः ॥ १,२१४.
पादौ कटिं चैव पूर्वं मृद्भिस्त्रिभिस्त्रिभिः । प्रक्षाल्य हस्ता वाचम्य नमस्कृत्य जलं ततः ॥ १,२१४.
सर्वप्रथम, पाय आणि कंबरेला मातीने तीनदा धुवावे. मग हात धुवावेत, आचमन करावे, नमस्कार करावा आणि नंतर पाणी घ्यावे.
ओं इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निधे पदं समूढमस्य पांसुरे । महाव्याहृतिभिः पश्चादाचामेत्प्रयतोऽपि सन् ॥ १,२१४.
ॐ. विष्णुने हे विश्व तिन्ही पावलांनी व्यापले आहे; त्याची ती तीन पावले धुळीत उमटली आहेत. नंतर, महाव्याहृती म्हणत, शुद्ध राहून आचमन करावे.
मार्जयेद्वै मृदाङ्गानि इदं विष्णुरिति त्वृचा । भास्कराभिमुखो मज्जेदापो अस्मानितित्यृचा ॥ १,२१४.
मातीने अंग स्वच्छ करताना 'इदं विष्णुरिति' ही ऋचा म्हणावी. सूर्याच्या दिशेला तोंड करून, 'आपो अस्मानिति' म्हणत पाण्यात बुडावे.
ओं आपो अस्मान्मातरः शुन्धयन्तु घृतेन नो घृतष्वः पुनन्तु । विश्वं हि रिप्रं प्रवहन्ति देवीरुदिदाभ्यः शुचिरापूत एमि ॥ १,२१४.
ॐ. पाणी, जी आपली माता आहे, ती आपली शुद्धी करो; तुपासारखे शुद्ध करावे. दिव्य जल सर्व अपवित्रता वाहून नेतात; मी शुद्ध, पवित्र पाण्यात प्रवेश करतो.
ततोऽवृघृष्य पात्राणि निमज्योन्मज्य वै शनैः । गोमयेन विलिप्याथ मानस्तोक इत्यृचा ॥ १,२१४.
मग, पात्रांना न छेडता, हळूवारपणे पाण्यात बुडवावे आणि वर काढावे. नंतर त्यांना शेण लावावे आणि 'मानस्तोके' ही ऋचा म्हणावी.
ओं मानस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः । मा नो वीरान्रुद्रभामिनोऽबधीर्हविष्मन्तः सदमित्वा हवामहे ॥ १,२१४.
ॐ. आपल्या मुलांमध्ये, आयुष्यात, गायींमध्ये किंवा घोड्यांमध्ये आपल्याला हानी होऊ नये; रुद्र आमच्या वीर पुरुषांना बाधू नये. आम्ही नेहमी तुझी, हविर्भाग घेणाऱ्या, प्रार्थना करतो.
ततोऽभिषिञ्चेन्मन्त्रैस्तु वरुणैस्तु यथाक्रमम् । इमंमे वरुणे द्वाभ्यां त्वन्नः सत्वन्न इत्यपि ॥ १,२१४.
मग, वरुणाशी संबंधित मंत्रांनी, योग्य क्रमाने, अभिषेक करावा: 'इमं मे वरुणे द्वाभ्यां', तसेच 'त्वन्नः सत्वन्न'.
आपो त्वन्तुमसीति च मुञ्चन्त्ववभृतेति च । ओं इमंमे वरुण श्रुधीहवमद्या च मृडयत्वा मवस्युराचके ॥ १,२१४.
'आपो त्वन्तुमसी' आणि 'मुंचन्त्ववभृत' हे म्हणावे. नंतर: 'ॐ. हे वरुणा, माझी प्रार्थना ऐक; आज कृपा कर आणि मला शांती दे, कारण मी तुझ्या कृपेची अपेक्षा करतो.'
अभिषिच्य तथात्मानं निमज्याचम्य वै पुनः । दर्भेण पाययेन्मन्त्रैरलिङ्गैः पावनैरिमैः ॥ १,२१४.
अशा प्रकारे स्वतःवर अभिषेक करून, पाण्यात बुडावे, पुन्हा आचमन करावे आणि मग कुशाच्या गवताने, स्पष्ट रूप नसलेल्या शुद्ध करणाऱ्या मंत्रांनी, अभिषेक करावा.
आपोहिष्ठेति तिसृभिरिदमापो हविष्मतीः । देवीराप इति द्वाभ्यां आपोदेवा इति त्र्यृचा ॥ १,२१४.
'आपो हिष्ठ' या तीन ऋचा, मग 'इदं आपो हविष्मतीः', दोनदा 'देवीरापः', आणि तीनदा 'आपो देवाः' या ऋचा म्हणाव्यात.
द्रुपदादिव इति च शन्नो देवीरपां रसः । आपो देवो पावमान्यः पुनन्त्वाद्या ऋचो नव ॥ १,२१४.
'द्रुपदादिव' आणि 'शं नो देवीरपां रसः', तसेच 'आपो देवो पावमानीयः पुनन्तु' या नव ऋचा म्हणाव्यात.
चित्पतिर्मेति च शनैः प्लाव्यात्मनं समाहितः । हिरण्यवर्णा इति च पावमान्यस्तथा पराः ॥ १,२१४.
एकाग्र चित्ताने 'चित्पतीर्' आणि 'हिरण्यवर्णा' हे तसेच इतर पावमानी स्तोत्रे म्हणत हळूहळू स्वतःला पाण्यात बुडवावे.
तरत्सामा शुद्धवत्यः पवित्राणि च शक्तितः । वारुण्या बहवः पुण्याः शक्तितः संप्रयोजयेत् ॥ १,२१४.
'तरत्सामा', 'शुद्धवती' आणि शुद्ध करणारे मंत्र सामर्थ्यानुसार म्हणावेत; तसेच अनेक पुण्यकारी वारुणी मंत्रही सामर्थ्यानुसार म्हणावेत.
ओं कारेण व्याहृतिभिर्गायत्र्या च समन्वितः । आदावन्ते च कुर्वीत अभिषेकं यथाक्रमम् ॥ १,२१४.
'ॐ' अक्षर, व्याहृती आणि गायत्री यांचा प्रारंभ व शेवटी समावेश करून योग्य क्रमाने अभिषेक करावा.
जलमध्यस्थितस्यैव मार्जनं तु विधीयते । अन्तर्जले जपेन्मन्त्रं त्रिः कृत्वा चाघमर्षणम् ॥ १,२१४.
पाण्यात उभा असताना शुद्धीकरण करावे; त्या पाण्यात मंत्र आणि 'अघमर्षण' तीनदा म्हणावे.
द्रुपदाद्यास्त्रिरावर्तेदयं गौरिति च त्र्यृचम् । अन्यांश्चैव तु मन्त्रान्वा स्मृतिदृष्टान्समाहितः ॥ १,२१४.
'द्रुपद' व इतर स्तोत्रे तीनदा म्हणावीत, 'अयं गौर्' हा ऋचही तीनदा म्हणावा, तसेच स्मृत्यांमध्ये सांगितलेले इतर मंत्र एकाग्रतेने म्हणावेत.
सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं वा जपेद्बुधः आवर्तयेद्वा प्रणवं स्मरेद्वा विष्णमव्ययम् ॥ १,२१४.
ज्ञानी व्यक्तीने व्याहृती आणि प्रणवसहित गायत्री जपावी, किंवा प्रणवाचा जप करावा, किंवा अविनाशी विष्णूचे ध्यान करावे.
विष्णोरायतनं त्वापः स एवाप्पतिरुच्यते । तस्यैवं तनवस्त्वेतास्तस्मात्तं ह्यप्सु संस्मरेत् ॥ १,२१४.
पाणी हेच विष्णूचे निवासस्थान आहे, आणि तोच पाण्याचा स्वामी आहे; ही त्याच्या रूपांची ओळख आहे, म्हणून पाण्यात त्याचे स्मरण करावे.
तद्विष्णोरिति मन्त्रेण निमज्याप्सु पुनः पुनः । गायत्त्री वैष्णवी ह्येषा विष्णोः संस्मरणाय वै ॥ १,२१४.
'तद्विष्णोः' या मंत्राने पुन्हा पुन्हा पाण्यात बुडावे; ही गायत्रीच वैष्णवी आहे, विष्णूच्या स्मरणासाठीच आहे.
ओं इदमापप्रवहता स्वं मलं क्षाललोहितम् । यथात्वहोत्रामृतं यच्च शोफे अभीषणम् ॥ १,२१४.
'ॐ' या पाण्याने माझे दोष आणि रक्त वाहून जावोत, जसे सकाळच्या होमाने आणि भयंकर गोष्टी शुद्ध होतात तसे.
स्नात्वैवं वाससी धौते अच्छिन्ने परिधाय च । प्रक्षाल्य च मृदाद्भिश्च हस्तौ प्रक्षाल्य वै तदा ॥ १,२१४.
अशा प्रकारे स्नान करून, धुतलेले व स्वच्छ वस्त्र परिधान करावे, माती व पाण्याने हात स्वच्छ धुवावेत.
आचान्ते पुनाराचामेन्मन्त्रेण स्नानभोजने । द्रुपदां च त्रिरावर्त्य तथा चैवाघमर्षणम् ॥ १,२१४.
पाणी पिऊन, स्नान व भोजनापूर्वी मंत्राने पुन्हा आचमन करावे, 'द्रुपद' तीनदा आणि 'अघमर्षण'ही तितक्याच वेळा म्हणावे.
आचम्याप्लाव्य चात्मानं त्रिराचम्यशनेरसून् । अथोपतिष्टेदादित्यं मूर्ध्नि पुष्पान्विताञ्जलिः ॥ १,२१४.
आचमन करून, स्वतःला पाणी शिंपडून, तीनदा पाणी पिऊन, नंतर फुलांनी सजवलेल्या जोडलेल्या हातांनी डोक्यावर सूर्याची पूजा करावी.
प्रक्षिप्योदकमद्धूय उदुत्यं चित्रमित्यपि । तच्चक्षुर्देव इति च हंसः शुचिषदित्यपि ॥ १,२१४.
पाणी शिंपडून वर उचलावे आणि 'उदुत्यं चित्रम्', 'तच्चक्षुर्देव', 'हंसः शुचिषद्' हे मंत्र म्हणावेत.
ॐ. हे वरुणा, तुझे शेकडो आणि हजारो यज्ञाचे पाश मोठे आणि पसरलेले आहेत; आज सविता, विष्णु, सर्व मरुतगण आणि तेजस्वी देव आमचे बंधन सोडोत. स्वाहा. हात जोडून, आधी उत्तर दिशेला आणि मग पश्चिमेला पाणी सोडावे. ॐ. पाणी आणि औषधी आपल्याशी मैत्रीपूर्ण असोत; जो आपल्याशी वैर करतो आणि ज्याच्याशी आपण वैर करतो, त्याच्यासाठी ते प्रतिकूल असोत.
ओं तत्त्वयामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदाशास्ते यजमानो हविर्भिः । अहेडमानो वरुणेह बोध्युरुशं समान आयुः प्रमोषीः । ओं त्वन्नो अग्ने वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेडो अवयासिसीष्ठाः । यजिष्ठो वह्नितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषांसिप्रमुमुग्ध्यस्मत्स्वाहा । ओं स त्वन्नो अग्नेवमो भवती नेदिष्ठो अस्या उषसोव्युष्टौ । अवयक्ष्वनो वरुणं रराणो वीहिमृडीकं सुहवो न एधि । ओं आपो नौषधि हिंसार्धम्नो राजस्ततो वरुणो नोमुञ्चा यदाहरघ्न्या इति वरुणेति शपार्महे ततो वरुण नो मुञ्च । ओं उदुत्तमं वरुण पाशमस्मदवाधमं विमध्यमंश्रथाय । अथावयमादित्यव्रते तवानागसो अदितये स्याम । मुञ्चन्तुमामप्यथाद्वरुणस्य त्वत् । अहो यमस्य पत्नीमानः सर्वस्मादेव किल्बिषात् । अवभृथनिचं पुनर्विचेरुसि नित्यं प्रन्नः । अवदेवैर्देवकृता मनोयासि समवत्यै कृतं पुष्पाच्छा देवधीमल्पाही ॥ १,२१४.
ॐ. मी तुला, हे ब्रह्मन्, नम्रतेने येतो; यजमान तुझी हविर्भागांनी प्रार्थना करतो. राग न ठेवता, हे वरुणा, येथे उपस्थित राहा; आम्हाला अखंड, दीर्घायुष्य दे. ॐ. हे अग्नी, वरुणाची इच्छा जाणून, देवाचा राग आमच्यापासून दूर कर. सर्वात पूज्य, तेजस्वी, सर्व द्वेषातून आम्हाला मुक्त कर. स्वाहा. ॐ. हे अग्नी, तू आम्हाला उषःकालच्या वेळी जवळचा अस. वरुणाच्या कृपेची इच्छा करत, मी त्याचे प्रेम मिळवू दे; तू कृपाळू आणि सुलभ हो. ॐ. पाणी, औषधी आणि राजा आपल्याला हानी करू नयेत; मग, हे वरुणा, दिवस संपल्यावर आम्हाला मुक्त कर. म्हणून आम्ही वरुणाची प्रार्थना करतो: 'हे वरुणा, आम्हाला मुक्त कर.' ॐ. हे वरुणा, तुझे वरचे, खालचे आणि मधले पाश आम्हाला सोड. मग, हे अदितीपुत्र, तुझ्या व्रतात आम्ही निष्पाप राहू. आम्हाला मुक्त कर, तसेच वरुणाच्या बंधनातूनही. यमाच्या पत्नीचा कोप आपल्यावर येऊ नये; सर्व पापांपासून आम्ही मुक्त होऊ. स्नान करून नेहमी पवित्र अन्न घेऊन वावरावे. देवांनी बनवलेले मन शुद्ध राहो, आणि ज्ञानी फुलांनी शोभून जावोत.
आपो मा तस्मादेनसः पावमानश्च मुञ्चतु इविष्मतो विमा आपोहविष्मानाविरासति । हविष्मान् देव असुरो हविष्मानस्तु सूर्यः । देवीरापो अपा पत्न्या यश्च ऊर्मिर्हविष्यः इन्द्रियवान्मादित्यन्तनः तं देवेभ्यो देवता दाभुशुक्रलेभ्यस्तेषां भागकर्षिवसिसमुद्रस्य दक्षिण्याग्रयासिमेनापोग्रर्भिरश्मतमोधोः । आपो देवी मधुमतीरगृह्णन्तु ह्यन्नती राजस्वतिलाः । याभिर्मित्रावरुणस्य सिञ्चयाभिरिन्द्रमनयत्यन्न वाती वद्रुपदां शन्नो देवी अपामसृग्द्वयसंसूर्ये सन्तं समाहितं अपांरसस्य यो रस्य यो गृह्णास्युत्तमम् । आपो देवीरुपसूर्य मधुमतीवयस्याय प्रजाभ्यः तासा मास्थानात्वर्जिहतामोषधयः सपिप्पलाः । पुनन्तु मा पितरः सौम्यासः पुनन्त्वनापि पिता सहसाः पवित्रेण गतायुषा । पुनन्तु मा पितामहाः पुनन्तु प्रपितामहाः । पवित्रेण गतायुषा विश्वमायुर्व्यश्रवैः । अग्न आयूंषि परसत्माचरोर्जमिषञ्च त्वचे वावस्वत्वच्छूनाम् । पुनन्तु मा देवजनाः पुनन्तु मनसा धियः । पुनन्तु विश्वा भूतानि जातवेदः ! पुनीहि मा । पवित्रेण पुनीहि मा शुक्रेण देव दीद्यत् । अग्ने क्रत्वा क्रतूंरनु । यत्ते पवित्रमर्चिष्यग्ने विततमन्तरा ब्रह्मा तेन पुनातु मा । पवमानः सुवर्जनः । पवित्रेण विचर्षणिः । यः पोता स पुनातु मा । उभाभ्यां देव सवितः । पवित्रेण सवेन च । इदं ब्रह्मपुनीमहे । वैश्वदेवीः पुनती देव्या गृभ्नास्यामिसावक्ष्यस्तान्नोवीत पूज्याः । तयामदन्तः सधमादेषु वयं स्याम पतयो रयीणाम् । चित्प तिर्मा पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः । तस्य ते पवित्रपूतस्य यत्कामः । प्रणितच्छकेयं देवो वाक्पतिर्मा सविता त्वच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः । तस्य ते पवित्रपते ! पवित्रपूतस्य चत्कामः । पुनस्तच्छकेयं द्युपतिं अयं गौः पृश्रिरक्रमीसदशशतं मातरं पुनः पितरञ्च प्रयस्मः । देवो मा सविता पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः । तस्य ते पवित्रपते पवित्रपूतस्य यत्कामः पुनातच्छकेयम्? । ओं तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम् ॥ १,२१४.
पाणी मला पापांपासून मुक्त करो, पावमाना मला सोडवो. हविर्भूत पाणी प्रकट आहे. देव, असुर आणि सूर्य हे सर्व हविर्भूत आहेत. दिव्य जल, जलपत्नी आणि हविर्भूत लाट, शक्तिशाली, सूर्याच्या शेवटापर्यंत—देव आणि देवता, तेजस्वी, समुद्राच्या दक्षिणेकडील, अग्रगण्य आणि तीक्ष्ण प्रवाहाचा भाग घ्यावा. मधुर जल, धान्य आणि तीळ यांसह आम्हाला स्वीकारो. मित्रावरुण यांच्या ज्या जलांनी अभिषेक होतो, इंद्र ज्या जलांनी नेला जातो, आणि ज्या जलांनी द्रुपद तयार होतो, त्या दिव्य जलांनी आम्हाला दुहेरी शक्ती आणि एकाग्र मन देवो. जलाचा जो रस आहे, त्या रसाचा सर्वोच्च भाग तू घे. हे दिव्य जल, सूर्याजवळ जा, मधुर, संततीसाठी; वनस्पती आणि पिंपळ झाडे आपली जागा सोडू नयेत. सौम्य पितर मला शुद्ध करो, पूर्वज पवित्र जलाने मला शुद्ध करो, आजोबा आणि पणजोबा मला शुद्ध करो, पवित्र जलाने माझे संपूर्ण आयुष्य किरणांनी शुद्ध होवो. अग्नि, तू माझ्या आयुष्यासाठी, बळासाठी आणि त्वचेसाठी कृती कर. देवजन मला शुद्ध करो, मन आणि बुद्धी मला शुद्ध करो, सर्व भूतं मला शुद्ध करो, जातवेद, तू मला शुद्ध कर. पवित्र जलाने मला शुद्ध कर, तेजस्वी देवता! अग्नि, संकल्पानुसार कृती कर. तुझ्या तेजस्वी पवित्रतेने, अग्नि, अंतर्गत पसर, त्या ब्रह्माने मला शुद्ध कर. पावमाना, शुभ करणारा, पवित्र जलाने, शुद्ध करणारा—जो शुद्ध करतो तो मला शुद्ध करो. दोन्हीने, हे देव सविता, पवित्र जल आणि हविसह, हे ब्रह्म आम्ही शुद्ध करतो. वैश्वदेव देवी, शुद्ध करणाऱ्या, आम्हाला स्वीकारा, पूज्य आहात. त्याच्यामुळे आम्ही एकत्र बसून संपत्तीचे स्वामी होऊ. चित्पतीर् मला अखंड पवित्र जलाने, सूर्याच्या किरणांनी शुद्ध करो. तुझ्या पवित्रतेने शुद्ध झालेली जी इच्छा आहे, ती देव वाक्पतीर्, सविता, मला अखंड पवित्र जलाने, सूर्याच्या किरणांनी शुद्ध करो. तुझ्या पवित्रतेने शुद्ध झालेली जी इच्छा आहे, ती मी प्राप्त करु दे. ही पांढरी गाय शंभर वेळा आईकडे आणि वडिलांकडे आली आहे. देव सविता मला अखंड पवित्र जलाने, सूर्याच्या किरणांनी शुद्ध करो. तुझ्या पवित्रतेने शुद्ध झालेली जी इच्छा आहे, ती मी प्राप्त करु दे. 'ॐ' ते विष्णूचे परमपद, ज्ञानी नेहमी पाहतात, जणू आकाशात डोळा विस्तारला आहे.