गरुडपुराणम्

आस्ये चाहवनीयोऽग्निः सत्यः पर्व च मूर्धनि । यः पञ्चाग्नीनिमान्वेद आहिताग्निः स उच्यते ॥ १,२१३.

तोंडात आहुतीचा अग्नी असतो, डोक्यावर सत्य आणि पर्व असते; हे पाच अग्नी जो जाणतो, तो आहिताग्नी म्हणवतो.

शरिरमापः सोमं च विविधं चान्नमुच्यते । प्राणो ह्यग्निस्तथादित्यस्त्रिभोक्ता एक एव तु ॥ १,२१३.

शरीर हे पाणी, सोम आणि विविध अन्न आहे; प्राण हा अग्नी आणि सूर्य आहे, पण या तिघांचा उपभोग करणारा एकच आहे.

अन्नं बलाय मे भूमेरपामग्न्यनिलस्य च । भवत्येतत्परिणतौ ममाप्यव्याहतं सुखम् ॥ १,२१३.

अन्न मला, पृथ्वीला, पाण्याला, अग्नीला आणि वाऱ्यालाही बळ देते; हे अन्न पचल्यावर मला अखंड सुख लाभो.

हस्तेन परिमार्ज्याथ कुर्यात्ताम्बूलभक्षणम् । श्रवणं चेतिहासस्य तत्कुर्यात्सुसमाहितः ॥ १,२१३.

हात पुसून झाल्यावर तांबूल खावे; त्यानंतर एकाग्रतेने इतिहास ऐकावा.

इतिहासपुराणाद्यैः षष्ठसप्तमकेनयेत् । ततः सन्ध्यामुपासीत स्नात्वा वै पश्चिमां नरः ॥ १,२१३.

दिवसाच्या सहाव्या किंवा सातव्या भागात इतिहास आणि पुराणे अभ्यासावीत; त्यानंतर स्नान करून संध्यावंदन करावे.

एतद्वा दिवसे प्रोक्तमनुष्ठानं मया द्विज । आचारं यः पठेद्विद्वाञ्छृणुयात्स दिवंव्रजेत् । आचारादिर्धर्मकर्ता केशवो हि स्मृतो द्विज ॥ १,२१३.

हे दिवसभराचे आचार मी सांगितले; जो विद्वान हे वाचतो किंवा ऐकतो, तो स्वर्गाला जातो. आचार आणि धर्माचा आरंभकर्ता केशवच आहे, असे स्मरणात ठेव.

श्रीगरुडमहापुराणम् २१४ ब्रह्मोवाच । अथ स्नानविधिं वक्ष्ये स्नानमूला क्रिया यतः । मृद्गोमयतिलान्दर्भान्पुष्पाणि सुरभीणि च ॥ १,२१४.

ब्रह्मा म्हणाले: आता मी स्नानाची पद्धत सांगतो, कारण सर्व विधींची मुळं स्नानात आहेत. माती, गोमय, तीळ, कुशा आणि सुवासिक फुले यांचा वापर करावा.

आहरेत्स्नानकाले च स्नानार्थो प्रयतः शुचिः । गन्धोदकान्तं विविक्ते (धं) स्थापयेत्तान्यथ क्षितौ ॥ १,२१४.

स्नानाच्या वेळी, स्नानासाठी लागणाऱ्या सर्व वस्तू स्वच्छतेने आणि काळजीपूर्वक आणाव्यात. त्या वस्तू, जसे की सुगंधी पाणी, एखाद्या स्वच्छ आणि निवांत ठिकाणी किंवा जमिनीवर ठेवाव्यात.

त्रिधा कृत्वा मृदं तां तु गोमयं च विचक्षणः । अद्भिर्मृद्भिश्च चरणौ प्रक्षाल्याथ करौ तथा ॥ १,२१४.

शहाणा माणूस माती आणि शेण तीन भागांत विभागावा. मग पाणी आणि मातीने दोन्ही पाय आणि हात नीट धुवावेत.

उपवीती बद्धशिखः सम्यगाचम्य वाग्यतः । उरुं राजेत्यृचा तोयमुपस्थाय प्रदक्षिणम् ॥ १,२१४.

यज्ञोपवीत व्यवस्थित घालून, शिखा नीट बांधून, नीटपणे आचमन करून आणि मौन पाळून, पाण्याजवळ जावे. 'उरुं राजेत्' ही ऋचा म्हणून त्या पाण्याची प्रदक्षिणा करावी.

आवर्तयेत्तदुदकं ये ते शतमितित्र्यृचा ॥ १,२१४.

'ये ते शतम्' ही ऋचा म्हणत पाण्याला फिरवावे.

ओं उरुं हि राजा वरुणश्चकार सूर्याय पन्थानमन्वेत वा । प्रतिधाता च वक्तारस्ताहृदयाविपश्चित् । नमोऽग्न्यरुणाया भिष्टुतोवरुणस्य पाशः । वरुणाय नमः ॥ १,२१४.

ॐ. राजा वरुणाने सूर्याला जाण्यासाठी विशाल मार्ग तयार केला; त्यावर रक्षक आणि ज्ञानी वक्ते चालतात. अग्नी आणि अरुण यांना नमस्कार, वरुणाच्या पाशातून मुक्त व्हावे. वरुणाला नमस्कार.

ओं ये ते शतं वरुणये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः । तेभिर्नो अद्य सवितोत विष्णुर्विश्वे मुञ्चन्तु मरुतः स्वर्काः स्वाहा । सुमित्रियान इत्यबञ्जलिमाकृत्योत्तरेण तोयं पश्चाद्विराज्य चैव विनिः क्षिपेत् । ओं सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु । दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु योऽस्मान्द्वेष्टि यञ्च वयं द्विष्मः ॥ १,२१४.

पादौ कटिं चैव पूर्वं मृद्भिस्त्रिभिस्त्रिभिः । प्रक्षाल्य हस्ता वाचम्य नमस्कृत्य जलं ततः ॥ १,२१४.

सर्वप्रथम, पाय आणि कंबरेला मातीने तीनदा धुवावे. मग हात धुवावेत, आचमन करावे, नमस्कार करावा आणि नंतर पाणी घ्यावे.

ओं इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निधे पदं समूढमस्य पांसुरे । महाव्याहृतिभिः पश्चादाचामेत्प्रयतोऽपि सन् ॥ १,२१४.

ॐ. विष्णुने हे विश्व तिन्ही पावलांनी व्यापले आहे; त्याची ती तीन पावले धुळीत उमटली आहेत. नंतर, महाव्याहृती म्हणत, शुद्ध राहून आचमन करावे.

मार्जयेद्वै मृदाङ्गानि इदं विष्णुरिति त्वृचा । भास्कराभिमुखो मज्जेदापो अस्मानितित्यृचा ॥ १,२१४.

मातीने अंग स्वच्छ करताना 'इदं विष्णुरिति' ही ऋचा म्हणावी. सूर्याच्या दिशेला तोंड करून, 'आपो अस्मानिति' म्हणत पाण्यात बुडावे.

ओं आपो अस्मान्मातरः शुन्धयन्तु घृतेन नो घृतष्वः पुनन्तु । विश्वं हि रिप्रं प्रवहन्ति देवीरुदिदाभ्यः शुचिरापूत एमि ॥ १,२१४.

ॐ. पाणी, जी आपली माता आहे, ती आपली शुद्धी करो; तुपासारखे शुद्ध करावे. दिव्य जल सर्व अपवित्रता वाहून नेतात; मी शुद्ध, पवित्र पाण्यात प्रवेश करतो.

ततोऽवृघृष्य पात्राणि निमज्योन्मज्य वै शनैः । गोमयेन विलिप्याथ मानस्तोक इत्यृचा ॥ १,२१४.

मग, पात्रांना न छेडता, हळूवारपणे पाण्यात बुडवावे आणि वर काढावे. नंतर त्यांना शेण लावावे आणि 'मानस्तोके' ही ऋचा म्हणावी.

ओं मानस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः । मा नो वीरान्रुद्रभामिनोऽबधीर्हविष्मन्तः सदमित्वा हवामहे ॥ १,२१४.

ॐ. आपल्या मुलांमध्ये, आयुष्यात, गायींमध्ये किंवा घोड्यांमध्ये आपल्याला हानी होऊ नये; रुद्र आमच्या वीर पुरुषांना बाधू नये. आम्ही नेहमी तुझी, हविर्भाग घेणाऱ्या, प्रार्थना करतो.

ततोऽभिषिञ्चेन्मन्त्रैस्तु वरुणैस्तु यथाक्रमम् । इमंमे वरुणे द्वाभ्यां त्वन्नः सत्वन्न इत्यपि ॥ १,२१४.

मग, वरुणाशी संबंधित मंत्रांनी, योग्य क्रमाने, अभिषेक करावा: 'इमं मे वरुणे द्वाभ्यां', तसेच 'त्वन्नः सत्वन्न'.

आपो त्वन्तुमसीति च मुञ्चन्त्ववभृतेति च । ओं इमंमे वरुण श्रुधीहवमद्या च मृडयत्वा मवस्युराचके ॥ १,२१४.

'आपो त्वन्तुमसी' आणि 'मुंचन्त्ववभृत' हे म्हणावे. नंतर: 'ॐ. हे वरुणा, माझी प्रार्थना ऐक; आज कृपा कर आणि मला शांती दे, कारण मी तुझ्या कृपेची अपेक्षा करतो.'

अभिषिच्य तथात्मानं निमज्याचम्य वै पुनः । दर्भेण पाययेन्मन्त्रैरलिङ्गैः पावनैरिमैः ॥ १,२१४.

अशा प्रकारे स्वतःवर अभिषेक करून, पाण्यात बुडावे, पुन्हा आचमन करावे आणि मग कुशाच्या गवताने, स्पष्ट रूप नसलेल्या शुद्ध करणाऱ्या मंत्रांनी, अभिषेक करावा.

आपोहिष्ठेति तिसृभिरिदमापो हविष्मतीः । देवीराप इति द्वाभ्यां आपोदेवा इति त्र्यृचा ॥ १,२१४.

'आपो हिष्ठ' या तीन ऋचा, मग 'इदं आपो हविष्मतीः', दोनदा 'देवीरापः', आणि तीनदा 'आपो देवाः' या ऋचा म्हणाव्यात.

द्रुपदादिव इति च शन्नो देवीरपां रसः । आपो देवो पावमान्यः पुनन्त्वाद्या ऋचो नव ॥ १,२१४.

'द्रुपदादिव' आणि 'शं नो देवीरपां रसः', तसेच 'आपो देवो पावमानीयः पुनन्तु' या नव ऋचा म्हणाव्यात.

चित्पतिर्मेति च शनैः प्लाव्यात्मनं समाहितः । हिरण्यवर्णा इति च पावमान्यस्तथा पराः ॥ १,२१४.

एकाग्र चित्ताने 'चित्पतीर्' आणि 'हिरण्यवर्णा' हे तसेच इतर पावमानी स्तोत्रे म्हणत हळूहळू स्वतःला पाण्यात बुडवावे.

तरत्सामा शुद्धवत्यः पवित्राणि च शक्तितः । वारुण्या बहवः पुण्याः शक्तितः संप्रयोजयेत् ॥ १,२१४.

'तरत्सामा', 'शुद्धवती' आणि शुद्ध करणारे मंत्र सामर्थ्यानुसार म्हणावेत; तसेच अनेक पुण्यकारी वारुणी मंत्रही सामर्थ्यानुसार म्हणावेत.

ओं कारेण व्याहृतिभिर्गायत्र्या च समन्वितः । आदावन्ते च कुर्वीत अभिषेकं यथाक्रमम् ॥ १,२१४.

'ॐ' अक्षर, व्याहृती आणि गायत्री यांचा प्रारंभ व शेवटी समावेश करून योग्य क्रमाने अभिषेक करावा.

जलमध्यस्थितस्यैव मार्जनं तु विधीयते । अन्तर्जले जपेन्मन्त्रं त्रिः कृत्वा चाघमर्षणम् ॥ १,२१४.

पाण्यात उभा असताना शुद्धीकरण करावे; त्या पाण्यात मंत्र आणि 'अघमर्षण' तीनदा म्हणावे.