गरुडपुराणम्

तूष्णीमेव तु शूद्रस्य सनमस्कारकं स्मृतम् । अध्यापनं ब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् ॥ १,२१३.

शूद्रासाठी मात्र, शांतपणे आणि आदराने स्नान करणे सांगितले आहे. अध्यापन, ब्रह्मयज्ञ आणि पितृयज्ञ हे पाणी अर्पण करून करावेत.

होमो दैवी बलिर्भौतो न यज्ञोऽतिथिपूजनम् । गवा गोष्ठे दशगुणं अग्न्यगारे शताधिकम् ॥ १,२१३.

होम हा देवांसाठी, बळी हा भूतांसाठी असतो, आणि अतिथीचे पूजन हे यज्ञ नाही. गायी गोठ्यात दान दिल्यास दहा पट पुण्य मिळते, आणि अग्निगृहात दिल्यास शंभर पट जास्त पुण्य मिळते.

सिद्धक्षेत्रेषु तीर्थेषु देवतायतनेषु च । सहस्रशतकोटीनामनन्तं विष्णुसन्निधौ ॥ १,२१३.

पवित्र क्षेत्रात, तीर्थांमध्ये आणि देवालयात केलेल्या पुण्याचे मोजमाप नाही—शेकडो, हजारो, कोटींनी पुण्य मिळते, विशेषतः विष्णूच्या सान्निध्यात.

पञ्चमे च तथा भागे संविभागो यथार्थतः । पितृदे वमनुष्याणां कोटीनां चोपदिश्यते ॥ १,२१३.

पाचव्या भागातही योग्य प्रकारे वाटणी करावी; पितरांसाठी आणि माणसांसाठी पुण्य कोटींमध्ये सांगितले आहे.

ब्राह्मणेभ्यः प्रदायाग्र यः सुहृद्भिः सहाश्नुते । स प्रेत्य लभते स्वर्गमन्नदानं समाचरन् ॥ १,२१३.

जो ब्राह्मणांना आधी अन्नदान करतो आणि मग मित्रांसोबत खातो, तो अन्नदान केल्याने मृत्यूनंतर स्वर्ग प्राप्त करतो.

पूर्वं मधुरमश्रीयाल्लवणाम्लौ च मध्यतः । कटुतिक्तकषायांश्च पयश्चैव तथान्ततः ॥ १,२१३.

सर्वप्रथम गोड पदार्थ खावे, मधोमध खारट आणि आंबट पदार्थ घ्यावे; शेवटी तिखट, कडू, तुरट आणि दूध घ्यावे.

शाकं च रात्रौ भूमिष्ठमत्यन्तं च विवर्जयेत् । नचैकरससेवायां प्रसज्जेत कदाचन ॥ १,२१३.

रात्री जमिनीवर उगवणारी भाजी खाणे पूर्णपणे टाळावे, आणि कधीही एकाच चवीच्या अन्नावर आसक्त होऊ नये.

समृतं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम् । वैश्यस्य चान्नमेवान्नं शूद्रान्नं रुधिरं स्मृतम् ॥ १,२१३.

ब्राह्मणासाठी अन्न, क्षत्रियासाठी दूध, वैश्यासाठी अन्नच, आणि शूद्रासाठी रक्त हे अन्न मानले आहे.

अमावासी वसेदत्र एकहायनमेव वा ॥ १,२१३.

अमावास्येला येथे राहावे, किंवा फक्त एक वर्षभर राहावे.

तत्र श्रीश्चैव लक्ष्मीश्च वसते नात्र संशयः । उदरे गार्हपत्याग्निः पृष्ठदेशे तु दक्षिणः ॥ १,२१३.

तेथे श्री आणि लक्ष्मी दोघीही वास करतात, यात शंका नाही; पोटात गृह्याग्नी असतो आणि पाठीवर दक्षिणाग्नी असतो.

आस्ये चाहवनीयोऽग्निः सत्यः पर्व च मूर्धनि । यः पञ्चाग्नीनिमान्वेद आहिताग्निः स उच्यते ॥ १,२१३.

तोंडात आहुतीचा अग्नी असतो, डोक्यावर सत्य आणि पर्व असते; हे पाच अग्नी जो जाणतो, तो आहिताग्नी म्हणवतो.

शरिरमापः सोमं च विविधं चान्नमुच्यते । प्राणो ह्यग्निस्तथादित्यस्त्रिभोक्ता एक एव तु ॥ १,२१३.

शरीर हे पाणी, सोम आणि विविध अन्न आहे; प्राण हा अग्नी आणि सूर्य आहे, पण या तिघांचा उपभोग करणारा एकच आहे.

अन्नं बलाय मे भूमेरपामग्न्यनिलस्य च । भवत्येतत्परिणतौ ममाप्यव्याहतं सुखम् ॥ १,२१३.

अन्न मला, पृथ्वीला, पाण्याला, अग्नीला आणि वाऱ्यालाही बळ देते; हे अन्न पचल्यावर मला अखंड सुख लाभो.

हस्तेन परिमार्ज्याथ कुर्यात्ताम्बूलभक्षणम् । श्रवणं चेतिहासस्य तत्कुर्यात्सुसमाहितः ॥ १,२१३.

हात पुसून झाल्यावर तांबूल खावे; त्यानंतर एकाग्रतेने इतिहास ऐकावा.

इतिहासपुराणाद्यैः षष्ठसप्तमकेनयेत् । ततः सन्ध्यामुपासीत स्नात्वा वै पश्चिमां नरः ॥ १,२१३.

दिवसाच्या सहाव्या किंवा सातव्या भागात इतिहास आणि पुराणे अभ्यासावीत; त्यानंतर स्नान करून संध्यावंदन करावे.

एतद्वा दिवसे प्रोक्तमनुष्ठानं मया द्विज । आचारं यः पठेद्विद्वाञ्छृणुयात्स दिवंव्रजेत् । आचारादिर्धर्मकर्ता केशवो हि स्मृतो द्विज ॥ १,२१३.

हे दिवसभराचे आचार मी सांगितले; जो विद्वान हे वाचतो किंवा ऐकतो, तो स्वर्गाला जातो. आचार आणि धर्माचा आरंभकर्ता केशवच आहे, असे स्मरणात ठेव.

श्रीगरुडमहापुराणम् २१४ ब्रह्मोवाच । अथ स्नानविधिं वक्ष्ये स्नानमूला क्रिया यतः । मृद्गोमयतिलान्दर्भान्पुष्पाणि सुरभीणि च ॥ १,२१४.

ब्रह्मा म्हणाले: आता मी स्नानाची पद्धत सांगतो, कारण सर्व विधींची मुळं स्नानात आहेत. माती, गोमय, तीळ, कुशा आणि सुवासिक फुले यांचा वापर करावा.

आहरेत्स्नानकाले च स्नानार्थो प्रयतः शुचिः । गन्धोदकान्तं विविक्ते (धं) स्थापयेत्तान्यथ क्षितौ ॥ १,२१४.

स्नानाच्या वेळी, स्नानासाठी लागणाऱ्या सर्व वस्तू स्वच्छतेने आणि काळजीपूर्वक आणाव्यात. त्या वस्तू, जसे की सुगंधी पाणी, एखाद्या स्वच्छ आणि निवांत ठिकाणी किंवा जमिनीवर ठेवाव्यात.

त्रिधा कृत्वा मृदं तां तु गोमयं च विचक्षणः । अद्भिर्मृद्भिश्च चरणौ प्रक्षाल्याथ करौ तथा ॥ १,२१४.

शहाणा माणूस माती आणि शेण तीन भागांत विभागावा. मग पाणी आणि मातीने दोन्ही पाय आणि हात नीट धुवावेत.

उपवीती बद्धशिखः सम्यगाचम्य वाग्यतः । उरुं राजेत्यृचा तोयमुपस्थाय प्रदक्षिणम् ॥ १,२१४.

यज्ञोपवीत व्यवस्थित घालून, शिखा नीट बांधून, नीटपणे आचमन करून आणि मौन पाळून, पाण्याजवळ जावे. 'उरुं राजेत्' ही ऋचा म्हणून त्या पाण्याची प्रदक्षिणा करावी.

आवर्तयेत्तदुदकं ये ते शतमितित्र्यृचा ॥ १,२१४.

'ये ते शतम्' ही ऋचा म्हणत पाण्याला फिरवावे.

ओं उरुं हि राजा वरुणश्चकार सूर्याय पन्थानमन्वेत वा । प्रतिधाता च वक्तारस्ताहृदयाविपश्चित् । नमोऽग्न्यरुणाया भिष्टुतोवरुणस्य पाशः । वरुणाय नमः ॥ १,२१४.

ॐ. राजा वरुणाने सूर्याला जाण्यासाठी विशाल मार्ग तयार केला; त्यावर रक्षक आणि ज्ञानी वक्ते चालतात. अग्नी आणि अरुण यांना नमस्कार, वरुणाच्या पाशातून मुक्त व्हावे. वरुणाला नमस्कार.

ओं ये ते शतं वरुणये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः । तेभिर्नो अद्य सवितोत विष्णुर्विश्वे मुञ्चन्तु मरुतः स्वर्काः स्वाहा । सुमित्रियान इत्यबञ्जलिमाकृत्योत्तरेण तोयं पश्चाद्विराज्य चैव विनिः क्षिपेत् । ओं सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु । दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु योऽस्मान्द्वेष्टि यञ्च वयं द्विष्मः ॥ १,२१४.

पादौ कटिं चैव पूर्वं मृद्भिस्त्रिभिस्त्रिभिः । प्रक्षाल्य हस्ता वाचम्य नमस्कृत्य जलं ततः ॥ १,२१४.

सर्वप्रथम, पाय आणि कंबरेला मातीने तीनदा धुवावे. मग हात धुवावेत, आचमन करावे, नमस्कार करावा आणि नंतर पाणी घ्यावे.

ओं इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निधे पदं समूढमस्य पांसुरे । महाव्याहृतिभिः पश्चादाचामेत्प्रयतोऽपि सन् ॥ १,२१४.

ॐ. विष्णुने हे विश्व तिन्ही पावलांनी व्यापले आहे; त्याची ती तीन पावले धुळीत उमटली आहेत. नंतर, महाव्याहृती म्हणत, शुद्ध राहून आचमन करावे.

मार्जयेद्वै मृदाङ्गानि इदं विष्णुरिति त्वृचा । भास्कराभिमुखो मज्जेदापो अस्मानितित्यृचा ॥ १,२१४.

मातीने अंग स्वच्छ करताना 'इदं विष्णुरिति' ही ऋचा म्हणावी. सूर्याच्या दिशेला तोंड करून, 'आपो अस्मानिति' म्हणत पाण्यात बुडावे.

ओं आपो अस्मान्मातरः शुन्धयन्तु घृतेन नो घृतष्वः पुनन्तु । विश्वं हि रिप्रं प्रवहन्ति देवीरुदिदाभ्यः शुचिरापूत एमि ॥ १,२१४.

ॐ. पाणी, जी आपली माता आहे, ती आपली शुद्धी करो; तुपासारखे शुद्ध करावे. दिव्य जल सर्व अपवित्रता वाहून नेतात; मी शुद्ध, पवित्र पाण्यात प्रवेश करतो.

ततोऽवृघृष्य पात्राणि निमज्योन्मज्य वै शनैः । गोमयेन विलिप्याथ मानस्तोक इत्यृचा ॥ १,२१४.

मग, पात्रांना न छेडता, हळूवारपणे पाण्यात बुडवावे आणि वर काढावे. नंतर त्यांना शेण लावावे आणि 'मानस्तोके' ही ऋचा म्हणावी.

ओं मानस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः । मा नो वीरान्रुद्रभामिनोऽबधीर्हविष्मन्तः सदमित्वा हवामहे ॥ १,२१४.

ॐ. आपल्या मुलांमध्ये, आयुष्यात, गायींमध्ये किंवा घोड्यांमध्ये आपल्याला हानी होऊ नये; रुद्र आमच्या वीर पुरुषांना बाधू नये. आम्ही नेहमी तुझी, हविर्भाग घेणाऱ्या, प्रार्थना करतो.