गरुडपुराणम्

गुरुद्रव्यांश्चौज्जिहीर्षुरर्चिष्यन्दे वतातिथीन् । सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तुष्येत्तु स्वयं ततः ॥ १,२१३.

गुरूच्या वस्तू मिळवण्याची इच्छा असणाऱ्याने किंवा पाहुण्यांचा सन्मान करणाऱ्याने सर्व बाजूंनी भेटी स्वीकाराव्यात, पण स्वतःसाठी आनंद मानू नये.

साधुतः प्रतिगृह्णीयादथ वासाधुतो द्विजः । गुणवानल्पदोषश्च निर्गुणो हि निमज्जति ॥ १,२१३.

ब्राह्मणाने सद्गुणी व्यक्तीकडून दान घ्यावे; तसे शक्य नसेल तर गुणी आणि कमी दोष असणाऱ्याकडून घ्यावे; कारण निर्गुण माणूस नाश पावतो.

एवं त्वक्षवृत्त्या वा कृत्वा भरणमात्मनः । कुर्याद्विशुद्धिं परतः प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमः ॥ १,२१३.

अशा प्रकारे सावकारीसारख्या मार्गाने उदरनिर्वाह केल्यानंतर, श्रेष्ठ ब्राह्मणाने नंतर स्वतःची शुद्धी आणि प्रायश्चित्त करावे.

चतुर्थे च तथा भागे स्नानार्थं मृद माहरेत् । तिलपुष्पकुशादीनि स्नानं चाकृत्रिमे जले ॥ १,२१३.

दिवसाच्या चौथ्या भागात आंघोळीकरिता माती गोळा करावी. तीळ, फुले, कुश वगैरे वस्तू नैसर्गिक पाण्यात आंघोळीला वापराव्यात.

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं क्रियाङ्गं मलकर्षणम् । मार्जनाचमावगाहाश्चाष्टस्नानं प्रकीर्तितम् ॥ १,२१३.

दैनंदिन, निमित्तिक, इच्छा असलेली कर्मे, मल काढणे, अंग धुणे, आचमन, बुडणे — ही आठ प्रकारची आंघोळ सांगितली आहे.

अस्नातस्तु पुमान्नार्हे जपाग्निहवनादिषु । प्रातः स्नानं तदर्थं तु नित्यस्नानं प्रकीर्तितम् ॥ १,२१३.

जो माणूस आंघोळ करत नाही, तो जप, अग्निहोत्र वगैरे कर्मांसाठी योग्य नाही. म्हणून सकाळची आंघोळ ही रोजची आंघोळ मानली आहे.

चाण्डालशवविष्ठाद्यान्स्पृष्ट्वा स्नानं रजस्वलाम् । स्नानार्हस्तु यदा स्नाति स्नानं नैमित्तिकं हि तत् ॥ १,२१३.

चांडाळ, प्रेत, विष्ठा किंवा रजस्वला स्त्रीला स्पर्श केल्यावर आंघोळ करावी लागते. अशा वेळी जी आंघोळ केली जाते, ती निमित्तिक आंघोळ असते.

पुष्यस्नानादिकं स्नानं दैवज्ञविधिचोदितम् । तद्धि काम्यं समुद्दिष्टं नाकामस्तत्प्रयोजयेत् ॥ १,२१३.

पुष्यस्नान वगैरे स्नान ज्योतिषांनी सांगितली आहेत, ती इच्छा असल्यास करावीत; इच्छा नसताना ती करू नयेत.

जप्तुकामः पवित्राणि अर्चिष्यन्देवतातिथीन् । स्नानं समाचरेद्यस्तु क्रियाङ्गं तच्च कीर्तितम् ॥ १,२१३.

जप करायचा असेल, शुद्धी करायची असेल, देवता किंवा अतिथी यांची पूजा करायची असेल, तर आंघोळ करावी. हे कर्माचे अंग मानले आहे.

मलापकर्षणार्थाय प्रवृत्तिस्तत्र नान्यथा । सरः सुदेवखातेषु तीर्थेषु च नदीषु च ॥ १,२१३.

इथे मुख्य हेतू मल दूर करणे हाच आहे; तळी, चांगली विहिरी, तीर्थक्षेत्रे आणि नद्या यामध्ये.

स्नानमेव क्रिया यस्मात्क्रियास्नानमतः परम् । अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति तीर्थस्नानात्फलं लभेत् ॥ १,२१३.

आंघोळ हेच एक कर्म आहे, म्हणून कर्मस्नान श्रेष्ठ आहे. पाण्याने अंग शुद्ध होते आणि तीर्थस्नानाचे फळ मिळते.

मार्जनान्मज्जनैर्मन्त्रैः पापमाशु प्रणश्यति । नित्यं नैमित्तिकं चापि क्रियाङ्गं मलकर्षणम् ॥ १,२१३.

अंग धुणे, बुडणे आणि मंत्रांनी पाप लवकर नष्ट होते. रोजची, निमित्तिक आणि कर्माची शुद्धी मल काढण्यासाठीच आहे.

तीर्थाभावे तु कर्तव्यमुष्णोदकपरोदकैः । भूमिष्ठादुद्धृतं पुण्यं ततः प्रस्त्रवणोदकम् ॥ १,२१३.

तीर्थ नसल्यास गरम पाणी किंवा वरून आलेले पाणी वापरावे. जमिनीवरून काढलेले पाणी पुण्यदायक आहे, त्यानंतर झऱ्याचे पाणी.

ततोऽपि सारसं पुण्यं तस्मान्नादेयमुच्यते । तीर्थतोयं ततः पुण्यं गागं पुण्यं तु सर्वतः ॥ १,२१३.

त्यानंतर सरोवराचे पाणी अधिक पुण्यदायक आहे, ते नाकारू नये. तीर्थाचे पाणी पुण्यदायक आहे, आणि गंगेचे पाणी सर्वत्र पुण्यदायक आहे.

गागं पयः पुनात्याशु पापमामरणान्तिकम् । गयायां च कुरुक्षेत्रे यत्तोयं समुपस्थितम् ॥ १,२१३.

गंगेचे पाणी पाप लवकर शुद्ध करते, मृत्यूपर्यंतचे पापही. तसेच गया आणि कुरुक्षेत्र येथे असलेले पाणी.

तस्मात्तु गाङ्गमपरं जानीयात्तोयमुत्तमम् । पुत्रजन्मनि योगेषु तथा संक्रमणे रवेः ॥ १,२१३.

म्हणून गंगेचे पाणी सर्वश्रेष्ठ समजावे. पुत्र जन्मताना, योगकाळी आणि सूर्याच्या संक्रमणावेळी.

राहोश्च दर्शने स्नानं प्रशस्तं निशि नान्यथा । उषस्युषसि यत्स्नानं सन्ध्यायामुदिते रवौ ॥ १,२१३.

राहूचे दर्शन झाल्यावर आंघोळ करणे योग्य आहे, पण रात्री नाही. पहाटे, सूर्य उगवताना आणि संध्याकाळी आंघोळ करावी.

प्राजापत्येन तत्तुल्यं महापातकनाशनम् । यत्फलं द्वादशाब्दानि प्राजापत्ये कृते भवेत् ॥ १,२१३.

त्या वेळी केलेल्या स्नानाचे फळ प्राजापत्य विधीसारखे आहे, जे मोठे पाप नष्ट करते. प्राजापत्य विधीने बारा वर्षांत जे फळ मिळते.

प्रातः स्नायी तदाप्नोति वर्षेण श्रद्धयान्वितः । य इच्छेद्विपुलान् भोगांश्चन्द्रसूर्यग्रहोपमान् ॥ १,२१३.

जो सकाळी आंघोळ करतो, तो वर्षभर श्रद्धेने ते फळ मिळवतो. जो चंद्र, सूर्य आणि ग्रहांसारखे मोठे भोग इच्छितो.

प्रातः स्नायी भवेन्नित्यं मासौ द्वौ माघफाल्गुनौ । यस्तु माघं समासाद्य प्रातः स्नायी हविष्यभुक् ॥ १,२१३.

माघ आणि फाल्गुन या दोन महिन्यांत नेहमी सकाळी आंघोळ करावी. जो माघ महिन्यात सकाळी आंघोळ करून हविष्य अन्न खातो.

इतिपापं महाघोरं मासादेव व्यपोहति । मातरं पितरं वापि भ्रातरं सुहृदं गुरुम् ॥ १,२१३.

असे केल्याने मोठे भयंकर पापही एका महिन्यात नाहीसे होते; आई, वडील, भाऊ, मित्र किंवा गुरु यांच्याशी संबंधित असले तरी.

यमुद्दिश्य निमज्जेत द्वादशांशं लभेत्तु सः । तुष्यत्यामलकैर्विष्णुरेकादश्या विशेषतः ॥ १,२१३.

जो कोणी एकादशीच्या दिवशी विष्णूच्या भक्तीने अगदी शरीराचा बारावा भाग जरी पाण्यात बुडवून स्नान करतो, त्याला पुण्य लाभते; विशेषतः एकादशीला आवळ्याच्या फळांनी विष्णू अत्यंत प्रसन्न होतो.

श्रीकामः सर्वदा स्नानं कुर्वोतामलकैर्नरः । सन्तापः कीर्तिरल्पायुर्धनं निधनमेव च ॥ १,२१३.

जो मनुष्य नेहमी आवळ्याच्या फळांनी स्नान करतो आणि श्रीमंतीची इच्छा करतो, त्याला दुःखापासून मुक्ती मिळते, कीर्ती मिळते, आणि अल्पायुष्य व धनहानी टळते.

आरोग्यं सर्वकामाप्तिरभ्यङ्गाद्भास्करादिषु । उपोषितस्य व्रतिनः कृत्तकेशस्य नापितैः ॥ १,२१३.

सूर्य व इतर देवतांच्या पवित्र दिवसांत स्नान करताना अंगाला उटणे लावल्याने आरोग्य मिळते आणि सर्व इच्छा पूर्ण होतात; उपवास करणाऱ्या भक्ताने न्हावीने केस कापले असतील तर हे अधिक फलदायी ठरते.

तावच्छ्रीस्तिष्ठति प्रीता यावत्तैलं न संस्पृशेत् । एवं स्नात्वा पितॄन्देवान्मनुष्यांस्तर्पयेन्नरः ॥ १,२१३.

जोपर्यंत अंगाला तेल लागत नाही, तोपर्यंत लक्ष्मीदेवी प्रसन्न राहते; अशा प्रकारे स्नान केल्यावर पितर, देव आणि माणसांना तर्पण द्यावे.

नाभिमात्रे जले स्थित्वा चिन्तयेदूर्जमानसः । आगच्छन्तु मे पितर इमं गृह्णन्त्वपोञ्जलिम् ॥ १,२१३.

नाभीपर्यंत पाण्यात उभे राहून, मन एकाग्र करून, 'माझे पितर येवोत आणि हा पाण्याचा अंजली स्वीकारोत' अशी भावना ठेवावी.

त्रींस्त्रीनेवाञ्जलीन्दद्यादाकाशे दक्षिणे तथा । वसित्वा वसनं शुष्कं स्थलस्था स्तर्णबर्हिषि ॥ १,२१३.

दक्षिण दिशेला किंवा आकाशात तीन किंवा तीन वेळा तीन अंजली पाणी द्यावे; स्नान झाल्यावर कोरडे वस्त्र घालावे आणि जमिनीवर कुशा किंवा पानावर बसावे.

विधिज्ञास्तर्पणं कुर्युर्न पात्रे तु कदाचन । यदपां क्रूरमांसात्तु यदमेध्यं तु किञ्चन ॥ १,२१३.

विधी जाणणाऱ्यांनी कधीच पात्रात तर्पण करू नये; पाण्यात जे काही क्रूर, मांसाहारी किंवा अपवित्र आहे, ते वापरू नये.

अशान्तं मलिनं यच्च तत्सर्वमपगच्छतु । गृहीत्वानेन मन्त्रेण तोयं सव्येन पाणिना ॥ १,२१३.

जे काही अस्थिर किंवा मलिन आहे, ते सर्व बाजूला काढावे; डाव्या हाताने पाणी घेऊन हा मंत्र म्हणावा.