गरुडपुराणम्

शुक्लपक्षे तथा कृष्णे रजन्यां दिवसेपि वा । उष्णे वर्षति शीते वा वर्धनं न निवर्तते ॥ १,२१३.

शुक्ल पक्ष असो किंवा कृष्ण पक्ष, रात्र असो किंवा दिवस, ऊन, पाऊस किंवा थंडी असो — वाढ थांबत नाही.

देशं गतानां या वृद्धिर्नानापण्योपजीविनाम् । कुसीदं कुर्वतः सम्यक्संस्थितस्यैव जायते ॥ १,२१३.

नानाविध वस्तूंवर उपजीविका करणारे, वेगवेगळ्या देशांत फिरणारे लोक जसा नफा मिळवतात, तसा नफा नीट सावकारी करणाऱ्यालाच मिळतो.

लब्धलाभः पितॄन्देवान्ब्राह्मणांश्चैव पूजयेत् । ते तृप्तास्तस्य तद्दोषं शमयन्ति न संशयः ॥ १,२१३.

मिळालेल्या लाभातून पितर, देव आणि ब्राह्मण यांची पूजा करावी; ते तृप्त झाले की त्यांच्या कृपेने दोष नाहीसे होतात, यात शंका नाही.

वणिक्कुसीदं दद्याद्यो वस्त्रं गाङ्काञ्चनादिकम् । कृषीवलोऽन्नपानादियानशय्यासनानि च ॥ १,२१३.

व्यापाऱ्याने व्याज म्हणून वस्त्र, धान्य, सोने वगैरे द्यावे; शेतकऱ्याने अन्न, पाणी, वाहन, झोपण्याची आणि बसण्याची साधने द्यावीत.

राजभ्यो विंशतिं दत्त्वा पशुस्वर्णादिकं शतम् । पादेनास्य च यावक्यं कुर्यात्संचयमात्मवान् ॥ १,२१३.

राजाला वीस, गायी, सोने वगैरे शंभर दिल्यानंतर, शहाण्या माणसाने आपली संपत्ती प्रत्येक वेळी एक चतुर्थांश प्रमाणे साठवावी.

अर्धेन चात्मभरणं नित्यनैमित्तिकांन्वितम् । पादं चेत्यर्थयामस्य मूलभूतं विवर्धयेत् ॥ १,२१३.

अर्ध्या भागातून स्वतःचा उदरनिर्वाह करावा, रोजच्या आणि प्रसंगी येणाऱ्या कर्तव्यांची पूर्तता करावी; आणि एका चतुर्थांशातून मूळ वाढवावे.

विद्या शिल्पं भूतिः सेवा गोरक्षा विपणिः कृषिः । वृत्तिर्भैक्ष्यं कुसीदं च दश जीवनहेतवः ॥ १,२१३.

विद्या, कला, संपत्ती, सेवा, गायींची देखभाल, व्यापार, शेती, भिक्षा आणि सावकारी — हे उपजीविकेचे दहा मार्ग आहेत.

प्रतिग्रहार्जिता विप्रे क्षत्रिये शस्त्रनिर्जिता । वैश्ये न्यायार्जिताः स्वार्थाः शूद्रे शुश्रूषयार्जिताः ॥ १,२१३.

ब्राह्मणासाठी संपत्ती दानातून मिळते; क्षत्रियासाठी युद्धात विजय मिळवून; वैश्यासाठी न्यायाने मिळवलेली; शूद्रासाठी सेवेतून मिळते.

नदी बहूदका शाकमृत्पर्णानि समित्कुशाः । आग्नेयो ब्रह्मघोषश्च विप्राणां धनमुत्तमम् ॥ १,२१३.

पाण्याने भरलेली नदी, भाज्या, कंदमुळे, पाने, समिधा, कुशा गवत, अग्नी आणि वेदघोष — हे ब्राह्मणांसाठी उत्तम संपत्ती आहे.

अयाचितोपपन्ने तु नास्ति दोषः प्रतिग्रहे । अमृतं तद्विदुर्देवास्तस्मात्तन्नैव वर्जयेत् ॥ १,२१३.

मागितल्याशिवाय मिळालेल्या वस्तू स्वीकारण्यात दोष नाही; देव त्याला अमृत मानतात, म्हणून ती नाकारू नये.

गुरुद्रव्यांश्चौज्जिहीर्षुरर्चिष्यन्दे वतातिथीन् । सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तुष्येत्तु स्वयं ततः ॥ १,२१३.

गुरूच्या वस्तू मिळवण्याची इच्छा असणाऱ्याने किंवा पाहुण्यांचा सन्मान करणाऱ्याने सर्व बाजूंनी भेटी स्वीकाराव्यात, पण स्वतःसाठी आनंद मानू नये.

साधुतः प्रतिगृह्णीयादथ वासाधुतो द्विजः । गुणवानल्पदोषश्च निर्गुणो हि निमज्जति ॥ १,२१३.

ब्राह्मणाने सद्गुणी व्यक्तीकडून दान घ्यावे; तसे शक्य नसेल तर गुणी आणि कमी दोष असणाऱ्याकडून घ्यावे; कारण निर्गुण माणूस नाश पावतो.

एवं त्वक्षवृत्त्या वा कृत्वा भरणमात्मनः । कुर्याद्विशुद्धिं परतः प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमः ॥ १,२१३.

अशा प्रकारे सावकारीसारख्या मार्गाने उदरनिर्वाह केल्यानंतर, श्रेष्ठ ब्राह्मणाने नंतर स्वतःची शुद्धी आणि प्रायश्चित्त करावे.

चतुर्थे च तथा भागे स्नानार्थं मृद माहरेत् । तिलपुष्पकुशादीनि स्नानं चाकृत्रिमे जले ॥ १,२१३.

दिवसाच्या चौथ्या भागात आंघोळीकरिता माती गोळा करावी. तीळ, फुले, कुश वगैरे वस्तू नैसर्गिक पाण्यात आंघोळीला वापराव्यात.

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं क्रियाङ्गं मलकर्षणम् । मार्जनाचमावगाहाश्चाष्टस्नानं प्रकीर्तितम् ॥ १,२१३.

दैनंदिन, निमित्तिक, इच्छा असलेली कर्मे, मल काढणे, अंग धुणे, आचमन, बुडणे — ही आठ प्रकारची आंघोळ सांगितली आहे.

अस्नातस्तु पुमान्नार्हे जपाग्निहवनादिषु । प्रातः स्नानं तदर्थं तु नित्यस्नानं प्रकीर्तितम् ॥ १,२१३.

जो माणूस आंघोळ करत नाही, तो जप, अग्निहोत्र वगैरे कर्मांसाठी योग्य नाही. म्हणून सकाळची आंघोळ ही रोजची आंघोळ मानली आहे.

चाण्डालशवविष्ठाद्यान्स्पृष्ट्वा स्नानं रजस्वलाम् । स्नानार्हस्तु यदा स्नाति स्नानं नैमित्तिकं हि तत् ॥ १,२१३.

चांडाळ, प्रेत, विष्ठा किंवा रजस्वला स्त्रीला स्पर्श केल्यावर आंघोळ करावी लागते. अशा वेळी जी आंघोळ केली जाते, ती निमित्तिक आंघोळ असते.

पुष्यस्नानादिकं स्नानं दैवज्ञविधिचोदितम् । तद्धि काम्यं समुद्दिष्टं नाकामस्तत्प्रयोजयेत् ॥ १,२१३.

पुष्यस्नान वगैरे स्नान ज्योतिषांनी सांगितली आहेत, ती इच्छा असल्यास करावीत; इच्छा नसताना ती करू नयेत.

जप्तुकामः पवित्राणि अर्चिष्यन्देवतातिथीन् । स्नानं समाचरेद्यस्तु क्रियाङ्गं तच्च कीर्तितम् ॥ १,२१३.

जप करायचा असेल, शुद्धी करायची असेल, देवता किंवा अतिथी यांची पूजा करायची असेल, तर आंघोळ करावी. हे कर्माचे अंग मानले आहे.

मलापकर्षणार्थाय प्रवृत्तिस्तत्र नान्यथा । सरः सुदेवखातेषु तीर्थेषु च नदीषु च ॥ १,२१३.

इथे मुख्य हेतू मल दूर करणे हाच आहे; तळी, चांगली विहिरी, तीर्थक्षेत्रे आणि नद्या यामध्ये.

स्नानमेव क्रिया यस्मात्क्रियास्नानमतः परम् । अद्भिर्गात्राणि शुध्यन्ति तीर्थस्नानात्फलं लभेत् ॥ १,२१३.

आंघोळ हेच एक कर्म आहे, म्हणून कर्मस्नान श्रेष्ठ आहे. पाण्याने अंग शुद्ध होते आणि तीर्थस्नानाचे फळ मिळते.

मार्जनान्मज्जनैर्मन्त्रैः पापमाशु प्रणश्यति । नित्यं नैमित्तिकं चापि क्रियाङ्गं मलकर्षणम् ॥ १,२१३.

अंग धुणे, बुडणे आणि मंत्रांनी पाप लवकर नष्ट होते. रोजची, निमित्तिक आणि कर्माची शुद्धी मल काढण्यासाठीच आहे.

तीर्थाभावे तु कर्तव्यमुष्णोदकपरोदकैः । भूमिष्ठादुद्धृतं पुण्यं ततः प्रस्त्रवणोदकम् ॥ १,२१३.

तीर्थ नसल्यास गरम पाणी किंवा वरून आलेले पाणी वापरावे. जमिनीवरून काढलेले पाणी पुण्यदायक आहे, त्यानंतर झऱ्याचे पाणी.

ततोऽपि सारसं पुण्यं तस्मान्नादेयमुच्यते । तीर्थतोयं ततः पुण्यं गागं पुण्यं तु सर्वतः ॥ १,२१३.

त्यानंतर सरोवराचे पाणी अधिक पुण्यदायक आहे, ते नाकारू नये. तीर्थाचे पाणी पुण्यदायक आहे, आणि गंगेचे पाणी सर्वत्र पुण्यदायक आहे.

गागं पयः पुनात्याशु पापमामरणान्तिकम् । गयायां च कुरुक्षेत्रे यत्तोयं समुपस्थितम् ॥ १,२१३.

गंगेचे पाणी पाप लवकर शुद्ध करते, मृत्यूपर्यंतचे पापही. तसेच गया आणि कुरुक्षेत्र येथे असलेले पाणी.

तस्मात्तु गाङ्गमपरं जानीयात्तोयमुत्तमम् । पुत्रजन्मनि योगेषु तथा संक्रमणे रवेः ॥ १,२१३.

म्हणून गंगेचे पाणी सर्वश्रेष्ठ समजावे. पुत्र जन्मताना, योगकाळी आणि सूर्याच्या संक्रमणावेळी.

राहोश्च दर्शने स्नानं प्रशस्तं निशि नान्यथा । उषस्युषसि यत्स्नानं सन्ध्यायामुदिते रवौ ॥ १,२१३.

राहूचे दर्शन झाल्यावर आंघोळ करणे योग्य आहे, पण रात्री नाही. पहाटे, सूर्य उगवताना आणि संध्याकाळी आंघोळ करावी.

प्राजापत्येन तत्तुल्यं महापातकनाशनम् । यत्फलं द्वादशाब्दानि प्राजापत्ये कृते भवेत् ॥ १,२१३.

त्या वेळी केलेल्या स्नानाचे फळ प्राजापत्य विधीसारखे आहे, जे मोठे पाप नष्ट करते. प्राजापत्य विधीने बारा वर्षांत जे फळ मिळते.

प्रातः स्नायी तदाप्नोति वर्षेण श्रद्धयान्वितः । य इच्छेद्विपुलान् भोगांश्चन्द्रसूर्यग्रहोपमान् ॥ १,२१३.

जो सकाळी आंघोळ करतो, तो वर्षभर श्रद्धेने ते फळ मिळवतो. जो चंद्र, सूर्य आणि ग्रहांसारखे मोठे भोग इच्छितो.