गरुडपुराणम्

सर्वरत्नाकरा भूमिर्धान्यानि पशवः स्त्रियः । अर्थस्य कार्ययोगित्वादर्थ इत्यभिधीयते ॥ १,२१३.

सर्व रत्ने, धान्य, जनावरे आणि स्त्रिया असलेली ही पृथ्वी, कार्यासाठी योग्य असल्यामुळे 'संपत्ती' म्हणून ओळखली जाते.

अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः । या वृत्तिस्तां समास्थाय विप्रो जीवेदनापदि ॥ १,२१३.

कोणत्याही जीवाला त्रास न देता, किंवा अगदी थोडा त्रास देऊन, ब्राह्मणाने अशा प्रकारे उपजीविका करावी, जेव्हा त्याला कोणतीही अडचण नाही.

धनं तु त्रिविधं ज्ञेयं शुक्लं शबलमेव च । कृष्णं च तस्य विज्ञेयो विभागः सप्तधा पृथक् ॥ १,२१३.

संपत्ती तीन प्रकारची असते: शुद्ध, मिश्र आणि काळी; आणि तिचे सात वेगळे विभाग आहेत.

क्रमायत्तं प्रीतिदत्तं प्राप्तं च सह भार्यया । अविशेषेण सर्वेषां वर्णानां त्रिविधं धनम् ॥ १,२१३.

वारसा, प्रेमाने मिळालेले किंवा पत्नीबरोबर मिळालेले धन — हे तिन्ही प्रकारचे धन सर्व जातींसाठी समान आहे.

वैशेषिकं धनं दृष्टं ब्राह्मणस्य त्रिलक्षणम् । याजनाध्यापने नित्यं विशुद्धश्च (द्धाच्च) प्रतिग्रहः ॥ १,२१३.

ब्राह्मणाचे विशेष धन तीन प्रकारचे आहे: यजमान म्हणून यज्ञ करणे, अध्यापन करणे आणि शुद्धपणे दान स्वीकारणे.

त्रिविधं क्षत्रियस्यापि प्राहुर्वैशेषिकं धनम् । शुद्धार्थं लब्धकरजं दण्डाप्तं जयजं तथा ॥ १,२१३.

क्षत्रियाच्या संपत्तीचे तीन प्रकार सांगितले आहेत — शुद्ध संपत्ती, करातून मिळणारी संपत्ती आणि जिंकून मिळवलेली संपत्ती.

वैशेषिकं धनं दृष्टं वैश्यस्यापि विलक्षणम् । कृषिगोरक्षवाणिज्यं शूद्रस्यैभ्यस्त्वनुग्रहात् ॥ १,२१३.

वैश्याच्या संपत्तीचे वेगळे प्रकार मानले गेले आहेत — शेती, गायींची देखभाल आणि व्यापार; शूद्राला मात्र ही साधने इतरांच्या कृपेनेच मिळतात.

कुसीदकृषिवाणिज्यं प्रकुर्वीत स्वयं परम् (कृतम्) । आपत्काले स्वयं कुर्वन्नैनसा युज्यते द्विजः ॥ १,२१३.

ब्राह्मणाने संकटाच्या काळात स्वतः सावकारी, शेती किंवा व्यापार केला तरी त्याला पाप लागत नाही.

बहवो वर्तनोपाया ऋषिभिः परिकीर्तिताः । सर्वेषामपि चैवैषां कुसीदमधिकं विदुः ॥ १,२१३.

ऋषींनी उपजीविकेचे अनेक मार्ग सांगितले आहेत; पण त्यात सावकारी हा सर्वात श्रेष्ठ मानला जातो.

अनावृष्ट्या राजभयान्मूषिकाद्यैरुपद्रवैः । कृष्यादिके भवेद्बाधा सा कुसीदे न विद्यते ॥ १,२१३.

दुष्काळ, राजाचा धोका, उंदीर वगैरे आपत्ती शेतीसारख्या व्यवसायांना त्रास देतात, पण सावकारीत असे अडथळे येत नाहीत.

शुक्लपक्षे तथा कृष्णे रजन्यां दिवसेपि वा । उष्णे वर्षति शीते वा वर्धनं न निवर्तते ॥ १,२१३.

शुक्ल पक्ष असो किंवा कृष्ण पक्ष, रात्र असो किंवा दिवस, ऊन, पाऊस किंवा थंडी असो — वाढ थांबत नाही.

देशं गतानां या वृद्धिर्नानापण्योपजीविनाम् । कुसीदं कुर्वतः सम्यक्संस्थितस्यैव जायते ॥ १,२१३.

नानाविध वस्तूंवर उपजीविका करणारे, वेगवेगळ्या देशांत फिरणारे लोक जसा नफा मिळवतात, तसा नफा नीट सावकारी करणाऱ्यालाच मिळतो.

लब्धलाभः पितॄन्देवान्ब्राह्मणांश्चैव पूजयेत् । ते तृप्तास्तस्य तद्दोषं शमयन्ति न संशयः ॥ १,२१३.

मिळालेल्या लाभातून पितर, देव आणि ब्राह्मण यांची पूजा करावी; ते तृप्त झाले की त्यांच्या कृपेने दोष नाहीसे होतात, यात शंका नाही.

वणिक्कुसीदं दद्याद्यो वस्त्रं गाङ्काञ्चनादिकम् । कृषीवलोऽन्नपानादियानशय्यासनानि च ॥ १,२१३.

व्यापाऱ्याने व्याज म्हणून वस्त्र, धान्य, सोने वगैरे द्यावे; शेतकऱ्याने अन्न, पाणी, वाहन, झोपण्याची आणि बसण्याची साधने द्यावीत.

राजभ्यो विंशतिं दत्त्वा पशुस्वर्णादिकं शतम् । पादेनास्य च यावक्यं कुर्यात्संचयमात्मवान् ॥ १,२१३.

राजाला वीस, गायी, सोने वगैरे शंभर दिल्यानंतर, शहाण्या माणसाने आपली संपत्ती प्रत्येक वेळी एक चतुर्थांश प्रमाणे साठवावी.

अर्धेन चात्मभरणं नित्यनैमित्तिकांन्वितम् । पादं चेत्यर्थयामस्य मूलभूतं विवर्धयेत् ॥ १,२१३.

अर्ध्या भागातून स्वतःचा उदरनिर्वाह करावा, रोजच्या आणि प्रसंगी येणाऱ्या कर्तव्यांची पूर्तता करावी; आणि एका चतुर्थांशातून मूळ वाढवावे.

विद्या शिल्पं भूतिः सेवा गोरक्षा विपणिः कृषिः । वृत्तिर्भैक्ष्यं कुसीदं च दश जीवनहेतवः ॥ १,२१३.

विद्या, कला, संपत्ती, सेवा, गायींची देखभाल, व्यापार, शेती, भिक्षा आणि सावकारी — हे उपजीविकेचे दहा मार्ग आहेत.

प्रतिग्रहार्जिता विप्रे क्षत्रिये शस्त्रनिर्जिता । वैश्ये न्यायार्जिताः स्वार्थाः शूद्रे शुश्रूषयार्जिताः ॥ १,२१३.

ब्राह्मणासाठी संपत्ती दानातून मिळते; क्षत्रियासाठी युद्धात विजय मिळवून; वैश्यासाठी न्यायाने मिळवलेली; शूद्रासाठी सेवेतून मिळते.

नदी बहूदका शाकमृत्पर्णानि समित्कुशाः । आग्नेयो ब्रह्मघोषश्च विप्राणां धनमुत्तमम् ॥ १,२१३.

पाण्याने भरलेली नदी, भाज्या, कंदमुळे, पाने, समिधा, कुशा गवत, अग्नी आणि वेदघोष — हे ब्राह्मणांसाठी उत्तम संपत्ती आहे.

अयाचितोपपन्ने तु नास्ति दोषः प्रतिग्रहे । अमृतं तद्विदुर्देवास्तस्मात्तन्नैव वर्जयेत् ॥ १,२१३.

मागितल्याशिवाय मिळालेल्या वस्तू स्वीकारण्यात दोष नाही; देव त्याला अमृत मानतात, म्हणून ती नाकारू नये.

गुरुद्रव्यांश्चौज्जिहीर्षुरर्चिष्यन्दे वतातिथीन् । सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तुष्येत्तु स्वयं ततः ॥ १,२१३.

गुरूच्या वस्तू मिळवण्याची इच्छा असणाऱ्याने किंवा पाहुण्यांचा सन्मान करणाऱ्याने सर्व बाजूंनी भेटी स्वीकाराव्यात, पण स्वतःसाठी आनंद मानू नये.

साधुतः प्रतिगृह्णीयादथ वासाधुतो द्विजः । गुणवानल्पदोषश्च निर्गुणो हि निमज्जति ॥ १,२१३.

ब्राह्मणाने सद्गुणी व्यक्तीकडून दान घ्यावे; तसे शक्य नसेल तर गुणी आणि कमी दोष असणाऱ्याकडून घ्यावे; कारण निर्गुण माणूस नाश पावतो.

एवं त्वक्षवृत्त्या वा कृत्वा भरणमात्मनः । कुर्याद्विशुद्धिं परतः प्रायश्चित्तं द्विजोत्तमः ॥ १,२१३.

अशा प्रकारे सावकारीसारख्या मार्गाने उदरनिर्वाह केल्यानंतर, श्रेष्ठ ब्राह्मणाने नंतर स्वतःची शुद्धी आणि प्रायश्चित्त करावे.

चतुर्थे च तथा भागे स्नानार्थं मृद माहरेत् । तिलपुष्पकुशादीनि स्नानं चाकृत्रिमे जले ॥ १,२१३.

दिवसाच्या चौथ्या भागात आंघोळीकरिता माती गोळा करावी. तीळ, फुले, कुश वगैरे वस्तू नैसर्गिक पाण्यात आंघोळीला वापराव्यात.

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं क्रियाङ्गं मलकर्षणम् । मार्जनाचमावगाहाश्चाष्टस्नानं प्रकीर्तितम् ॥ १,२१३.

दैनंदिन, निमित्तिक, इच्छा असलेली कर्मे, मल काढणे, अंग धुणे, आचमन, बुडणे — ही आठ प्रकारची आंघोळ सांगितली आहे.

अस्नातस्तु पुमान्नार्हे जपाग्निहवनादिषु । प्रातः स्नानं तदर्थं तु नित्यस्नानं प्रकीर्तितम् ॥ १,२१३.

जो माणूस आंघोळ करत नाही, तो जप, अग्निहोत्र वगैरे कर्मांसाठी योग्य नाही. म्हणून सकाळची आंघोळ ही रोजची आंघोळ मानली आहे.

चाण्डालशवविष्ठाद्यान्स्पृष्ट्वा स्नानं रजस्वलाम् । स्नानार्हस्तु यदा स्नाति स्नानं नैमित्तिकं हि तत् ॥ १,२१३.

चांडाळ, प्रेत, विष्ठा किंवा रजस्वला स्त्रीला स्पर्श केल्यावर आंघोळ करावी लागते. अशा वेळी जी आंघोळ केली जाते, ती निमित्तिक आंघोळ असते.

पुष्यस्नानादिकं स्नानं दैवज्ञविधिचोदितम् । तद्धि काम्यं समुद्दिष्टं नाकामस्तत्प्रयोजयेत् ॥ १,२१३.

पुष्यस्नान वगैरे स्नान ज्योतिषांनी सांगितली आहेत, ती इच्छा असल्यास करावीत; इच्छा नसताना ती करू नयेत.

जप्तुकामः पवित्राणि अर्चिष्यन्देवतातिथीन् । स्नानं समाचरेद्यस्तु क्रियाङ्गं तच्च कीर्तितम् ॥ १,२१३.

जप करायचा असेल, शुद्धी करायची असेल, देवता किंवा अतिथी यांची पूजा करायची असेल, तर आंघोळ करावी. हे कर्माचे अंग मानले आहे.