गरुडपुराणम्

ब्रह्मविष्णुशिवान्देवान्न पृथग्भावयेत्सुधीः । लोकेऽस्मिन्मङ्गलान्यष्टौ ब्राह्मणो गौर्हुताशनः ॥ १,२१३.

बुद्धिमान माणसाने ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव यांना वेगळे समजू नये; या जगात आठ मंगल गोष्टी आहेत: ब्राह्मण, गाय, अग्नी, सोने, तूप, सूर्य, पाणी आणि आठवा राजा.

हिरण्यं सर्पिरादित्य आपो राजा तथाष्टमः । एतानि सततं पश्येदर्चयेच्च प्रदक्षिणम् ॥ १,२१३.

सोने, तूप, सूर्य, पाणी आणि राजा या आठ मंगल गोष्टी नेहमी पाहाव्यात, त्यांची पूजा करावी आणि त्यांना प्रदक्षिणा घालावी.

वेदस्याध्ययनं पूर्वं विचारोभ्यसनं जपः । तद्दानं चैव शिष्यभ्यो वेदाभ्यासो हि पञ्चधा ॥ १,२१३.

वेदाचा अभ्यास, विचार, पुन्हा पुन्हा वाचन, जप आणि शिष्यांना दान देणे — वेदाचा अभ्यास ह्या पाच प्रकारांनी होतो.

वेदार्थं यज्ञशास्त्राणि धर्मशास्त्राणि चैव हि । मूल्येन लेखयित्वा यो दद्याद्याति स वैदिकम् ॥ १,२१३.

जो वेदाचा अर्थ, यज्ञशास्त्र आणि धर्मशास्त्र लिहून, किंमत घेऊन देतो, तो वैदिक ज्ञानी होतो.

इतिहा सपुराणानि लिखित्वायः प्रयच्छति । ब्रह्मदानसमं पुण्यं प्राप्नोति द्विगुणीकृतम् ॥ १,२१३.

जो इतिहास आणि पुराणे लिहून इतरांना देतो, त्याला ज्ञानदानाच्या दुप्पट पुण्य मिळते.

मृतीये च तथा भागे पोष्यवर्गार्थसाधनम् । माता पिता गुरुर्भ्राता प्रजा दीनाः समाश्रिताः ॥ १,२१३.

तिसऱ्या भागातही, आई, वडील, गुरु, भाऊ, संतती, गरिब आणि आश्रय घेतलेले — या पोसण्याच्या लोकांसाठी साधन असावे.

अभ्यागतोऽतिथिश्चाग्निः पोष्यवर्गा उदाहृतः । भरणं पोष्यवर्गस्य प्रशस्तं स्वर्गसाधनम् ॥ १,२१३.

अतिथी आणि अग्नी हेही पोसण्याच्या लोकांत येतात; या लोकांचा सांभाळ करणे हे स्वर्गप्राप्तीसाठी श्रेष्ठ मानले आहे.

भरणं पोष्य वर्गस्य तस्माद्यत्नेन कारयेत् । स जीवति वरश्चैको बहुभिर्योपजीव्यति ॥ १,२१३.

म्हणून पोसण्याच्या लोकांचा सांभाळ मन लावून करावा; एकजण जगतो आणि त्याच्यामुळे अनेकांचा उदरनिर्वाह होतो.

जीवन्तो मृतकास्त्वन्ये पुरुषाः स्वोदरम्भराः । स्वकीयोदरपूर्तिश्च कुक्कुरस्यापि विद्यते ॥ १,२१३.

जे फक्त स्वतःचे पोट भरतात, ते जरी जिवंत असले तरी मृतासारखेच आहेत; कारण स्वतःचे पोट तर कुत्राही भरतो.

अर्थेभ्योऽपि विवृद्धेभ्यः सम्भूतेभ्यस्ततस्ततः । क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः ॥ १,२१३.

संपत्ती वाढली किंवा वेगवेगळ्या प्रकारे मिळाली, तरी सर्व कामे तिच्यामुळेच होतात, जसे डोंगरातून नद्या वाहतात.

सर्वरत्नाकरा भूमिर्धान्यानि पशवः स्त्रियः । अर्थस्य कार्ययोगित्वादर्थ इत्यभिधीयते ॥ १,२१३.

सर्व रत्ने, धान्य, जनावरे आणि स्त्रिया असलेली ही पृथ्वी, कार्यासाठी योग्य असल्यामुळे 'संपत्ती' म्हणून ओळखली जाते.

अद्रोहेणैव भूतानामल्पद्रोहेण वा पुनः । या वृत्तिस्तां समास्थाय विप्रो जीवेदनापदि ॥ १,२१३.

कोणत्याही जीवाला त्रास न देता, किंवा अगदी थोडा त्रास देऊन, ब्राह्मणाने अशा प्रकारे उपजीविका करावी, जेव्हा त्याला कोणतीही अडचण नाही.

धनं तु त्रिविधं ज्ञेयं शुक्लं शबलमेव च । कृष्णं च तस्य विज्ञेयो विभागः सप्तधा पृथक् ॥ १,२१३.

संपत्ती तीन प्रकारची असते: शुद्ध, मिश्र आणि काळी; आणि तिचे सात वेगळे विभाग आहेत.

क्रमायत्तं प्रीतिदत्तं प्राप्तं च सह भार्यया । अविशेषेण सर्वेषां वर्णानां त्रिविधं धनम् ॥ १,२१३.

वारसा, प्रेमाने मिळालेले किंवा पत्नीबरोबर मिळालेले धन — हे तिन्ही प्रकारचे धन सर्व जातींसाठी समान आहे.

वैशेषिकं धनं दृष्टं ब्राह्मणस्य त्रिलक्षणम् । याजनाध्यापने नित्यं विशुद्धश्च (द्धाच्च) प्रतिग्रहः ॥ १,२१३.

ब्राह्मणाचे विशेष धन तीन प्रकारचे आहे: यजमान म्हणून यज्ञ करणे, अध्यापन करणे आणि शुद्धपणे दान स्वीकारणे.

त्रिविधं क्षत्रियस्यापि प्राहुर्वैशेषिकं धनम् । शुद्धार्थं लब्धकरजं दण्डाप्तं जयजं तथा ॥ १,२१३.

क्षत्रियाच्या संपत्तीचे तीन प्रकार सांगितले आहेत — शुद्ध संपत्ती, करातून मिळणारी संपत्ती आणि जिंकून मिळवलेली संपत्ती.

वैशेषिकं धनं दृष्टं वैश्यस्यापि विलक्षणम् । कृषिगोरक्षवाणिज्यं शूद्रस्यैभ्यस्त्वनुग्रहात् ॥ १,२१३.

वैश्याच्या संपत्तीचे वेगळे प्रकार मानले गेले आहेत — शेती, गायींची देखभाल आणि व्यापार; शूद्राला मात्र ही साधने इतरांच्या कृपेनेच मिळतात.

कुसीदकृषिवाणिज्यं प्रकुर्वीत स्वयं परम् (कृतम्) । आपत्काले स्वयं कुर्वन्नैनसा युज्यते द्विजः ॥ १,२१३.

ब्राह्मणाने संकटाच्या काळात स्वतः सावकारी, शेती किंवा व्यापार केला तरी त्याला पाप लागत नाही.

बहवो वर्तनोपाया ऋषिभिः परिकीर्तिताः । सर्वेषामपि चैवैषां कुसीदमधिकं विदुः ॥ १,२१३.

ऋषींनी उपजीविकेचे अनेक मार्ग सांगितले आहेत; पण त्यात सावकारी हा सर्वात श्रेष्ठ मानला जातो.

अनावृष्ट्या राजभयान्मूषिकाद्यैरुपद्रवैः । कृष्यादिके भवेद्बाधा सा कुसीदे न विद्यते ॥ १,२१३.

दुष्काळ, राजाचा धोका, उंदीर वगैरे आपत्ती शेतीसारख्या व्यवसायांना त्रास देतात, पण सावकारीत असे अडथळे येत नाहीत.

शुक्लपक्षे तथा कृष्णे रजन्यां दिवसेपि वा । उष्णे वर्षति शीते वा वर्धनं न निवर्तते ॥ १,२१३.

शुक्ल पक्ष असो किंवा कृष्ण पक्ष, रात्र असो किंवा दिवस, ऊन, पाऊस किंवा थंडी असो — वाढ थांबत नाही.

देशं गतानां या वृद्धिर्नानापण्योपजीविनाम् । कुसीदं कुर्वतः सम्यक्संस्थितस्यैव जायते ॥ १,२१३.

नानाविध वस्तूंवर उपजीविका करणारे, वेगवेगळ्या देशांत फिरणारे लोक जसा नफा मिळवतात, तसा नफा नीट सावकारी करणाऱ्यालाच मिळतो.

लब्धलाभः पितॄन्देवान्ब्राह्मणांश्चैव पूजयेत् । ते तृप्तास्तस्य तद्दोषं शमयन्ति न संशयः ॥ १,२१३.

मिळालेल्या लाभातून पितर, देव आणि ब्राह्मण यांची पूजा करावी; ते तृप्त झाले की त्यांच्या कृपेने दोष नाहीसे होतात, यात शंका नाही.

वणिक्कुसीदं दद्याद्यो वस्त्रं गाङ्काञ्चनादिकम् । कृषीवलोऽन्नपानादियानशय्यासनानि च ॥ १,२१३.

व्यापाऱ्याने व्याज म्हणून वस्त्र, धान्य, सोने वगैरे द्यावे; शेतकऱ्याने अन्न, पाणी, वाहन, झोपण्याची आणि बसण्याची साधने द्यावीत.

राजभ्यो विंशतिं दत्त्वा पशुस्वर्णादिकं शतम् । पादेनास्य च यावक्यं कुर्यात्संचयमात्मवान् ॥ १,२१३.

राजाला वीस, गायी, सोने वगैरे शंभर दिल्यानंतर, शहाण्या माणसाने आपली संपत्ती प्रत्येक वेळी एक चतुर्थांश प्रमाणे साठवावी.

अर्धेन चात्मभरणं नित्यनैमित्तिकांन्वितम् । पादं चेत्यर्थयामस्य मूलभूतं विवर्धयेत् ॥ १,२१३.

अर्ध्या भागातून स्वतःचा उदरनिर्वाह करावा, रोजच्या आणि प्रसंगी येणाऱ्या कर्तव्यांची पूर्तता करावी; आणि एका चतुर्थांशातून मूळ वाढवावे.

विद्या शिल्पं भूतिः सेवा गोरक्षा विपणिः कृषिः । वृत्तिर्भैक्ष्यं कुसीदं च दश जीवनहेतवः ॥ १,२१३.

विद्या, कला, संपत्ती, सेवा, गायींची देखभाल, व्यापार, शेती, भिक्षा आणि सावकारी — हे उपजीविकेचे दहा मार्ग आहेत.

प्रतिग्रहार्जिता विप्रे क्षत्रिये शस्त्रनिर्जिता । वैश्ये न्यायार्जिताः स्वार्थाः शूद्रे शुश्रूषयार्जिताः ॥ १,२१३.

ब्राह्मणासाठी संपत्ती दानातून मिळते; क्षत्रियासाठी युद्धात विजय मिळवून; वैश्यासाठी न्यायाने मिळवलेली; शूद्रासाठी सेवेतून मिळते.

नदी बहूदका शाकमृत्पर्णानि समित्कुशाः । आग्नेयो ब्रह्मघोषश्च विप्राणां धनमुत्तमम् ॥ १,२१३.

पाण्याने भरलेली नदी, भाज्या, कंदमुळे, पाने, समिधा, कुशा गवत, अग्नी आणि वेदघोष — हे ब्राह्मणांसाठी उत्तम संपत्ती आहे.