गरुडपुराणम्

स कुर्यादर्धशौचं तु स्वस्य शौचस्य सर्वदा । दिवा शौचस्य रात्र्यर्धं यद्वा पादो विधीयते ॥ १,२१३.

नेहमी स्वतःसाठी अर्ध्या प्रमाणात शुद्धी करावी; दिवसा शुद्धीसाठी, रात्री अर्धी किंवा एक चतुर्थांश माती वापरावी असे सांगितले आहे.

स्वस्थस्य तु यथोद्दिष्टमार्तः कुर्याद्यथाबलम् । वसा शुक्रमसृङ्मज्जा लाला विण्मूत्रकर्णविट् ॥ १,२१३.

आरोग्यदायक माणसाने सांगितल्याप्रमाणे आचरण करावे, पण आजारी असलेल्या व्यक्तीने आपल्या ताकदीप्रमाणे करावे. शरीरातील मल म्हणजे चरबी, वीर्य, रक्त, मज्जा, लाळ, विष्ठा, मूत्र, कानातील मळ आणि इतर घाण हे होत.

श्लेष्माश्रदूषिका स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः । मन्येत यावता शुद्धिं तावच्छौचं समाचरेत् ॥ १,२१३.

कफ, नाकातील श्लेष्मा, घाम — असे बारा प्रकारचे मल माणसाच्या शरीरात असतात; जोपर्यंत हे मल बाहेर पडत नाहीत, तोपर्यंत स्वच्छता राखावी.

प्रमाणं शौचसंख्याया नादिष्टैरवशिष्यते । शौचं तु द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यन्तरं तथा ॥ १,२१३.

शुद्धतेच्या नियमांची संख्या ज्यांना शिकवलेली नाही, त्यांनी ती ओलांडू नये; स्वच्छता ही दोन प्रकारची असते — बाह्य आणि आंतरिक.

मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं भावशुद्धिरथान्तरम् । त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात्ततो मुखम् ॥ १,२१३.

माती आणि पाण्याने केलेली स्वच्छता ही बाह्य मानली जाते; मनाची शुद्धता ही आंतरिक शुद्धता आहे. प्रथम तोंड तीन वेळा पाण्याने धुवावे, नंतर दोन वेळा तोंड पुसावे.

संमृज्याङ्गुष्ठमूलेन त्रिभिरास्यमुपस्पृशेत् । अङ्गुष्ठेन प्रदेशिन्या घ्राणं पश्चादनन्तरम् ॥ १,२१३.

तोंड पुसल्यानंतर अंगठ्याच्या मुळाने तोंड तीन वेळा स्पर्श करावे; मग अंगठा आणि तर्जनीने नाकाला एकामागोमाग एक स्पर्श करावा.

अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां च चक्षुः श्रोत्रे पुनः पुनः । कनिष्ठाङ्गष्ठयोर्नाभिं हृदयं तु तलेन वै ॥ १,२१३.

अंगठा आणि अनामिकेने डोळे आणि कान पुन्हा पुन्हा स्पर्श करावेत; लहान बोट आणि अंगठ्याने नाभीला, तर तळहाताने हृदयाला स्पर्श करावा.

सर्वाभिस्तु शिरः पश्चाद्बाहू चाग्रेण संस्पृशेत् । ऋचो यजूंषि सामानि त्रिः पठन्प्रीणयेत्क्रमात् ॥ १,२१३.

सर्व बोटांनी डोके, मग बोटांच्या टोकांनी बाहुंना स्पर्श करावा; ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद हे तीन वेळा अनुक्रमे म्हणावे आणि आदर व्यक्त करावा.

अथर्वाङ्गिरसौ पूर्वं द्विः प्रमार्ष्ट्यथ तन्सुखम् । इतिहासपुराणानि वेदाङ्गानि वेदाङ्गानि यथाक्रमम् ॥ १,२१३.

सर्वप्रथम अथर्ववेद आणि आंगिरस ऋचा म्हणाव्यात, मग दोन वेळा पुसावे जेणेकरून आराम मिळेल; त्यानंतर इतिहास, पुराणे आणि वेदांचे अंग यथाक्रम म्हणावेत.

खं मुखे नासिके वायुं नेत्रे सूर्यं श्रुती (तीर्दि) दिशः । प्राणग्रन्थिमथो नाभिं ब्रह्माणं हृदये स्पृशेत् ॥ १,२१३.

तोंडावर आकाश, नाकावर वायू, डोळ्यांवर सूर्य, कानांवर दिशा स्पर्श कराव्यात; मग नाभीवर प्राणग्रंथी आणि हृदयावर ब्रह्म यांना स्पर्श करावा.

रुद्रं मूर्ध्ना समालभ्य प्रीणात्यथ शिखामृषीन् । बाहू यमेन्द्रवरुणकुबेरवसुधानलान् ॥ १,२१३.

मस्तकावर रुद्राला स्पर्श करून, नंतर शिखेवर ऋषींना स्पर्श करावा; बाहूंवर यम, इंद्र, वरुण, कुबेर, पृथ्वी आणि अग्नी यांना स्पर्श करावा.

अभ्युक्ष्य चरणौ विष्णुमिन्द्रं विष्णु करद्वयम् । अग्निर्वायुश्च सूर्येन्दुगिरयोऽङ्गुलिपर्वसु ॥ १,२१३.

पाणी शिंपडून पायांवर विष्णू, दोन्ही हातांवर इंद्र आणि विष्णू यांना स्पर्श करावा; बोटांच्या सांध्यांवर अग्नी, वायू, सूर्य, चंद्र आणि पर्वत यांना स्पर्श करावा.

गङ्गाद्याः सरितस्तासु या रेखाः करमध्यगाः । उषः काले तु संप्राप्ते शौचं कृत्वा यथार्थवत् ॥ १,२१३.

गंगा आणि इतर नद्या या हाताच्या मध्यभागी असलेल्या रेषांमध्ये असतात; पहाट झाली की शुद्धता योग्य रीतीने करावी.

ततः स्नानर्ं प्कुर्वीत दन्तधावनपूर्वकम् । मुखे पर्युषिते नित्यं भवत्यप्रयतो नरः ॥ १,२१३.

यानंतर स्नान करावे, प्रथम दात घासावेत; तोंड स्वच्छ नसेल तर माणूस नेहमी अपवित्र मानला जातो.

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कुर्याद्वै दन्तघावनम् । कदम्बबिल्वखदिरकरवीरवटार्जुनाः ॥ १,२१३.

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी दात स्वच्छ करावेत; कदंब, बेल, खैर, करवीर, वड आणि अर्जुन यांची काडी वापरावी.

यूथी च बृहती जाती करञ्जार्कातिमुक्तकाः । जम्बूमधूका पामार्गशिरीषोदुम्बरासनाः ॥ १,२१३.

युती, बृहत, जाती, करंज, अर्क, अतिमुक्त, जांभूळ, मधूक, पामार्ग, शिरीष, उंबर आणि असन यांचाही वापर करावा.

क्षीरिकण्टकिवृक्षाद्याः प्रशस्ता दन्तधावने । कटुतिक्तकषायाश्च धनारोग्यसुखप्रदाः ॥ १,२१३.

दूध येणारी आणि काटेरी झाडांची काडी दात घासण्यासाठी उत्तम आहे; तिखट, कडू आणि तुरट चवीची काडी धन, आरोग्य आणि सुख देते.

प्रक्षाल्य भुक्त्वा च शुचौ देशे त्यक्त्वा तदाचामेत् । अमायां च तथा षष्ठ्यां नवम्यां प्रतिपद्यपि ॥ १,२१३.

जेवल्यानंतर स्वच्छ जागी दात घासायची काडी टाकावी आणि तोंड धुवावे; अमावस्या, षष्ठी, नवमी आणि प्रतिपदा या तिथींनाही असेच करावे.

वर्जयेद्दन्तकाष्ठन्तु तथैवार्कस्य वासरे । अभावे दन्त काष्ठस्य निषिद्धायां तथा तिथौ ॥ १,२१३.

त्या तिथींना आणि रविवारी दात घासायची काडी वापरू नये; दात घासायची काडी उपलब्ध नसेल किंवा त्या दिवशी वर्ज्य असेल तर वापरू नये.

अषां द्वादशगण्डूषैः कुर्वीत मुखशोधनम् । प्रातः स्नानं प्रशंसन्ति दृष्टादृष्टकरं हितम् ॥ १,२१३.

या जलाने बारा वेळा तोंड स्वच्छ करावे. सकाळी स्नान करणे हे दोन्ही प्रकारच्या फळांसाठी, म्हणजे दिसणाऱ्या आणि न दिसणाऱ्या लाभांसाठी, अत्यंत हितकारक मानले जाते.

सर्वमर्हति शुद्धात्मा प्रातः स्नायी जपादिकम् । अत्यन्तमलिनः कायो नवच्छिद्रसमन्वितः ॥ १,२१३.

शुद्ध मनाचा, सकाळी स्नान करणारा आणि जपादी साधना करणारा प्रत्येकजण योग्य आहे, कारण आपले शरीर फारच अपवित्र असून, त्यात नव्हे छिद्रे आहेत.

स्त्रवत्येष दिवा रात्रौ प्रातः स्नानं विशोधनम् । मनः प्रसादजननं रूपसौभाग्यवर्धनम् ॥ १,२१३.

हे द्रव दिवस-रात्र वाहत असते; सकाळचे स्नान शुद्ध करणारे आहे, मन प्रसन्न करते आणि रूप व सौभाग्य वाढवते.

शोकदुः खप्रशमनं गङ्गास्नानवदाचरेत् । अद्य हस्ते तु नक्षत्रे दशम्यां ज्येष्ठके सिते ॥ १,२१३.

हे स्नान शोक आणि दुःख दूर करते; आज, हस्त नक्षत्र, दहावी तिथी, ज्येष्ठ नक्षत्र आणि शुक्ल पक्ष असल्याने, गंगेप्रमाणे स्नान करावे.

दशपाप हरायां च अदत्वा दानकल्मषम् । विरुद्धाचरणं हिंसा परदारोपसेवनम् ॥ १,२१३.

दहा पापे दूर करणाऱ्या या दिवशी, दानाचे दोष न देता, उलट वर्तन, हिंसा आणि परस्त्रीसंग यांचा त्याग करावा.

पारुष्यानृतपैशुन्यमसम्बद्धाभिभाषणम् । परद्रव्याभिधानं च मनसानिष्टचिन्तनम् ॥ १,२१३.

कठोर बोलणे, असत्य, निंदा, निरर्थक बोलणे, परधनाची इच्छा आणि मनात वाईट विचार करणे—

एतद्दशाघघातार्थं गङ्गास्नानं करोम्यहम् । प्रातः संक्षेपतः स्नानं वानप्रस्थगृहस्थयोः ॥ १,२१३.

ही दहा पापे नष्ट करण्यासाठी मी गंगेचे स्नान करतो; संक्षेपाने सांगायचे तर, सकाळचे स्नान वानप्रस्थ आणि गृहस्थांसाठी सांगितले आहे.

यतेस्त्रिषवणं स्नानं सकृत्त ब्रह्मचारिणः । आचम्य तीर्थमावाह्य स्नायात्स्मृत्वाव्ययं हरिम् ॥ १,२१३.

यतींनी दिवसातून तीन वेळा स्नान करावे, ब्रह्मचारीने एकदाच. तिर्थाचे आवाहन करून, पाणी पिऊन, अविनाशी हरिचे स्मरण करत स्नान करावे.

तिस्रः कोट्यस्तु विज्ञेया मन्देहा नाम राक्षसाः । उदयन्तं दुरात्मानः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम् ॥ १,२१३.

मांदेह नावाचे तीन कोटी राक्षस आहेत, जे वाईट बुद्धीचे असून, उगवत्या सूर्याला गिळण्याची इच्छा करतात, हे जाणावे.

स हन्ति सूर्यं सन्ध्यायां नोपास्तिं कुरुते तु यः । दहन्ति मन्त्रपूतेन तोयेनानलरूपिणा ॥ १,२१३.

जो सूर्योदयाच्या वेळी उपासना करत नाही, तो सूर्याला हानी पोहोचवतो; मंत्रशुद्ध पाण्याने, जे अग्निरूप असते, ते त्यांना जाळून टाकते.