गरुडपुराणम्

ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत् । कायक्लेशांश्च तन्मूलान्वेदतत्त्वार्थमेव च ॥ १,२१३.

ब्राह्ममुहूर्तात उठावे, धर्म आणि अर्थ याचा विचार करावा, त्यातून होणाऱ्या शारीरिक कष्टांचा आणि खऱ्या ज्ञानाचा अर्थ समजून घ्यावा.

शर्वर्यन्ते समुत्थाय कृतशौचः समाहितः । स्नात्वा सन्ध्यामुपासीत सर्वकालमतन्द्रितः ॥ १,२१३.

रात्र संपल्यावर उठून, शुद्ध होऊन, मन एकाग्र करून, स्नान करून, संध्यावंदन करावे आणि नेहमी सर्व काळ दक्ष राहावे.

प्रातः सन्ध्यामुपा सीत दन्तधावनपूर्विकाम् । उभे मूत्रपुरीषे च दिवा कुर्यादुदङ्मुखः ॥ १,२१३.

सकाळी दात घासून संध्यावंदन करावे; दिवसा लघुशंका आणि शौच करताना उत्तर दिशेला तोंड द्यावे.

रात्रौ च दक्षिणे कुर्यादुभे सन्ध्ये यथा दिवा । छायायामन्धकारे वा रात्रौ वाहनि वा द्विजः ॥ १,२१३.

रात्री दोन्ही वेळी दक्षिण दिशेला तोंड द्यावे, आणि दोन्ही संध्याकाळीं दिवसा प्रमाणेच करावे; सावलीत, अंधारात, रात्री किंवा दिवसा, द्विजाने—

यथा तु समुखः कुर्यात्प्राणबाधाभयेषु च । गोमयाङ्गारवल्मीकफालाकृष्टे शुभे ॥ १,२१३.

जशी योग्य पद्धत सांगितली आहे तशीच वागावे, प्राणाला धोका असला तरी, गोमय, कोळसा, मुंग्यांचे वारुळे किंवा नवीन नांगरलेली माती यावरही करावे.

मार्गोपजीव्यच्छायासु न मूत्रं च पुरीषकम् । अन्तर्जलाद्देवगृहाद्वल्मीकान्मूषिकस्थलात् ॥ १,२१३.

रस्त्यावर, झाडाच्या सावलीत, पाण्यात, देवळात, मुंग्यांच्या वारुळात किंवा उंदरांच्या जागी लघुशंका किंवा शौच करू नये.

परेषां शौचशिष्टाच्च श्मशानाच्च मृदं त्यजेत् । एकां लिङ्गे मृदं दद्याद्वाम हस्ते मृदं द्विधा ॥ १,२१३.

इतरांच्या शौचासाठी वापरलेली माती, स्मशानातील माती टाळावी; एका अंगासाठी एकदा, दोन अंगांसाठी डाव्या हातात दोनदा माती घ्यावी.

उभयोर्द्वे च दातव्ये मूत्रशौचं प्रचक्षते । एकां लिङ्गे गुदे तिस्त्रस्तथा वामकरे दश ॥ १,२१३.

दोन्ही अंगांसाठी दोनदा माती घ्यावी; हे लघुशंकानंतरचे शौच मानले जाते. एका अंगासाठी गुदद्वारी तीनदा, आणि डाव्या हातात दहा वेळा माती घ्यावी.

पञ्च पादे दशैकस्मिन्करयोः सप्तमृत्तिकाः । अर्धप्रसृतिमात्रा तु प्रथमा मृत्तिका स्मृता ॥ १,२१३.

पायासाठी पाच वेळा, एका हातासाठी दहा वेळा, सात वेळा माती घ्यावी; पहिली माती अर्धा मुठ एवढी मानली जाते.

द्वितीया च तृतीया च तदर्धा परिकीर्तिता । उपविष्टस्तु विण्मूत्रं कर्तुं यस्तु न विन्दति ॥ १,२१३.

दुसरी आणि तिसरी माती त्याच्या अर्ध्या प्रमाणात घ्यावी; बसलेल्या अवस्थेत लघुशंका किंवा शौचानंतर शुद्धी करता न आल्यास—

स कुर्यादर्धशौचं तु स्वस्य शौचस्य सर्वदा । दिवा शौचस्य रात्र्यर्धं यद्वा पादो विधीयते ॥ १,२१३.

नेहमी स्वतःसाठी अर्ध्या प्रमाणात शुद्धी करावी; दिवसा शुद्धीसाठी, रात्री अर्धी किंवा एक चतुर्थांश माती वापरावी असे सांगितले आहे.

स्वस्थस्य तु यथोद्दिष्टमार्तः कुर्याद्यथाबलम् । वसा शुक्रमसृङ्मज्जा लाला विण्मूत्रकर्णविट् ॥ १,२१३.

आरोग्यदायक माणसाने सांगितल्याप्रमाणे आचरण करावे, पण आजारी असलेल्या व्यक्तीने आपल्या ताकदीप्रमाणे करावे. शरीरातील मल म्हणजे चरबी, वीर्य, रक्त, मज्जा, लाळ, विष्ठा, मूत्र, कानातील मळ आणि इतर घाण हे होत.

श्लेष्माश्रदूषिका स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः । मन्येत यावता शुद्धिं तावच्छौचं समाचरेत् ॥ १,२१३.

कफ, नाकातील श्लेष्मा, घाम — असे बारा प्रकारचे मल माणसाच्या शरीरात असतात; जोपर्यंत हे मल बाहेर पडत नाहीत, तोपर्यंत स्वच्छता राखावी.

प्रमाणं शौचसंख्याया नादिष्टैरवशिष्यते । शौचं तु द्विविधं प्रोक्तं बाह्यमाभ्यन्तरं तथा ॥ १,२१३.

शुद्धतेच्या नियमांची संख्या ज्यांना शिकवलेली नाही, त्यांनी ती ओलांडू नये; स्वच्छता ही दोन प्रकारची असते — बाह्य आणि आंतरिक.

मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं भावशुद्धिरथान्तरम् । त्रिराचामेदपः पूर्वं द्विः प्रमृज्यात्ततो मुखम् ॥ १,२१३.

माती आणि पाण्याने केलेली स्वच्छता ही बाह्य मानली जाते; मनाची शुद्धता ही आंतरिक शुद्धता आहे. प्रथम तोंड तीन वेळा पाण्याने धुवावे, नंतर दोन वेळा तोंड पुसावे.

संमृज्याङ्गुष्ठमूलेन त्रिभिरास्यमुपस्पृशेत् । अङ्गुष्ठेन प्रदेशिन्या घ्राणं पश्चादनन्तरम् ॥ १,२१३.

तोंड पुसल्यानंतर अंगठ्याच्या मुळाने तोंड तीन वेळा स्पर्श करावे; मग अंगठा आणि तर्जनीने नाकाला एकामागोमाग एक स्पर्श करावा.

अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां च चक्षुः श्रोत्रे पुनः पुनः । कनिष्ठाङ्गष्ठयोर्नाभिं हृदयं तु तलेन वै ॥ १,२१३.

अंगठा आणि अनामिकेने डोळे आणि कान पुन्हा पुन्हा स्पर्श करावेत; लहान बोट आणि अंगठ्याने नाभीला, तर तळहाताने हृदयाला स्पर्श करावा.

सर्वाभिस्तु शिरः पश्चाद्बाहू चाग्रेण संस्पृशेत् । ऋचो यजूंषि सामानि त्रिः पठन्प्रीणयेत्क्रमात् ॥ १,२१३.

सर्व बोटांनी डोके, मग बोटांच्या टोकांनी बाहुंना स्पर्श करावा; ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद हे तीन वेळा अनुक्रमे म्हणावे आणि आदर व्यक्त करावा.

अथर्वाङ्गिरसौ पूर्वं द्विः प्रमार्ष्ट्यथ तन्सुखम् । इतिहासपुराणानि वेदाङ्गानि वेदाङ्गानि यथाक्रमम् ॥ १,२१३.

सर्वप्रथम अथर्ववेद आणि आंगिरस ऋचा म्हणाव्यात, मग दोन वेळा पुसावे जेणेकरून आराम मिळेल; त्यानंतर इतिहास, पुराणे आणि वेदांचे अंग यथाक्रम म्हणावेत.

खं मुखे नासिके वायुं नेत्रे सूर्यं श्रुती (तीर्दि) दिशः । प्राणग्रन्थिमथो नाभिं ब्रह्माणं हृदये स्पृशेत् ॥ १,२१३.

तोंडावर आकाश, नाकावर वायू, डोळ्यांवर सूर्य, कानांवर दिशा स्पर्श कराव्यात; मग नाभीवर प्राणग्रंथी आणि हृदयावर ब्रह्म यांना स्पर्श करावा.

रुद्रं मूर्ध्ना समालभ्य प्रीणात्यथ शिखामृषीन् । बाहू यमेन्द्रवरुणकुबेरवसुधानलान् ॥ १,२१३.

मस्तकावर रुद्राला स्पर्श करून, नंतर शिखेवर ऋषींना स्पर्श करावा; बाहूंवर यम, इंद्र, वरुण, कुबेर, पृथ्वी आणि अग्नी यांना स्पर्श करावा.

अभ्युक्ष्य चरणौ विष्णुमिन्द्रं विष्णु करद्वयम् । अग्निर्वायुश्च सूर्येन्दुगिरयोऽङ्गुलिपर्वसु ॥ १,२१३.

पाणी शिंपडून पायांवर विष्णू, दोन्ही हातांवर इंद्र आणि विष्णू यांना स्पर्श करावा; बोटांच्या सांध्यांवर अग्नी, वायू, सूर्य, चंद्र आणि पर्वत यांना स्पर्श करावा.

गङ्गाद्याः सरितस्तासु या रेखाः करमध्यगाः । उषः काले तु संप्राप्ते शौचं कृत्वा यथार्थवत् ॥ १,२१३.

गंगा आणि इतर नद्या या हाताच्या मध्यभागी असलेल्या रेषांमध्ये असतात; पहाट झाली की शुद्धता योग्य रीतीने करावी.

ततः स्नानर्ं प्कुर्वीत दन्तधावनपूर्वकम् । मुखे पर्युषिते नित्यं भवत्यप्रयतो नरः ॥ १,२१३.

यानंतर स्नान करावे, प्रथम दात घासावेत; तोंड स्वच्छ नसेल तर माणूस नेहमी अपवित्र मानला जातो.

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कुर्याद्वै दन्तघावनम् । कदम्बबिल्वखदिरकरवीरवटार्जुनाः ॥ १,२१३.

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी दात स्वच्छ करावेत; कदंब, बेल, खैर, करवीर, वड आणि अर्जुन यांची काडी वापरावी.

यूथी च बृहती जाती करञ्जार्कातिमुक्तकाः । जम्बूमधूका पामार्गशिरीषोदुम्बरासनाः ॥ १,२१३.

युती, बृहत, जाती, करंज, अर्क, अतिमुक्त, जांभूळ, मधूक, पामार्ग, शिरीष, उंबर आणि असन यांचाही वापर करावा.

क्षीरिकण्टकिवृक्षाद्याः प्रशस्ता दन्तधावने । कटुतिक्तकषायाश्च धनारोग्यसुखप्रदाः ॥ १,२१३.

दूध येणारी आणि काटेरी झाडांची काडी दात घासण्यासाठी उत्तम आहे; तिखट, कडू आणि तुरट चवीची काडी धन, आरोग्य आणि सुख देते.

प्रक्षाल्य भुक्त्वा च शुचौ देशे त्यक्त्वा तदाचामेत् । अमायां च तथा षष्ठ्यां नवम्यां प्रतिपद्यपि ॥ १,२१३.

जेवल्यानंतर स्वच्छ जागी दात घासायची काडी टाकावी आणि तोंड धुवावे; अमावस्या, षष्ठी, नवमी आणि प्रतिपदा या तिथींनाही असेच करावे.

वर्जयेद्दन्तकाष्ठन्तु तथैवार्कस्य वासरे । अभावे दन्त काष्ठस्य निषिद्धायां तथा तिथौ ॥ १,२१३.

त्या तिथींना आणि रविवारी दात घासायची काडी वापरू नये; दात घासायची काडी उपलब्ध नसेल किंवा त्या दिवशी वर्ज्य असेल तर वापरू नये.