गरुडपुराणम्

श्रुत्युक्तः परमो धर्मः स्मृतिशास्त्रगतोऽपरः । सिष्टाचारेण संप्राप्तस्त्रयो धर्माः सनातनाः ॥ १,२१३.

श्रुतीत सांगितलेला धर्म हा श्रेष्ठ आहे, स्मृतीत दुसरा आहे, आणि सज्जनांच्या आचरणातून तिसरा मिळतो — हे तीन सनातन धर्म आहेत.

सत्यं दानं दयालोभो विद्येज्या पूजनं दमः । अष्टौ तानि पवित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् ॥ १,२१३.

सत्य, दान, दया, लोभाचा अभाव, विद्या, पूजा, संयम — ही आठ गुणं शुद्ध असून, सज्जन आचाराची चिन्हं आहेत.

तेजोमयानि पूर्वेषां शरीराणीन्द्रियाणि च । न लिप्यते पातकेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १,२१३.

पूर्वजांचे शरीर आणि इंद्रिये तेजाने बनलेली होती; ती पापाने कधीच लागलेली नाहीत, जसं कमळाच्या पानाला पाणी लागत नाही.

निवासमुख्या वर्णानां धर्माचाराः प्रकीर्तिताः । सत्यं यज्ञस्तपो दानमेतद्धर्मस्य लक्षणम् ॥ १,२१३.

वर्णांच्या मुख्य वस्ती म्हणजे धर्म आणि आचार सांगितले आहेत; सत्य, यज्ञ, तप, दान — हे धर्माची चिन्हं आहेत.

अदत्तस्यानुपादानं दानमध्ययनं जपः । विद्या वित्तं तपः शौचं कुले जन्म त्वरोगिता ॥ १,२१३.

जे दिलेलं नाही ते न घेणं, दान करणं, अध्ययन, जप; विद्या, संपत्ती, तप, शुद्धता, चांगल्या कुळात जन्म, आरोग्य.

संसारोच्छित्तिहेतुश्च धर्मादेव प्रवर्तते । धर्मात्सुखं च ज्ञानं च ज्ञानान्मोक्षोऽधिगम्यते ॥ १,२१३.

संसारातून मुक्त होण्याचं कारण फक्त धर्मातूनच येतं; धर्मामुळे सुख आणि ज्ञान मिळतं, आणि ज्ञानातून मोक्ष प्राप्त होतो.

इज्याध्ययनदानानि यथाशास्त्रं सनातनः । ब्रह्मक्षत्त्रियवैश्यानां सामान्यो धर्म उच्यते ॥ १,२१३.

यज्ञ, अध्ययन आणि दान — शास्त्रानुसार — हे ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य यांचा सनातन आणि समान धर्म आहे.

याजनाध्ययने शुद्धे विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः । वृत्तित्रयमिदं प्राहुर्मुनयः श्रेष्ठवर्णिनः ॥ १,२१३.

शुद्ध यजन, शुद्ध अध्ययन आणि शुद्ध स्वीकार — ही तीन उपजीविकेची मार्ग श्रेष्ठ वर्णीयांसाठी ऋषींनी सांगितली आहेत.

शस्त्रेणाजीवनं राज्ञो भूतानाञ्चाभिरक्षणम् । पाशुपाल्यं कृषिः पण्यं वैश्यस्याजीवनं स्मृतम् ॥ १,२१३.

राजासाठी शस्त्राने उपजीविका आणि प्राण्यांचं रक्षण; गाई राखणं, शेती आणि व्यापार — हे वैश्याचं उपजीविकेचे मार्ग मानले आहेत.

शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा द्विजानामनुपूर्वशः । गुरौ वासोऽग्निशुश्रूषा स्वाध्यायो ब्रह्मचारिणः ॥ १,२१३.

शूद्रासाठी द्विजांची सेवा, आणि द्विजांसाठी अनुक्रमे; गुरुजवळ राहणं, अग्निसेवा आणि स्वाध्याय — हे ब्रह्मचारीसाठी आहेत.

त्रिः स्नाता स्नापिता भैक्ष्यं गुरौ प्राणान्तिकी स्थितिः । समेखलो जटी दण्डी मुण्डी वा गुरुसंश्रयः ॥ १,२१३.

तीनदा स्नान, इतरांनी स्नान घालणं, भिक्षा मागणं, गुरुजवळ अखेरपर्यंत राहणं; कमरबंध, जटा, दंड किंवा मुंडण — हे सर्व गुरुकडेच आश्रय.

अग्निहोत्रोपचरणं जीवनं च स्वकर्मभिः । धर्मदारेषु कल्पेत पर्ववर्जं रतिक्रियाः ॥ १,२१३.

अग्निहोत्राची सेवा, स्वतःच्या कर्माने उपजीविका; धर्मपत्नीशीच संग करावा, पण सणाच्या दिवशी नाही.

देवपित्रतितिभ्यश्च पूजादिष्वनुकल्पनम् । श्रुतिस्मृत्यर्थसंस्थानं धर्मोऽयं गृहमेधिनः ॥ १,२१३.

देव, पितर आणि अतिथी यांच्यासाठी पूजा वगैरे करणे; श्रुती-स्मृतीचा अर्थ समजून आचरण करणे — हे गृहस्थाचा धर्म आहे.

जटित्वमग्निहोत्रत्वं भूशय्याजिनधारणम् । वने वासः पयोमूलनीवारफलवृत्तिता ॥ १,२१३.

जटांनी केस गुंडाळणे, अग्निहोत्र करणे, जमिनीवर झोपणे, यज्ञोपवीत धारण करणे, जंगलात राहणे, दूध, मूळ, पाणी आणि फळे यावर उदरनिर्वाह करणे—

प्रतिषिद्धान्निवृत्तिश्च त्रिः स्नानं व्रतधारिता । देवतातिथिपूजा च धर्मोऽयं वनवासिनः ॥ १,२१३.

निषिद्ध अन्न टाळणे, दिवसातून तीनदा स्नान करणे, व्रत पाळणे, देव आणि पाहुण्यांची पूजा करणे—हे वनवास करणाऱ्याचे धर्म आहेत.

सर्वारम्भपरित्यागो भिक्षान्नं वृक्षमूलता । निष्परिग्रहताद्रोहः समता सर्वजन्तुषु ॥ १,२१३.

सर्व प्रकारच्या कर्मांचा त्याग करणे, भिक्षा मागून अन्न घेणे, झाडांच्या मुळाशी राहणे, कोणतीही वस्तू न ठेवणे आणि द्वेष न बाळगणे, सर्व प्राण्यांमध्ये समत्व ठेवणे—

प्रियाप्रियपरिष्वङ्गेसुखदुः खाधिकारिता । सबाह्याभ्यन्तरे शौचं वाग्यमो ध्यानचारिता ॥ १,२१३.

आनंदी किंवा दुःखी प्रसंग, सुख किंवा दुःख याकडे सारख्याच भावनेने पाहणे, बाह्य आणि अंतःशुद्धी राखणे, वाणीवर संयम ठेवणे आणि ध्यानाचा सराव करणे—

सर्वैद्रियसमाहारो धारणाध्याननित्यता । भावसंशुद्धिरेत्येष परिव्राड्धर्म उच्यते ॥ १,२१३.

सर्व इंद्रिये एकत्र ठेवणे, नेहमी ध्यान आणि एकाग्रतेचा अभ्यास करणे, मनाची शुद्धता राखणे—हे परिभ्राजकाचे धर्म म्हणतात.

अहिंसा सूनृता वाणी सत्यशौचे क्षमा दया । वर्णिनां लिङ्गिनां चैव सामान्यो धर्म उच्यते ॥ १,२१३.

अहिंसा, गोड बोलणे, सत्य, शुद्धता, क्षमा आणि दया—हे वर्णधारी आणि संन्यासी दोघांसाठी समान धर्म सांगितले आहेत.

यथोक्तकारिणः सर्वे प्रयान्ति परमां गतिम् । आ बोधात्स्वपनं यावत्गृहिधर्मं च वच्मि ते ॥ १,२१३.

जे सर्वजण सांगितल्याप्रमाणे आचरण करतात, ते परमगतीला पोहोचतात; आता जागरणापासून झोपेपर्यंत गृहस्थधर्म मी तुला सांगतो.

ब्राह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत् । कायक्लेशांश्च तन्मूलान्वेदतत्त्वार्थमेव च ॥ १,२१३.

ब्राह्ममुहूर्तात उठावे, धर्म आणि अर्थ याचा विचार करावा, त्यातून होणाऱ्या शारीरिक कष्टांचा आणि खऱ्या ज्ञानाचा अर्थ समजून घ्यावा.

शर्वर्यन्ते समुत्थाय कृतशौचः समाहितः । स्नात्वा सन्ध्यामुपासीत सर्वकालमतन्द्रितः ॥ १,२१३.

रात्र संपल्यावर उठून, शुद्ध होऊन, मन एकाग्र करून, स्नान करून, संध्यावंदन करावे आणि नेहमी सर्व काळ दक्ष राहावे.

प्रातः सन्ध्यामुपा सीत दन्तधावनपूर्विकाम् । उभे मूत्रपुरीषे च दिवा कुर्यादुदङ्मुखः ॥ १,२१३.

सकाळी दात घासून संध्यावंदन करावे; दिवसा लघुशंका आणि शौच करताना उत्तर दिशेला तोंड द्यावे.

रात्रौ च दक्षिणे कुर्यादुभे सन्ध्ये यथा दिवा । छायायामन्धकारे वा रात्रौ वाहनि वा द्विजः ॥ १,२१३.

रात्री दोन्ही वेळी दक्षिण दिशेला तोंड द्यावे, आणि दोन्ही संध्याकाळीं दिवसा प्रमाणेच करावे; सावलीत, अंधारात, रात्री किंवा दिवसा, द्विजाने—

यथा तु समुखः कुर्यात्प्राणबाधाभयेषु च । गोमयाङ्गारवल्मीकफालाकृष्टे शुभे ॥ १,२१३.

जशी योग्य पद्धत सांगितली आहे तशीच वागावे, प्राणाला धोका असला तरी, गोमय, कोळसा, मुंग्यांचे वारुळे किंवा नवीन नांगरलेली माती यावरही करावे.

मार्गोपजीव्यच्छायासु न मूत्रं च पुरीषकम् । अन्तर्जलाद्देवगृहाद्वल्मीकान्मूषिकस्थलात् ॥ १,२१३.

रस्त्यावर, झाडाच्या सावलीत, पाण्यात, देवळात, मुंग्यांच्या वारुळात किंवा उंदरांच्या जागी लघुशंका किंवा शौच करू नये.

परेषां शौचशिष्टाच्च श्मशानाच्च मृदं त्यजेत् । एकां लिङ्गे मृदं दद्याद्वाम हस्ते मृदं द्विधा ॥ १,२१३.

इतरांच्या शौचासाठी वापरलेली माती, स्मशानातील माती टाळावी; एका अंगासाठी एकदा, दोन अंगांसाठी डाव्या हातात दोनदा माती घ्यावी.

उभयोर्द्वे च दातव्ये मूत्रशौचं प्रचक्षते । एकां लिङ्गे गुदे तिस्त्रस्तथा वामकरे दश ॥ १,२१३.

दोन्ही अंगांसाठी दोनदा माती घ्यावी; हे लघुशंकानंतरचे शौच मानले जाते. एका अंगासाठी गुदद्वारी तीनदा, आणि डाव्या हातात दहा वेळा माती घ्यावी.

पञ्च पादे दशैकस्मिन्करयोः सप्तमृत्तिकाः । अर्धप्रसृतिमात्रा तु प्रथमा मृत्तिका स्मृता ॥ १,२१३.

पायासाठी पाच वेळा, एका हातासाठी दहा वेळा, सात वेळा माती घ्यावी; पहिली माती अर्धा मुठ एवढी मानली जाते.