गरुडपुराणम्

आर्षभं तजराः पादे तृतीयेऽन्यच्च पूर्ववत् । पूर्ववत्प्रथमं शेषे तज्राः शुद्धविराड्भवेत् ॥ १,२११.

'आर्षभ' मध्ये पादात 'तजर' असतात; तिसऱ्यात पूर्वीप्रमाणे. उरलेल्या पादात पहिला पूर्वीप्रमाणे; 'तजरा' ला 'शुद्धविराट' म्हणतात.

(इत्युपस्थितप्रचुपितप्रकरणम्) । विषमाक्षरपादं वा पञ्चषट्कादि यावकम् । छन्दोऽत्र नोक्ता गाथेति दशधर्ंमादिवद्भवेत् ॥ १,२११.

(इथे 'उपस्थित' आणि 'प्रचुपित' चे वर्णन संपले.) पाच किंवा सहा आणि त्याहून अधिक असम अक्षरांच्या पादाला येथे छंद म्हणत नाहीत; ते 'दशधर्मा' आणि इतर गाथा छंदासारखे असतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् २१२ सूत उवाच । प्रस्तार आद्यगोऽथो लः परतुल्योऽथ पूर्वगः । नष्टमध्ये समेंऽके लः समेऽर्धे विषमे गुरुः ॥ १,२१२.

सूतमुनी म्हणाले: 'प्रस्तार' मध्ये पहिला 'गो', मग 'ल', मग 'परतुल्य', मग 'पूर्वग' येतो. मधला भाग हरवला असेल तर सम संख्येत 'ल'; समाच्या अर्ध्यात, असम संख्येत 'गुरु' येतो.

प्रतिलोमगुणं लाद्यं द्विरुद्दिष्टक एकनुत् ॥ १,२१२.

उलट क्रमाला 'प्रतिलोमगुण' म्हणतात, 'ल' पासून सुरू होतो, दोनदा सांगितला जातो, शेवटी 'एक' येतो.

संख्या द्विरर्धे रूपे तु शून्यं शून्ये द्विरीरितम् । तावदर्धे तद्गुणितं द्विर्द्व्यूनन्तु तदन्ततः ॥ १,२१२.

संख्या अर्ध्यात रूपासारखी असते; शून्यात दोनदा सांगितली जाते. अर्ध्यात जितकी, त्याच्याने गुणिले जाते; शेवटी दोनने वजा दोन केले जाते.

परे पूर्णं परे पूर्णं मेरुः प्रस्तारतो भवेत् ॥ १,२१२.

पलीकडे सर्वत्र परिपूर्णता आहे; पलीकडेही सर्व काही भरलेलं आहे; जणू मेरू पर्वतच पसरलेला आहे.

लगसंख्या वृत्तसंख्या चाद्याङ्गुलमथोर्ध्वतः । संख्यैव द्विगुणैकोनाच्छन्दः सारोऽयमीरितः ॥ १,२१२.

लहान व गोल आकड्यांची मोजणी, सुरुवातीला बोटावर आणि मग उभ्या रेषेत; तीच संख्या दुप्पट करून एक केली, हेच छंदाचं सार सांगितलं आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् २१३ सूत उवाच । हरेः श्रुत्वाब्रवीद्ब्रह्मा यथा व्यासाय शौनक । ब्राह्मणादिसमाचारं सर्वदं ते तथा वदे ॥ १,२१३.

सूतम्हणाले: हरिचं ऐकून ब्रह्मदेवाने जसं व्यास आणि शौनक यांना सांगितलं, तसंच ब्राह्मण वगैरे सर्वांचा आचार मी तुला सांगतो.

श्रुतिस्मृती तु विज्ञाय श्रौतं कर्म समाचरेत् । श्रौतं कर्म न चेदुक्तं तदा स्मार्तं समाचरेत् ॥ १,२१३.

श्रुती आणि स्मृती समजून घेतल्यावर, श्रौत कर्म करावं; जर ते सांगितलं नसेल तर स्मार्त कर्म करावं.

तत्राप्यशक्तः करणे सदाचारं चरेद्वुधः । श्रुतिस्मृती ह विप्राणां लोचने कर्मदर्शने ॥ १,२१३.

तेही शक्य नसेल तर नेहमी चांगला आचार करावा; श्रुती आणि स्मृती या ब्राह्मणांसाठी कर्म पाहण्याची डोळे आहेत.

श्रुत्युक्तः परमो धर्मः स्मृतिशास्त्रगतोऽपरः । सिष्टाचारेण संप्राप्तस्त्रयो धर्माः सनातनाः ॥ १,२१३.

श्रुतीत सांगितलेला धर्म हा श्रेष्ठ आहे, स्मृतीत दुसरा आहे, आणि सज्जनांच्या आचरणातून तिसरा मिळतो — हे तीन सनातन धर्म आहेत.

सत्यं दानं दयालोभो विद्येज्या पूजनं दमः । अष्टौ तानि पवित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् ॥ १,२१३.

सत्य, दान, दया, लोभाचा अभाव, विद्या, पूजा, संयम — ही आठ गुणं शुद्ध असून, सज्जन आचाराची चिन्हं आहेत.

तेजोमयानि पूर्वेषां शरीराणीन्द्रियाणि च । न लिप्यते पातकेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १,२१३.

पूर्वजांचे शरीर आणि इंद्रिये तेजाने बनलेली होती; ती पापाने कधीच लागलेली नाहीत, जसं कमळाच्या पानाला पाणी लागत नाही.

निवासमुख्या वर्णानां धर्माचाराः प्रकीर्तिताः । सत्यं यज्ञस्तपो दानमेतद्धर्मस्य लक्षणम् ॥ १,२१३.

वर्णांच्या मुख्य वस्ती म्हणजे धर्म आणि आचार सांगितले आहेत; सत्य, यज्ञ, तप, दान — हे धर्माची चिन्हं आहेत.

अदत्तस्यानुपादानं दानमध्ययनं जपः । विद्या वित्तं तपः शौचं कुले जन्म त्वरोगिता ॥ १,२१३.

जे दिलेलं नाही ते न घेणं, दान करणं, अध्ययन, जप; विद्या, संपत्ती, तप, शुद्धता, चांगल्या कुळात जन्म, आरोग्य.

संसारोच्छित्तिहेतुश्च धर्मादेव प्रवर्तते । धर्मात्सुखं च ज्ञानं च ज्ञानान्मोक्षोऽधिगम्यते ॥ १,२१३.

संसारातून मुक्त होण्याचं कारण फक्त धर्मातूनच येतं; धर्मामुळे सुख आणि ज्ञान मिळतं, आणि ज्ञानातून मोक्ष प्राप्त होतो.

इज्याध्ययनदानानि यथाशास्त्रं सनातनः । ब्रह्मक्षत्त्रियवैश्यानां सामान्यो धर्म उच्यते ॥ १,२१३.

यज्ञ, अध्ययन आणि दान — शास्त्रानुसार — हे ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य यांचा सनातन आणि समान धर्म आहे.

याजनाध्ययने शुद्धे विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः । वृत्तित्रयमिदं प्राहुर्मुनयः श्रेष्ठवर्णिनः ॥ १,२१३.

शुद्ध यजन, शुद्ध अध्ययन आणि शुद्ध स्वीकार — ही तीन उपजीविकेची मार्ग श्रेष्ठ वर्णीयांसाठी ऋषींनी सांगितली आहेत.

शस्त्रेणाजीवनं राज्ञो भूतानाञ्चाभिरक्षणम् । पाशुपाल्यं कृषिः पण्यं वैश्यस्याजीवनं स्मृतम् ॥ १,२१३.

राजासाठी शस्त्राने उपजीविका आणि प्राण्यांचं रक्षण; गाई राखणं, शेती आणि व्यापार — हे वैश्याचं उपजीविकेचे मार्ग मानले आहेत.

शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा द्विजानामनुपूर्वशः । गुरौ वासोऽग्निशुश्रूषा स्वाध्यायो ब्रह्मचारिणः ॥ १,२१३.

शूद्रासाठी द्विजांची सेवा, आणि द्विजांसाठी अनुक्रमे; गुरुजवळ राहणं, अग्निसेवा आणि स्वाध्याय — हे ब्रह्मचारीसाठी आहेत.

त्रिः स्नाता स्नापिता भैक्ष्यं गुरौ प्राणान्तिकी स्थितिः । समेखलो जटी दण्डी मुण्डी वा गुरुसंश्रयः ॥ १,२१३.

तीनदा स्नान, इतरांनी स्नान घालणं, भिक्षा मागणं, गुरुजवळ अखेरपर्यंत राहणं; कमरबंध, जटा, दंड किंवा मुंडण — हे सर्व गुरुकडेच आश्रय.

अग्निहोत्रोपचरणं जीवनं च स्वकर्मभिः । धर्मदारेषु कल्पेत पर्ववर्जं रतिक्रियाः ॥ १,२१३.

अग्निहोत्राची सेवा, स्वतःच्या कर्माने उपजीविका; धर्मपत्नीशीच संग करावा, पण सणाच्या दिवशी नाही.

देवपित्रतितिभ्यश्च पूजादिष्वनुकल्पनम् । श्रुतिस्मृत्यर्थसंस्थानं धर्मोऽयं गृहमेधिनः ॥ १,२१३.

देव, पितर आणि अतिथी यांच्यासाठी पूजा वगैरे करणे; श्रुती-स्मृतीचा अर्थ समजून आचरण करणे — हे गृहस्थाचा धर्म आहे.

जटित्वमग्निहोत्रत्वं भूशय्याजिनधारणम् । वने वासः पयोमूलनीवारफलवृत्तिता ॥ १,२१३.

जटांनी केस गुंडाळणे, अग्निहोत्र करणे, जमिनीवर झोपणे, यज्ञोपवीत धारण करणे, जंगलात राहणे, दूध, मूळ, पाणी आणि फळे यावर उदरनिर्वाह करणे—

प्रतिषिद्धान्निवृत्तिश्च त्रिः स्नानं व्रतधारिता । देवतातिथिपूजा च धर्मोऽयं वनवासिनः ॥ १,२१३.

निषिद्ध अन्न टाळणे, दिवसातून तीनदा स्नान करणे, व्रत पाळणे, देव आणि पाहुण्यांची पूजा करणे—हे वनवास करणाऱ्याचे धर्म आहेत.

सर्वारम्भपरित्यागो भिक्षान्नं वृक्षमूलता । निष्परिग्रहताद्रोहः समता सर्वजन्तुषु ॥ १,२१३.

सर्व प्रकारच्या कर्मांचा त्याग करणे, भिक्षा मागून अन्न घेणे, झाडांच्या मुळाशी राहणे, कोणतीही वस्तू न ठेवणे आणि द्वेष न बाळगणे, सर्व प्राण्यांमध्ये समत्व ठेवणे—

प्रियाप्रियपरिष्वङ्गेसुखदुः खाधिकारिता । सबाह्याभ्यन्तरे शौचं वाग्यमो ध्यानचारिता ॥ १,२१३.

आनंदी किंवा दुःखी प्रसंग, सुख किंवा दुःख याकडे सारख्याच भावनेने पाहणे, बाह्य आणि अंतःशुद्धी राखणे, वाणीवर संयम ठेवणे आणि ध्यानाचा सराव करणे—

सर्वैद्रियसमाहारो धारणाध्याननित्यता । भावसंशुद्धिरेत्येष परिव्राड्धर्म उच्यते ॥ १,२१३.

सर्व इंद्रिये एकत्र ठेवणे, नेहमी ध्यान आणि एकाग्रतेचा अभ्यास करणे, मनाची शुद्धता राखणे—हे परिभ्राजकाचे धर्म म्हणतात.

अहिंसा सूनृता वाणी सत्यशौचे क्षमा दया । वर्णिनां लिङ्गिनां चैव सामान्यो धर्म उच्यते ॥ १,२१३.

अहिंसा, गोड बोलणे, सत्य, शुद्धता, क्षमा आणि दया—हे वर्णधारी आणि संन्यासी दोघांसाठी समान धर्म सांगितले आहेत.