गरुडपुराणम्

विपरीताख्यानकं स्याद्विषमे जस्तजौ गगौ । ततौ जगौ समे गः स्यात्पिङ्गलेन ह्युदाहृतम् ॥ १,२१०.

असम छंदात 'विपरीताख्यानक' मध्ये 'जस', 'तजौ', 'गगौ' येतात; सम छंदात 'ततौ', 'जगौ' येतात; 'ग' हे पिंगलाने सांगितले आहे.

पादेऽथ विषमे चैव पुष्पिताग्रा ननौ रयौ । समे नजौ जरौ गश्च वैतालीयं वदन्ति हि । वृत्तञ्चापरवक्त्राख्यमौपच्छन्दसिकं परम् ॥ १,२१०.

पादात आणि असम छंदात 'पुष्पिताग्रा', 'ननौ', 'रयौ' येतात; सम छंदात 'नजौ', 'जरौ' आणि 'ग' येतात—हे 'वैतालीय' म्हणतात. दुसरा छंद 'अपरवक्त्र' आणि 'औपच्छंदसिक' असे म्हणतात.

वाङ्मती रजरा यः स्यादयुग्मे जरजा रगौ ॥ १,२१०.

'वाङ्मती' म्हणजे 'रजर', पादाच्या जोडीत 'जरजा' आणि 'रगौ' येतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् २११ सूत उवाच । प्रथमोऽष्टाक्षरैः पादो द्वितीयो द्वादशाक्षरैः । तृतीयः षोडशार्णैश्च विंशद्वर्णैश्चतुर्थकः ॥ १,२११.

सूतमुनी म्हणाले: पहिल्या पादात आठ अक्षरे, दुसऱ्यात बारा, तिसऱ्यात सोळा आणि चौथ्यात वीस अक्षरे असतात.

आपीडः सर्वलः प्रोक्तः पूर्वपादान्तगद्वयः ॥ १,२११.

'आपीड' ला 'सर्वल' असे म्हणतात, त्यात दोन ओळी पूर्वीच्या पादांच्या शेवटी असतात.

द्वितीयेऽष्टाक्षरैः पादे कलिका प्रथमेर्ऽकजे । लवली स्यात्तृतीयेऽथ पूर्ववच्चाष्ट काक्षरे । प्रोक्ता चामृतधारेयं चतुरष्टाक्षरे सति ॥ १,२११.

दुसऱ्या पादात 'कलिका' आठ अक्षरी असते; पहिल्यात 'अर्कज'; तिसऱ्यात 'लवली', आणि पूर्वीप्रमाणे आठ अक्षरे. सर्व पादात आठ अक्षरे असली तर ते 'अमृतधारा' म्हणतात.

(इति पदचतुरूर्ध्वप्रकरणम्) । सजौ सलौ च प्रथमे नसजा गो द्वितीयके । तृतीये भनभा गश्च चतुर्थे सजसा जगौ ॥ १,२११.

(इथे चार पादांच्या छंदाचे वर्णन संपले.) पहिल्या पादात 'सजौ', 'सलौ'; दुसऱ्यात 'नसजा', 'गो'; तिसऱ्यात 'भनभा', 'ग'; चौथ्यात 'सजसा', 'जगौ' येतात.

पूर्ववत्स्यात्सौरभकं तृतीयेऽघ्रौ रनौ भगौ । ललितञ्चाद्गतावत्स्यातृतीयेंऽघ्रौ ननौ ससौ ॥ १,२११.

पूर्वीप्रमाणे 'सौरभक' येतो; तिसऱ्या पादात 'घ्रौ', 'रणौ', 'भगौ' असतात. 'ललिता' 'अद्गता' प्रमाणे असते; तिसऱ्यात 'घ्रौ', 'ननौ', 'ससौ' येतात.

(इत्युद्गताप्रकरणम्) । उपस्थितप्रचुपितं प्रथमेऽघ्रौ मसौ जभौ । गौ द्वितीये सनजरा गस्तृतीये ननौ च सः । नौ नजौ यश्चतुर्थे स्याच्छेष पादाश्च पूर्ववत् ॥ १,२११.

(इथे 'उद्गता' चे वर्णन संपले.) 'उपस्थित' आणि 'प्रचुपित' मध्ये, पहिल्या पादात 'घ्रौ', 'मसौ', 'जबौ'; दुसऱ्यात 'गौ'; तिसऱ्यात 'सनजर', 'ग', 'ननौ'; चौथ्यात 'नौ', 'नजौ' आणि उरलेले पाद पूर्वीप्रमाणे असतात.

तृतीर्येऽघ्रौ विशेषश्च वृत्तं स्यान्नौ सनौ नसौ ॥ १,२११.

तिसऱ्या पादात 'घ्रौ' विशेष आहे; छंद 'नौ', 'सनौ', 'नसौ' असे आहे.

आर्षभं तजराः पादे तृतीयेऽन्यच्च पूर्ववत् । पूर्ववत्प्रथमं शेषे तज्राः शुद्धविराड्भवेत् ॥ १,२११.

'आर्षभ' मध्ये पादात 'तजर' असतात; तिसऱ्यात पूर्वीप्रमाणे. उरलेल्या पादात पहिला पूर्वीप्रमाणे; 'तजरा' ला 'शुद्धविराट' म्हणतात.

(इत्युपस्थितप्रचुपितप्रकरणम्) । विषमाक्षरपादं वा पञ्चषट्कादि यावकम् । छन्दोऽत्र नोक्ता गाथेति दशधर्ंमादिवद्भवेत् ॥ १,२११.

(इथे 'उपस्थित' आणि 'प्रचुपित' चे वर्णन संपले.) पाच किंवा सहा आणि त्याहून अधिक असम अक्षरांच्या पादाला येथे छंद म्हणत नाहीत; ते 'दशधर्मा' आणि इतर गाथा छंदासारखे असतात.

श्रीगरुडमहापुराणम् २१२ सूत उवाच । प्रस्तार आद्यगोऽथो लः परतुल्योऽथ पूर्वगः । नष्टमध्ये समेंऽके लः समेऽर्धे विषमे गुरुः ॥ १,२१२.

सूतमुनी म्हणाले: 'प्रस्तार' मध्ये पहिला 'गो', मग 'ल', मग 'परतुल्य', मग 'पूर्वग' येतो. मधला भाग हरवला असेल तर सम संख्येत 'ल'; समाच्या अर्ध्यात, असम संख्येत 'गुरु' येतो.

प्रतिलोमगुणं लाद्यं द्विरुद्दिष्टक एकनुत् ॥ १,२१२.

उलट क्रमाला 'प्रतिलोमगुण' म्हणतात, 'ल' पासून सुरू होतो, दोनदा सांगितला जातो, शेवटी 'एक' येतो.

संख्या द्विरर्धे रूपे तु शून्यं शून्ये द्विरीरितम् । तावदर्धे तद्गुणितं द्विर्द्व्यूनन्तु तदन्ततः ॥ १,२१२.

संख्या अर्ध्यात रूपासारखी असते; शून्यात दोनदा सांगितली जाते. अर्ध्यात जितकी, त्याच्याने गुणिले जाते; शेवटी दोनने वजा दोन केले जाते.

परे पूर्णं परे पूर्णं मेरुः प्रस्तारतो भवेत् ॥ १,२१२.

पलीकडे सर्वत्र परिपूर्णता आहे; पलीकडेही सर्व काही भरलेलं आहे; जणू मेरू पर्वतच पसरलेला आहे.

लगसंख्या वृत्तसंख्या चाद्याङ्गुलमथोर्ध्वतः । संख्यैव द्विगुणैकोनाच्छन्दः सारोऽयमीरितः ॥ १,२१२.

लहान व गोल आकड्यांची मोजणी, सुरुवातीला बोटावर आणि मग उभ्या रेषेत; तीच संख्या दुप्पट करून एक केली, हेच छंदाचं सार सांगितलं आहे.

श्रीगरुडमहापुराणम् २१३ सूत उवाच । हरेः श्रुत्वाब्रवीद्ब्रह्मा यथा व्यासाय शौनक । ब्राह्मणादिसमाचारं सर्वदं ते तथा वदे ॥ १,२१३.

सूतम्हणाले: हरिचं ऐकून ब्रह्मदेवाने जसं व्यास आणि शौनक यांना सांगितलं, तसंच ब्राह्मण वगैरे सर्वांचा आचार मी तुला सांगतो.

श्रुतिस्मृती तु विज्ञाय श्रौतं कर्म समाचरेत् । श्रौतं कर्म न चेदुक्तं तदा स्मार्तं समाचरेत् ॥ १,२१३.

श्रुती आणि स्मृती समजून घेतल्यावर, श्रौत कर्म करावं; जर ते सांगितलं नसेल तर स्मार्त कर्म करावं.

तत्राप्यशक्तः करणे सदाचारं चरेद्वुधः । श्रुतिस्मृती ह विप्राणां लोचने कर्मदर्शने ॥ १,२१३.

तेही शक्य नसेल तर नेहमी चांगला आचार करावा; श्रुती आणि स्मृती या ब्राह्मणांसाठी कर्म पाहण्याची डोळे आहेत.

श्रुत्युक्तः परमो धर्मः स्मृतिशास्त्रगतोऽपरः । सिष्टाचारेण संप्राप्तस्त्रयो धर्माः सनातनाः ॥ १,२१३.

श्रुतीत सांगितलेला धर्म हा श्रेष्ठ आहे, स्मृतीत दुसरा आहे, आणि सज्जनांच्या आचरणातून तिसरा मिळतो — हे तीन सनातन धर्म आहेत.

सत्यं दानं दयालोभो विद्येज्या पूजनं दमः । अष्टौ तानि पवित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् ॥ १,२१३.

सत्य, दान, दया, लोभाचा अभाव, विद्या, पूजा, संयम — ही आठ गुणं शुद्ध असून, सज्जन आचाराची चिन्हं आहेत.

तेजोमयानि पूर्वेषां शरीराणीन्द्रियाणि च । न लिप्यते पातकेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ १,२१३.

पूर्वजांचे शरीर आणि इंद्रिये तेजाने बनलेली होती; ती पापाने कधीच लागलेली नाहीत, जसं कमळाच्या पानाला पाणी लागत नाही.

निवासमुख्या वर्णानां धर्माचाराः प्रकीर्तिताः । सत्यं यज्ञस्तपो दानमेतद्धर्मस्य लक्षणम् ॥ १,२१३.

वर्णांच्या मुख्य वस्ती म्हणजे धर्म आणि आचार सांगितले आहेत; सत्य, यज्ञ, तप, दान — हे धर्माची चिन्हं आहेत.

अदत्तस्यानुपादानं दानमध्ययनं जपः । विद्या वित्तं तपः शौचं कुले जन्म त्वरोगिता ॥ १,२१३.

जे दिलेलं नाही ते न घेणं, दान करणं, अध्ययन, जप; विद्या, संपत्ती, तप, शुद्धता, चांगल्या कुळात जन्म, आरोग्य.

संसारोच्छित्तिहेतुश्च धर्मादेव प्रवर्तते । धर्मात्सुखं च ज्ञानं च ज्ञानान्मोक्षोऽधिगम्यते ॥ १,२१३.

संसारातून मुक्त होण्याचं कारण फक्त धर्मातूनच येतं; धर्मामुळे सुख आणि ज्ञान मिळतं, आणि ज्ञानातून मोक्ष प्राप्त होतो.

इज्याध्ययनदानानि यथाशास्त्रं सनातनः । ब्रह्मक्षत्त्रियवैश्यानां सामान्यो धर्म उच्यते ॥ १,२१३.

यज्ञ, अध्ययन आणि दान — शास्त्रानुसार — हे ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य यांचा सनातन आणि समान धर्म आहे.

याजनाध्ययने शुद्धे विशुद्धाच्च प्रतिग्रहः । वृत्तित्रयमिदं प्राहुर्मुनयः श्रेष्ठवर्णिनः ॥ १,२१३.

शुद्ध यजन, शुद्ध अध्ययन आणि शुद्ध स्वीकार — ही तीन उपजीविकेची मार्ग श्रेष्ठ वर्णीयांसाठी ऋषींनी सांगितली आहेत.

शस्त्रेणाजीवनं राज्ञो भूतानाञ्चाभिरक्षणम् । पाशुपाल्यं कृषिः पण्यं वैश्यस्याजीवनं स्मृतम् ॥ १,२१३.

राजासाठी शस्त्राने उपजीविका आणि प्राण्यांचं रक्षण; गाई राखणं, शेती आणि व्यापार — हे वैश्याचं उपजीविकेचे मार्ग मानले आहेत.